ਭਵਨ੍ਤਃ ਕृਤਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਚ ਪਰਿਨਿष੍ਠਿਤਾਃ । ਸਮ੍ਭੂਯ ਚ ਮਦਰ੍ਥੋ ऽਯਮਨ੍ਵੇष੍ਟਵ੍ਯੋ ਨਰੇਸ਼੍ਵਰਾਃ ।। ੭.੪੪.
ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਹੋ। ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ, ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਲੱਭੋ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ।
ਤਥਾ ਵਦਤਿ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥੇ ਅਵਧਾਨਪਰਾਯਣਾਃ । ਉਦ੍ਵਿਗ੍ਨਮਨਸਃ ਸਰ੍ਵੇ ਕਿਂ ਨੁ ਰਾਜਾਭਿਧਾਸ੍ਯਤਿ ।। ੭.੪੪.
ਜਦ ਕਕੁਤਸਥ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ, ਸਭ ਨੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਚਿੰਤਤ ਮਨ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਹੁਣ ਰਾਜਾ ਕੀ ਆਖੇਗਾ।
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯੇ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦੁਤ੍ਤਰਕਾਣ੍ਡੇ ਚਤੁਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਦਿ ਕਾਵਿ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਉੱਤਰਕਾਂਡ ਦਾ ਚੁਆਲੀਵਾਂ ਸਰਗ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ।
ਤੇषਾਂ ਸਮੁਪਵਿष੍ਟਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਦੀਨਚੇਤਸਾਮ੍ । ਉਵਾਚ ਵਾਕ੍ਯਂ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥੋ ਮੁਖੇਨ ਪਰਿਸ਼ੁष੍ਯਤਾ ।। ੭.੪੫.
ਜਦ ਉਹ ਸਭ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਤੇ ਸਭ ਦੇ ਮਨ ਉਦਾਸ ਸਨ, ਤਦ ਕਕੁਤਸਥ ਸੁੱਕੇ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।
ਸਰ੍ਵੇ ਸ਼ृਣੁਤ ਭਦ੍ਰਂ ਵੋ ਮਾ ਕੁਰੁਧ੍ਵਂ ਮਨੋ ऽਨ੍ਯਥਾ । ਪੌਰਾਣਾਂ ਮਮ ਸੀਤਾਯਾਂ ਯਾਦृਸ਼ੀ ਵਰ੍ਤਤੇ ਕਥਾ ।। ੭.੪੫.
ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਸੁਣੋ, ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ। ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਜੋ ਗੱਲਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਮਨ ਨਾ ਲੈ ਜਾਓ।
ਪੌਰਾਪਵਾਦਃ ਸੁਮਹਾਂਸ੍ਤਥਾ ਜਨਪਦਸ੍ਯ ਚ । ਵਰ੍ਤਤੇ ਮਯਿ ਬੀਭਤ੍ਸਾ ਸਾ ਮੇ ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਕृਨ੍ਤਤਿ ।। ੭.੪੫.
ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਵੱਡੀ ਨਿੰਦਿਆ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਚੀਰ ਕੇ ਰੱਖ ਰਹੀ ਹੈ।
ਅਹਂ ਕਿਲ ਕੁਲੇ ਜਾਤ ਇਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕੂਣਾਂ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ । ਸੀਤਾ ऽਪਿ ਸਤ੍ਕੁਲੇ ਜਾਤਾ ਜਨਕਾਨਾਂ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ ।। ੭.੪੫.
ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂਆਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਹਾਂ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਵੀ ਮਹਾਨ ਜਨਕਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈ।
ਜਾਨਾਸਿ ਤ੍ਵਂ ਯਥਾ ਸੌਮ੍ਯ ਦਣ੍ਡਕੇ ਵਿਜਨੇ ਵਨੇ । ਰਾਵਣੇਨ ਹृਤਾ ਸੀਤਾ ਸ ਚ ਵਿਧ੍ਵਂਸਿਤੋ ਮਯਾ ।। ੭.੪੫.
ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਪ੍ਰੀਤਮ, ਕਿ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
ਤਤ੍ਰ ਮੇ ਬੁਦ੍ਧਿਰੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਜਨਕਸ੍ਯ ਸੁਤਾਂ ਪ੍ਰਤਿ । ਅਤ੍ਰੋषਿਤਾਮਿਮਾਂ ਸੀਤਾਮਾਨਯੇਯਂ ਕਥਂ ਪੁਰੀਮ੍ ।। ੭.੪੫.
ਉਥੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ, ਤਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਕਿ ਇਹ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਉਥੇ ਰਹੀ, ਇਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਾਪਸ ਸ਼ਹਿਰ ਲੈ ਆਵਾਂ?
ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰ੍ਥਂ ਤਤਃ ਸੀਤਾ ਵਿਵੇਸ਼ ਜ੍ਵਲਨਂ ਤਦਾ । ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਤਵ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਦੇਵਾਨਾਂ ਹਵ੍ਯਵਾਹਨਃ । ਅਪਾਪਾਂ ਮੈਥਿਲੀਮਾਹ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚਾਕਾਸ਼ਗੋਚਰਃ ।। ੭.੪੫.
ਉਸ ਵੇਲੇ, ਸੱਚਾਈ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਸੀਤਾ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਖੀ ਗਈ; ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਹਵਨ ਦੀ ਅੱਗ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਹਵਾ, ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਦੱਸਿਆ।
ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯੌ ਚ ਸ਼ਂਸੇਤੇ ਸੁਰਾਣਾਂ ਸਨ੍ਨਿਧੌ ਪੁਰਾ । ऋषੀਣਾਂ ਚੈਵ ਸਰ੍ਵੇषਾਮਪਾਪਾਂ ਜਨਕਾਤ੍ਮਜਾਮ੍ ।। ੭.੪੫.
ਚੰਨ ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੇ ਵੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਏਵਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸਮਾਚਾਰਾ ਦੇਵਗਨ੍ਧਰ੍ਵਸਨ੍ਨਿਧੌ । ਲਙ੍ਕਾਦ੍ਵੀਪੇ ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਮਮ ਹਸ੍ਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ਿਤਾ ।। ੭.੪੫.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੰਗੇ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਮਹਿੰਦਰ ਨੇ ਲੰਕਾ ਦੇ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ।
ਅਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਾ ਚ ਮੇ ਵੇਤ੍ਤਿ ਸੀਤਾਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਂ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨੀਮ੍ । ਤਤੋ ਗृਹੀਤ੍ਵਾ ਵੈਦੇਹੀਮਯੋਧ੍ਯਾਮਹਮਾਗਤਃ ।। ੭.੪੫.
ਮੇਰਾ ਅੰਦਰਲਾ ਮਨ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੀਤਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਮਾਣਯੋਗ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।
ਅਯਂ ਤੁ ਮੇ ਮਹਾਨ੍ਵਾਦਃ ਸ਼ੋਕਸ਼੍ਚ ਹृਦਿ ਵਰ੍ਤਤੇ । ਪੌਰਾਪਵਾਦਃ ਸੁਮਹਾਂਸ੍ਤਥਾ ਜਨਪਦਸ੍ਯ ਚ ।। ੭.੪੫.
ਪਰ ਇਹ ਵੱਡੀ ਨਿੰਦਿਆ ਤੇ ਦੁੱਖ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਹੇ ਹਨ—ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਬਹੁਤ ਨਿੰਦਿਆ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
ਅਕੀਰ੍ਤਿਰ੍ਯਸ੍ਯ ਗੀਯੇਤ ਲੋਕੇ ਭੂਤਸ੍ਯ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ । ਪਤਤ੍ਯੇਵਾਧਮਾਁਲ੍ਲੋਕਾਨ੍ਯਾਵਚ੍ਛਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ ।। ੭.੪੫.
ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਬਦਨਾਮੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਗੱਲ ਚੱਲਦੀ ਰਹੇ, ਉਹ ਆਦਮੀ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਕੀਰ੍ਤਿਰ੍ਨਿਨ੍ਦ੍ਯਤੇ ਦੇਵੈਃ ਕੀਰ੍ਤਿਰ੍ਲੋਕੇषੁ ਪੂਜ੍ਯਤੇ । ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਤੁ ਸਮਾਰਮ੍ਭਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਸੁਮਹਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ ।। ੭.੪੫.
ਦੇਵਤੇ ਬਦਨਾਮੀ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਇੱਜ਼ਤ ਹੀ ਮਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵੱਡੇ ਲੋਕ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਲਈ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਪ੍ਯਹਂ ਜੀਵਿਤਂ ਜਹ੍ਯਾਂ ਯੁष੍ਮਾਨ੍ਵਾ ਪੁਰੁषਰ੍षਭਾਃ । ਅਪਵਾਦਭਯਾਦ੍ਭੀਤਃ ਕਿਂ ਪੁਨਰ੍ਜਨਕਾਤ੍ਮਜਾਮ੍ ।। ੭.੪੫.
ਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮੋ, ਮੈਂ ਨਿੰਦਿਆ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹਾਂ—ਫਿਰ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ ਹੈ?
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭਵਨ੍ਤਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤੁ ਪਤਿਤਂ ਸ਼ੋਕਸਾਗਰੇ । ਨਹਿ ਪਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯਹਂ ਭੂਤਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦੁਃਖਮਤੋ ऽਧਿਕਮ੍ ।। ੭.੪੫.
ਇਸ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਵੇਖੋ ਕਿ ਮੈਂ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ।
ਸ਼੍ਵਸ੍ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਭਾਤੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਾਧਿष੍ਠਿਤਂ ਰਥਮ੍ । ਆਰੁਹ੍ਯ ਸੀਤਾਮਾਰੋਪ੍ਯ ਵਿषਯਾਨ੍ਤੇ ਸਮੁਤ੍ਸृਜ ।। ੭.੪੫.
ਕੱਲ੍ਹ ਸਵੇਰੇ, ਹੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਰਥ ਚੜ੍ਹ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਛੱਡ ਆ।
ਗਙ੍ਗਾਯਾਸ੍ਤੁ ਪਰੇ ਪਾਰੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੇਸ੍ਤੁ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਆਸ਼੍ਰਮੋ ਦਿਵ੍ਯਸਙ੍ਕਾਸ਼ਸ੍ਤਮਸਾਤੀਰਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ।। ੭.੪੫.
ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਰ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਤਮਸਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਇਕ ਸੋਹਣਾ ਆਸ਼ਰਮ ਹੈ।
ਤਤ੍ਰੈਨਾਂ ਵਿਜਨੇ ਦੇਸ਼ੇ ਵਿਸृਜ੍ਯ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ । ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਾਗਚ੍ਛ ਭਦ੍ਰਂ ਤੇ ਕੁਰੁष੍ਵ ਵਚਨਂ ਮਮ ।। ੭.੪੫.
ਉਥੇ, ਉਸ ਸੁੰਨੇ ਥਾਂ ਤੇ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਤਨ, ਉਸਨੂੰ ਛੱਡ ਆ ਤੇ ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਆ—ਤੇਰੀ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ—ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਮੰਨ।
ਨ ਚਾਸ੍ਮਿਨ੍ ਪ੍ਰਤਿਵਕ੍ਤਵ੍ਯਃ ਸੀਤਾਂ ਪ੍ਰਤਿ ਕਥਞ੍ਚਨ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤ੍ਵਂ ਗਚ੍ਛ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਨਾਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਯਾ ਵਿਚਾਰਣਾ ।। ੭.੪੫.
ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੂੰ ਚਲਾ ਜਾ, ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
ਅਪ੍ਰੀਤਿਰ੍ਹਿ ਪਰਾ ਮਹ੍ਯਂ ਤ੍ਵਯੇਤਤ੍ਪ੍ਰਤਿਵਾਰਿਤੇ । ਸ਼ਾਪਿਤਾ ਹਿ ਮਯਾ ਯੂਯਂ ਭੁਜਾਭ੍ਯਾਂ ਜੀਵਿਤੇਨ ਚ ।। ੭.੪੫.
ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਟਾਲੋਗੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਹੋਵੇਗਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਂਹਾਂ ਅਤੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਦੀ ਕਸਮ ਦੇ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ ਹੈ।
ਯੇ ਮਾਂ ਵਾਕ੍ਯਾਨ੍ਤਰੇ ਬ੍ਰੂਯੁਰਨੁਨੇਤੁਂ ਕਥਞ੍ਚਨ । ਅਹਿਤਾ ਨਾਮ ਤੇ ਨਿਤ੍ਯਂ ਮਦਭੀष੍ਟਵਿਘਾਤਨਾਤ੍ ।। ੭.੪੫.
ਜੇ ਕੋਈ ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਕਰਕੇ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰੇ, ਉਹ ਸਦਾ ਮੇਰੇ ਵਿਰੋਧੀ ਮੰਨੇ ਜਾਣਗੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਵਿਚ ਰੁਕਾਵਟ ਪਾਂਦੇ ਹਨ।
ਮਾਨਯਨ੍ਤੁ ਭਵਨ੍ਤੋ ਮਾਂ ਯਦਿ ਮਚ੍ਛਾਸਨੇ ਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਇਤੋ ऽਦ੍ਯ ਨੀਯਤਾਂ ਸੀਤਾ ਕੁਰੁष੍ਵ ਵਚਨਂ ਮਮ ।। ੭.੪੫.
ਜੇ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਆਖੇ ਅਨੁਸਾਰ ਰਹਿਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹੋ, ਤਾਂ ਮੇਰੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰੋ; ਅੱਜ ਹੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਇੱਥੋਂ ਲੈ ਜਾਓ ਤੇ ਮੇਰਾ ਹੁਕਮ ਪੂਰਾ ਕਰੋ।
ਪੂਰ੍ਵਮੁਕ੍ਤੋ ऽਹਮਨਯਾ ਗਙ੍ਗਾਤੀਰੇ ऽਹਮਾਸ਼੍ਰਮਾਨ੍ । ਪਸ਼੍ਯੇਯਮਿਤਿ ਤਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਕਾਮਃ ਸਂਵਰ੍ਤ੍ਯਤਾਮਯਮ੍ ।। ੭.੪੫.
ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ ਕਿ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਖਾਵਾਂਗਾ; ਹੁਣ ਉਸਦੀ ਇਹ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਹੋਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤੁ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥੋ ਬਾष੍ਪੇਣ ਪਿਹਿਤਾਨਨਃ । ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ ਸ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਭ੍ਰਾਤृਭਿਃ ਪਰਿਵਾਰਿਤਃ ।। ੭.੪੫.
ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ ਕਕੁਤਸਥ ਨੇ, ਅੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹੰਝੂ ਲਿਆ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਅੰਦਰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਸ਼ੋਕਸਂਲਗ੍ਨਹृਦਯੋ ਨਿਸ਼ਸ਼੍ਵਾਸ ਯਥਾ ਦ੍ਵਿਪਃ ।। ੭.੪੫.
ਉਸਦਾ ਦਿਲ ਗਮ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਹਾਏ ਕਰਦਾ ਜਿਵੇਂ ਹਾਥੀ ਸੁੰਘਦਾ ਹੈ।
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯੇ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦੁਤ੍ਤਰਕਾਣ੍ਡੇ ਪਞ੍ਚਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਾਚੀਨ ਤੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਉੱਤਰਕਾਂਡ ਦੇ ਪੈਂਤਾਲੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ।
ਤਤੋ ਰਜਨ੍ਯਾਂ ਵ੍ਯੁष੍ਟਾਯਾਂ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣੋ ਦੀਨਚੇਤਨਃ । ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਮਬ੍ਰਵੀਦ੍ਵਾਕ੍ਯਂ ਮੁਖੇਨ ਪਰਿਸ਼ੁष੍ਯਤਾ ।। ੭.੪੬.
ਜਦ ਰਾਤ ਲੰਘ ਗਈ, ਤਾਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦਾ ਮਨ ਉਦਾਸ ਸੀ। ਉਹ ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਨੂੰ ਦੁੱਖੀ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ ਆਖਣ ਲੱਗਾ।