ਗਤੋ ਹਿ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਭਰਤਸ਼੍ਚ ਮਹਾਯਸ਼ਾਃ । ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਤੁ ਵਚਨਂ ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨਃ ਪਰਮਾਸਨਾਤ੍ ।। ੭.੪੪.
'ਲਕਸ਼ਮਣ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਯਸ਼ਸਵੀ ਭਰਤ ਵੀ।' ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਆਪਣੇ ਉੱਤਮ ਆਸਨ ਤੋਂ ਉੱਠ ਗਿਆ।
ਸ਼ਿਰਸਾ ਧਰਣੀਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਪ੍ਰਯਯੌ ਯਤ੍ਰ ਰਾਘਵਃ । ਦ੍ਵਾਃਸ੍ਥਸ੍ਤ੍ਵਾਗਮ੍ਯ ਰਾਮਾਯ ਸਰ੍ਵਾਨੇਵ ਕृਤਾਞ੍ਜਲਿਃ । ਨਿਵੇਦਯਾਮਾਸ ਤਦਾ ਭ੍ਰਾਤऽਨ੍ਸ੍ਵਾਨ੍ਸਮੁਪਸ੍ਥਿਤਾਨ੍ ।। ੭.੪੪.
ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ, ਉਹ ਜਿਥੇ ਰਾਘਵ ਸੀ ਉਥੇ ਚਲਿਆ ਗਿਆ। ਦਰਬਾਨ ਆ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਭਰਾ ਆ ਗਏ ਹਨ।
ਕੁਮਾਰਾਨਾਗਤਾਞ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਚਿਨ੍ਤਾਵ੍ਯਾਕੁਲਿਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ । ਅਵਾਙ੍ਮੁਖੋ ਦੀਨਮਨਾ ਦ੍ਵਾਃਸ੍ਥਂ ਵਚਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।। ੭.੪੪.
ਕੁਮਾਰਿਆਂ ਦੇ ਆਉਣ ਦੀ ਸੁਣ ਕੇ, ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੇ ਮਨ ਤੇ ਉਲਝੇ ਹੋਏ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੇ, ਨਿਰਾਸ਼ ਤੇ ਥੱਕੇ ਹੋਏ ਚਿਹਰੇ ਨਾਲ, ਦਰਬਾਨ ਨੂੰ ਆਖਿਆ।
ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਯ ਕੁਮਾਰਾਂਸ੍ਤ੍ਵਂ ਮਤ੍ਸਮੀਪਂ ਤ੍ਵਰਾਨ੍ਵਿਤਃ । ਏਤੇषੁ ਜੀਵਿਤਂ ਮਹ੍ਯਮੇਤੇ ਪ੍ਰਾਣਾਃ ਪ੍ਰਿਯਾ ਮਮ ।। ੭.੪੪.
'ਤੂੰ ਜਲਦੀ ਕਰ ਕੇ ਕੁਮਾਰਾਂ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਲਿਆ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ ਹੈ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਸਾਹ ਤੋਂ ਵੀ ਪਿਆਰੇ ਹਨ।'
ਆਜ੍ਞਪ੍ਤਾਸ੍ਤੁ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਕੁਮਾਰਾਃ ਸ਼ਕ੍ਰਤੇਜਸਃ । ਪ੍ਰਹ੍ਵਾਃ ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਯੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਵਿਵਿਸ਼ੁਸ੍ਤੇ ਸਮਾਹਿਤਾਃ ।। ੭.੪੪.
ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਇੰਦਰ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਕੁਮਾਰ ਨਿਮਰ ਹੋ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਧੀਰਜ ਨਾਲ ਅੰਦਰ ਆਏ।
ਤੇ ਤੁ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਮੁਖਂ ਤਸ੍ਯ ਸਗ੍ਰਹਂ ਸ਼ਸ਼ਿਨਂ ਯਥਾ । ਸਨ੍ਧ੍ਯਾਗਤਮਿਵਾਦਿਤ੍ਯਂ ਪ੍ਰਭਯਾ ਪਰਿਵਰ੍ਜਿਤਮ੍ ।। ੭.੪੪.
ਪਰ ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਰਾਹੂ ਵਲੋਂ ਘਿਰੇ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਜਾਂ ਸ਼ਾਮ ਦੇ ਸਮੇਂ ਚਮਕ ਗੁਆ ਬੈਠੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਸੀ—
ਬਾष੍ਪਪੂਰ੍ਣੇ ਚ ਨਯਨੇ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਰਾਮਸ੍ਯ ਧੀਮਤਃ । ਹਤਸ਼ੋਭਂ ਯਥਾ ਪਦ੍ਮਂ ਮੁਖਂ ਵੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਚ ਤਸ੍ਯ ਤੇ ।। ੭.੪੪.
ਅਤੇ ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਅਸ਼ਕਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਜਿਸਦੀ ਸੋਭਾ ਮੁਰਝਾਏ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਤੱਕਿਆ।
ਤਤੋ ऽਭਿਵਾਦ੍ਯ ਤ੍ਵਰਿਤਾਃ ਪਾਦੌ ਰਾਮਸ੍ਯ ਮੂਰ੍ਧਭਿਃ । ਤਸ੍ਥੁਃ ਸਮਾਹਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਰਾਮਸ੍ਤ੍ਵਸ਼੍ਰੂਣ੍ਯਵਰ੍ਤਯਤ੍ ।। ੭.੪੪.
ਫਿਰ, ਉਹ ਸਭ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਮੱਥਾ ਟੇਕ ਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਖੜੇ ਰਹੇ; ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅੰਸੂ ਪੂੰਝ ਲਏ।
ਤਾਨ੍ਪਰਿष੍ਵਜ੍ਯ ਬਾਹੁਭ੍ਯਾਮੁਤ੍ਥਾਪ੍ਯ ਚ ਮਹਾਬਲਃ । ਆਸਨੇष੍ਵਾਸਤੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤਤੋ ਵਾਕ੍ਯਂ ਜਗਾਦ ਹ ।। ੭.੪੪.
ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਮ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਬਾਹਾਂ ਨਾਲ ਲਗਾ ਕੇ ਉੱਠਾਇਆ, ਤੇ 'ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠੋ' ਆਖ ਕੇ, ਫਿਰ ਬੋਲਿਆ।
ਭਵਨ੍ਤੋ ਮਮ ਸਰ੍ਵਸ੍ਵਂ ਭਵਨ੍ਤੋ ਜੀਵਿਤਂ ਮਮ । ਭਵਦ੍ਭਿਸ਼੍ਚ ਕृਤਂ ਰਾਜ੍ਯਂ ਪਾਲਯਾਮਿ ਨਰੇਸ਼੍ਵਰਾਃ ।। ੭.੪੪.
ਤੁਸੀਂ ਮੇਰਾ ਸਭ ਕੁਝ ਹੋ, ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ ਹੋ। ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੈਂ ਇਹ ਰਾਜ ਪਾਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ।
ਭਵਨ੍ਤਃ ਕृਤਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਾ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਚ ਪਰਿਨਿष੍ਠਿਤਾਃ । ਸਮ੍ਭੂਯ ਚ ਮਦਰ੍ਥੋ ऽਯਮਨ੍ਵੇष੍ਟਵ੍ਯੋ ਨਰੇਸ਼੍ਵਰਾਃ ।। ੭.੪੪.
ਤੁਸੀਂ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਪੱਕੇ ਹੋ। ਸਭ ਮਿਲ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਵਾਸਤੇ, ਇਹ ਮਾਮਲਾ ਲੱਭੋ, ਹੇ ਰਾਜਿਆਂ।
ਤਥਾ ਵਦਤਿ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥੇ ਅਵਧਾਨਪਰਾਯਣਾਃ । ਉਦ੍ਵਿਗ੍ਨਮਨਸਃ ਸਰ੍ਵੇ ਕਿਂ ਨੁ ਰਾਜਾਭਿਧਾਸ੍ਯਤਿ ।। ੭.੪੪.
ਜਦ ਕਕੁਤਸਥ ਨੇ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ, ਸਭ ਨੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣਿਆ ਤੇ ਚਿੰਤਤ ਮਨ ਨਾਲ ਸੋਚਣ ਲੱਗੇ ਕਿ ਹੁਣ ਰਾਜਾ ਕੀ ਆਖੇਗਾ।
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯੇ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦੁਤ੍ਤਰਕਾਣ੍ਡੇ ਚਤੁਸ਼੍ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਦਿ ਕਾਵਿ ਸ਼੍ਰੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਉੱਤਰਕਾਂਡ ਦਾ ਚੁਆਲੀਵਾਂ ਸਰਗ ਪੂਰਾ ਹੋਇਆ।
ਤੇषਾਂ ਸਮੁਪਵਿष੍ਟਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਦੀਨਚੇਤਸਾਮ੍ । ਉਵਾਚ ਵਾਕ੍ਯਂ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥੋ ਮੁਖੇਨ ਪਰਿਸ਼ੁष੍ਯਤਾ ।। ੭.੪੫.
ਜਦ ਉਹ ਸਭ ਬੈਠੇ ਸਨ, ਤੇ ਸਭ ਦੇ ਮਨ ਉਦਾਸ ਸਨ, ਤਦ ਕਕੁਤਸਥ ਸੁੱਕੇ ਮੂੰਹ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ।
ਸਰ੍ਵੇ ਸ਼ृਣੁਤ ਭਦ੍ਰਂ ਵੋ ਮਾ ਕੁਰੁਧ੍ਵਂ ਮਨੋ ऽਨ੍ਯਥਾ । ਪੌਰਾਣਾਂ ਮਮ ਸੀਤਾਯਾਂ ਯਾਦृਸ਼ੀ ਵਰ੍ਤਤੇ ਕਥਾ ।। ੭.੪੫.
ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਸੁਣੋ, ਤੁਹਾਡੀ ਭਲਾਈ ਹੋਵੇ। ਸੀਤਾ ਬਾਰੇ ਜੋ ਗੱਲਾਂ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵੱਲ ਮਨ ਨਾ ਲੈ ਜਾਓ।
ਪੌਰਾਪਵਾਦਃ ਸੁਮਹਾਂਸ੍ਤਥਾ ਜਨਪਦਸ੍ਯ ਚ । ਵਰ੍ਤਤੇ ਮਯਿ ਬੀਭਤ੍ਸਾ ਸਾ ਮੇ ਮਰ੍ਮਾਣਿ ਕृਨ੍ਤਤਿ ।। ੭.੪੫.
ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਬਾਰੇ ਵੱਡੀ ਨਿੰਦਿਆ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਅੰਦਰੋਂ ਚੀਰ ਕੇ ਰੱਖ ਰਹੀ ਹੈ।
ਅਹਂ ਕਿਲ ਕੁਲੇ ਜਾਤ ਇਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕੂਣਾਂ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ । ਸੀਤਾ ऽਪਿ ਸਤ੍ਕੁਲੇ ਜਾਤਾ ਜਨਕਾਨਾਂ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ ।। ੭.੪੫.
ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂਆਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ ਹਾਂ, ਤੇ ਸੀਤਾ ਵੀ ਮਹਾਨ ਜਨਕਾਂ ਦੇ ਘਰ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈ।
ਜਾਨਾਸਿ ਤ੍ਵਂ ਯਥਾ ਸੌਮ੍ਯ ਦਣ੍ਡਕੇ ਵਿਜਨੇ ਵਨੇ । ਰਾਵਣੇਨ ਹृਤਾ ਸੀਤਾ ਸ ਚ ਵਿਧ੍ਵਂਸਿਤੋ ਮਯਾ ।। ੭.੪੫.
ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਪ੍ਰੀਤਮ, ਕਿ ਦੰਡਕ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਾਵਣ ਨੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਸੀ, ਤੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
ਤਤ੍ਰ ਮੇ ਬੁਦ੍ਧਿਰੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਜਨਕਸ੍ਯ ਸੁਤਾਂ ਪ੍ਰਤਿ । ਅਤ੍ਰੋषਿਤਾਮਿਮਾਂ ਸੀਤਾਮਾਨਯੇਯਂ ਕਥਂ ਪੁਰੀਮ੍ ।। ੭.੪੫.
ਉਥੇ, ਜਦ ਮੈਂ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਬਾਰੇ ਸੋਚਿਆ, ਤਾਂ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਕਿ ਇਹ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਉਥੇ ਰਹੀ, ਇਸਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵਾਪਸ ਸ਼ਹਿਰ ਲੈ ਆਵਾਂ?
ਪ੍ਰਤ੍ਯਯਾਰ੍ਥਂ ਤਤਃ ਸੀਤਾ ਵਿਵੇਸ਼ ਜ੍ਵਲਨਂ ਤਦਾ । ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਂ ਤਵ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਦੇਵਾਨਾਂ ਹਵ੍ਯਵਾਹਨਃ । ਅਪਾਪਾਂ ਮੈਥਿਲੀਮਾਹ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚਾਕਾਸ਼ਗੋਚਰਃ ।। ੭.੪੫.
ਉਸ ਵੇਲੇ, ਸੱਚਾਈ ਸਾਬਤ ਕਰਨ ਲਈ, ਸੀਤਾ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਪਰਖੀ ਗਈ; ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਹਵਨ ਦੀ ਅੱਗ ਅਤੇ ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਹਵਾ, ਦੋਵਾਂ ਨੇ ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਪਵਿੱਤਰ ਦੱਸਿਆ।
ਚਨ੍ਦ੍ਰਾਦਿਤ੍ਯੌ ਚ ਸ਼ਂਸੇਤੇ ਸੁਰਾਣਾਂ ਸਨ੍ਨਿਧੌ ਪੁਰਾ । ऋषੀਣਾਂ ਚੈਵ ਸਰ੍ਵੇषਾਮਪਾਪਾਂ ਜਨਕਾਤ੍ਮਜਾਮ੍ ।। ੭.੪੫.
ਚੰਨ ਤੇ ਸੂਰਜ ਨੇ ਵੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਦਰਬਾਰ ਵਿੱਚ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਦੀ ਗਵਾਹੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।
ਏਵਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਸਮਾਚਾਰਾ ਦੇਵਗਨ੍ਧਰ੍ਵਸਨ੍ਨਿਧੌ । ਲਙ੍ਕਾਦ੍ਵੀਪੇ ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਮਮ ਹਸ੍ਤੇ ਨਿਵੇਸ਼ਿਤਾ ।। ੭.੪੫.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚੰਗੇ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ, ਦੇਵਤੇ ਅਤੇ ਗੰਧਰਵਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ, ਮਹਿੰਦਰ ਨੇ ਲੰਕਾ ਦੇ ਟਾਪੂ ਉੱਤੇ ਮੇਰੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ।
ਅਨ੍ਤਰਾਤ੍ਮਾ ਚ ਮੇ ਵੇਤ੍ਤਿ ਸੀਤਾਂ ਸ਼ੁਦ੍ਧਾਂ ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨੀਮ੍ । ਤਤੋ ਗृਹੀਤ੍ਵਾ ਵੈਦੇਹੀਮਯੋਧ੍ਯਾਮਹਮਾਗਤਃ ।। ੭.੪੫.
ਮੇਰਾ ਅੰਦਰਲਾ ਮਨ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਸੀਤਾ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਮਾਣਯੋਗ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਅਯੋਧਿਆ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।
ਅਯਂ ਤੁ ਮੇ ਮਹਾਨ੍ਵਾਦਃ ਸ਼ੋਕਸ਼੍ਚ ਹृਦਿ ਵਰ੍ਤਤੇ । ਪੌਰਾਪਵਾਦਃ ਸੁਮਹਾਂਸ੍ਤਥਾ ਜਨਪਦਸ੍ਯ ਚ ।। ੭.੪੫.
ਪਰ ਇਹ ਵੱਡੀ ਨਿੰਦਿਆ ਤੇ ਦੁੱਖ ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸ ਰਹੇ ਹਨ—ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਬਹੁਤ ਨਿੰਦਿਆ ਹੋ ਰਹੀ ਹੈ।
ਅਕੀਰ੍ਤਿਰ੍ਯਸ੍ਯ ਗੀਯੇਤ ਲੋਕੇ ਭੂਤਸ੍ਯ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ । ਪਤਤ੍ਯੇਵਾਧਮਾਁਲ੍ਲੋਕਾਨ੍ਯਾਵਚ੍ਛਬ੍ਦਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤ੍ਯਤੇ ।। ੭.੪੫.
ਜੇ ਕਿਸੇ ਦੀ ਬਦਨਾਮੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਗੱਲ ਚੱਲਦੀ ਰਹੇ, ਉਹ ਆਦਮੀ ਸਭ ਤੋਂ ਹੇਠਾਂ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਕੀਰ੍ਤਿਰ੍ਨਿਨ੍ਦ੍ਯਤੇ ਦੇਵੈਃ ਕੀਰ੍ਤਿਰ੍ਲੋਕੇषੁ ਪੂਜ੍ਯਤੇ । ਕੀਰ੍ਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਤੁ ਸਮਾਰਮ੍ਭਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਸੁਮਹਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ ।। ੭.੪੫.
ਦੇਵਤੇ ਬਦਨਾਮੀ ਨੂੰ ਮੰਨਦੇ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਇੱਜ਼ਤ ਹੀ ਮਾਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਵੱਡੇ ਲੋਕ ਤਾਂ ਆਪਣੀ ਇੱਜ਼ਤ ਲਈ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਪ੍ਯਹਂ ਜੀਵਿਤਂ ਜਹ੍ਯਾਂ ਯੁष੍ਮਾਨ੍ਵਾ ਪੁਰੁषਰ੍षਭਾਃ । ਅਪਵਾਦਭਯਾਦ੍ਭੀਤਃ ਕਿਂ ਪੁਨਰ੍ਜਨਕਾਤ੍ਮਜਾਮ੍ ।। ੭.੪੫.
ਪੁਰਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮੋ, ਮੈਂ ਨਿੰਦਿਆ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਜਾਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹਾਂ—ਫਿਰ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ ਹੈ?
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਭਵਨ੍ਤਃ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤੁ ਪਤਿਤਂ ਸ਼ੋਕਸਾਗਰੇ । ਨਹਿ ਪਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯਹਂ ਭੂਤਂ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਦੁਃਖਮਤੋ ऽਧਿਕਮ੍ ।। ੭.੪੫.
ਇਸ ਲਈ, ਤੁਸੀਂ ਸਾਰੇ ਵੇਖੋ ਕਿ ਮੈਂ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਜੀਵ ਨੂੰ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਧ ਦੁੱਖੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ।
ਸ਼੍ਵਸ੍ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਭਾਤੇ ਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਸੁਮਨ੍ਤ੍ਰਾਧਿष੍ਠਿਤਂ ਰਥਮ੍ । ਆਰੁਹ੍ਯ ਸੀਤਾਮਾਰੋਪ੍ਯ ਵਿषਯਾਨ੍ਤੇ ਸਮੁਤ੍ਸृਜ ।। ੭.੪੫.
ਕੱਲ੍ਹ ਸਵੇਰੇ, ਹੇ ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਸੁਮੰਤ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਤਿਆਰ ਕੀਤਾ ਰਥ ਚੜ੍ਹ, ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਚੜ੍ਹਾ ਕੇ, ਰਾਜ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਛੱਡ ਆ।
ਗਙ੍ਗਾਯਾਸ੍ਤੁ ਪਰੇ ਪਾਰੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੇਸ੍ਤੁ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਆਸ਼੍ਰਮੋ ਦਿਵ੍ਯਸਙ੍ਕਾਸ਼ਸ੍ਤਮਸਾਤੀਰਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ ।। ੭.੪੫.
ਗੰਗਾ ਦੇ ਪਾਰ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਤਮਸਾ ਦਰਿਆ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਇਕ ਸੋਹਣਾ ਆਸ਼ਰਮ ਹੈ।