ਤਤਃ ਕਥਾਯਾਂ ਕਸ੍ਯਾਞ੍ਚਿਦ੍ਰਾਘਵਃ ਸਮਭਾषਤ । ਕਾਃ ਕਥਾ ਨਗਰੇ ਭਦ੍ਰ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਵਿषਯੇषੁ ਚ ।। ੭.੪੩.
ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਦੌਰਾਨ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਭਦ੍ਰ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਕਿਹੜੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ?"
ਮਾਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨਿ ਕਾਨ੍ਯਾਹੁਃ ਪੌਰਜਾਨਪਦਾ ਜਨਾਃ । ਕਿਂ ਚ ਸੀਤਾਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਭਰਤਂ ਕਿਂ ਚ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਮ੍ ।। ੭.੪੩.
ਕਈ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ; ਕੁਝ ਸੀਤਾ ਉੱਤੇ, ਕੁਝ ਭਰਤ ਤੇ ਕੁਝ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕਿਂ ਨੁ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਕੈਕਯੀਂ ਕਿਂ ਨੁ ਮਾਤਰਮ੍ । ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਤਾਂ ਚ ਰਾਜਾਨੋ ਵਰੇ ਰਾਜ੍ਯੇ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤਿ ਚ ।। ੭.੪੩.
ਕਈ ਲੋਕ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਕਈ ਕੈਕੇਈ, ਤੇ ਕਈ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਰਾਜੇ ਸਲਾਹ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਏਵਮੁਕ੍ਤੇ ਤੁ ਰਾਮੇਣ ਭਦ੍ਰਃ ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਰਬ੍ਰਵੀਤ੍ । ਸ੍ਥਿਤਾਃ ਕਥਾ ਸ਼ੁਭਾਃ ਰਾਜਨ੍ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਪੁਰਵਾਸਿਨਾਮ੍ ।। ੭.੪੩.
ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਆਖਣ 'ਤੇ, ਭਦ੍ਰ ਨੇ ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਰਾਜਨ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚ ਚੰਗੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।"
ਅਮੁਂ ਤੁ ਵਿਜਯਂ ਸੌਮ੍ਯ ਦਸ਼ਗ੍ਰੀਵਵਧਾਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਭੂਯਿष੍ਠਂ ਸ੍ਵਪੁਰੇ ਪੌਰੈਃ ਕਥ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪੁਰੁषਰ੍षਭ ।। ੭.੪੩.
ਪਰ, ਸੁਭਾਵਕ, ਦਸ-ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਵਧ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਤੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ।
ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਭਦ੍ਰੇਣ ਰਾਘਵੋ ਵਾਕ੍ਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ । ਕਥਯਸ੍ਵ ਯਥਾਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਂ ਨਿਰਵਸ਼ੇषਤਃ ।। ੭.੪੩.
ਭਦ੍ਰ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਣ 'ਤੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਛੁਪਾਏ ਦੱਸ।"
ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਾਨਿ ਵਾਕ੍ਯਾਨਿ ਯਾਨ੍ਯਾਹੁਃ ਪੁਰਵਾਸਿਨਃ । ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵੇਦਾਨੀਂ ਸ਼ੁਭਂ ਕੁਰ੍ਯਾਂ ਨਕੁਰ੍ਯਾਮਸ਼ੁਭਾਨਿ ਚ ।। ੭.੪੩.
ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਚੰਗੀ ਜਾਂ ਮਾੜੀ ਜੋ ਵੀ ਗੱਲ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਚੰਗਾ ਕਰਾਂਗਾ ਤੇ ਮਾੜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ।
ਕਥਯਸ੍ਵ ਚ ਵਿਸ੍ਰਬ੍ਧੋ ਨਿਰ੍ਭਯਂ ਵਿਗਤਜ੍ਵਰਃ । ਕਥਯਨ੍ਤਿ ਯਥਾ ਪੌਰਾਃ ਪਾਪਾ ਜਨਪਦੇषੁ ਚ ।। ੭.੪੩.
ਨਿਸਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ, ਡਰ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦੱਸ; ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਵੀ ਦੱਸ।
ਰਾਘਵੇਣੈਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਭਦ੍ਰਃ ਸੁਰੁਚਿਰਂ ਵਚਃ । ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚ ਮਹਾਬਾਹੁਂ ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਃ ਸੁਸਮਾਹਿਤਃ ।। ੭.੪੩.
ਰਾਘਵ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਭਦਰ ਨੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਵੱਜੋ ਨਾਲ, ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਸੁਹਣੇ ਬੋਲਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਮਹਾਂਬਲੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸ਼ृਣੁ ਰਾਜਨ੍ਯਥਾ ਪੌਰਾਃ ਕਥਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਮ੍ । ਚਤ੍ਵਰਾਪਣਰਥ੍ਯਾਸੁ ਵਨੇषੂਪਵਨੇषੁ ਚ ।। ੭.੪੩.
ਮਹਾਰਾਜ, ਸੁਣੋ, ਲੋਕ ਚੌਕਾਂ, ਬਜ਼ਾਰਾਂ, ਗਲੀਆਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿਚ ਚੰਗੀ-ਮੰਦੀ ਗੱਲਾਂ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਦੁष੍ਕਰਂ ਕृਤਵਾਨ੍ਰਾਮਃ ਸਮੁਦ੍ਰੇ ਸੇਤੁਬਨ੍ਧਨਮ੍ । ਅਸ਼੍ਰੁਤਂ ਪੂਰ੍ਵਕੈਃ ਕੈਸ਼੍ਚਿਦ੍ਦੇਵੈਰਪਿ ਸਦਾਨਵੈਃ ।। ੭.੪੩.
ਰਾਮ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਪੁਲ ਬਣਾਉਣ ਵਰਗਾ ਔਖਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕੁਝ ਦੇਵਤਿਆਂ ਜਾਂ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ।
ਰਾਵਣਸ਼੍ਚ ਦੁਰਾਧਰ੍षੋ ਹਤਃ ਸਬਲਵਾਹਨਃ । ਵਾਨਰਾਸ਼੍ਚ ਵਸ਼ਂ ਨੀਤਾ ऋਕ੍ਸ਼ਾਸ਼੍ਚ ਸਹ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸੈਃ ।। ੭.੪੩.
ਰਾਵਣ, ਜੋ ਬੜਾ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ; ਵਾਨਰ, ਰਿੱਛ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਗਏ।
ਹਤ੍ਵਾ ਚ ਰਾਵਣਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯੇ ਸੀਤਾਮਾਹृਤ੍ਯ ਰਾਘਵਃ । ਅਮਰ੍षਂ ਪृष੍ਠਤਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਵੇਸ਼੍ਮ ਪੁਨਰਾਨਯਤ੍ ।। ੭.੪੩.
ਜੰਗ ਵਿਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣਾ ਗੁੱਸਾ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਆਇਆ।
ਕੀਦृਸ਼ਂ ਹृਦਯੇ ਤਸ੍ਯ ਸੀਤਾਸਮ੍ਭੋਗਜਂ ਸੁਖਮ੍ । ਅਙ੍ਕਮਾਰੋਪ੍ਯ ਤੁ ਪੁਰਾ ਰਾਵਣੇਨ ਬਲਾਦ੍ਧृਤਾਮ੍ ।। ੭.੪੩.
ਜਿਸ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਬਿਠਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੁਖ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਲਙ੍ਕਾਮਪਿ ਪੁਰਾ ਨੀਤਾਮਸ਼ੋਕਵਨਿਕਾਂ ਗਤਾਮ੍ । ਰਕ੍ਸ਼ਸਾਂ ਵਸ਼ਮਾਪਨ੍ਨਾਂ ਕਥਂ ਰਾਮੋ ਨ ਕੁਤ੍ਸਤੇ ।। ੭.੪੩.
ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਲੰਕਾ ਲੈ ਜਾਈ ਗਈ, ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੀ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਗਈ; ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਲੱਜਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ?
ਅਸ੍ਮਾਕਮਪਿ ਦਾਰੇषੁ ਸਹਨੀਯਂ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਯਥਾ ਹਿ ਕੁਰੁਤੇ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਜਾ ਤਮਨੁਵਰ੍ਤਤੇ ।। ੭.੪੩.
ਸਾਡੇ ਲਈ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਵਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ; ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਲੋਕ ਵੀ ਉਸੇ ਰਾਹੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।
ਏਵਂ ਬਹੁਵਿਧਾ ਵਾਚੋ ਵਦਨ੍ਤਿ ਪੁਰਵਾਸਿਨਃ । ਨਗਰੇषੁ ਚ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਰਾਜਞ੍ਜਨਪਦੇषੁ ਚ ।। ੭.੪੩.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਲੋਕ ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮਹਾਰਾਜ।
ਤਸ੍ਯੈਵਂ ਭਾषਿਤਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਰਾਘਵਃ ਪਰਮਾਰ੍ਤਵਤ੍ । ਉਵਾਚ ਸੁਹृਦਃ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਕਥਮੇਤਦ੍ਬ੍ਰਵੀਥ ਮਾਮ੍ ।। ੭.੪੩.
ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ: 'ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਆਖਦੇ ਹੋ?'
ਸਰ੍ਵੇ ਤੁ ਸ਼ਿਰਸਾ ਭੂਮਾਵਭਿਵਾਦ੍ਯ ਪ੍ਰਣਮ੍ਯ ਚ । ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਚੂ ਰਾਘਵਂ ਦੀਨਮੇਵਮੇਤਨ੍ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ।। ੭.੪੩.
ਸਭ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਿਰ ਨਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।'
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਤੁ ਵਾਕ੍ਯਂ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਸਮੁਦੀਰਿਤਮ੍ । ਵਿਸਰ੍ਜਯਾਮਾਸ ਤਦਾ ਵਯਸ੍ਯਾਞ੍ਛਤ੍ਰੁਸੂਦਨਃ ।। ੭.੪੩.
ਸਭ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਕੁਤਸਥ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯੇ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦੁਤ੍ਤਰਕਾਣ੍ਡੇ ਤ੍ਰਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਉੱਤਰਕਾਂਡ ਦੇ ਤਿੰਨਤਾਲੀਸਵੇਂ ਸਰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕ ਨੇ ਰਚਿਆ।
ਵਿਸृਜ੍ਯ ਤੁ ਸੁਹृਦ੍ਵਰ੍ਗਂ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਨਿਸ਼੍ਚਿਤ੍ਯ ਰਾਘਵਃ । ਸਮੀਪੇ ਦ੍ਵਾਃਸ੍ਥਮਾਸੀਨਮਿਦਂ ਵਚਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ।। ੭.੪੪.
ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਰੁਖਸਤ ਕਰਕੇ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿਚ ਫੈਸਲਾ ਕਰਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਨੇੜੇ ਬੈਠੇ ਦਰਬਾਨ ਨੂੰ ਇਹ ਗੱਲ ਆਖੀ।
ਸ਼ੀਘ੍ਰਮਾਨਯ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਂ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਂ ਸ਼ੁਭਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਭਰਤਂ ਚ ਮਹਾਭਾਗਂ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨਮਪਰਾਜਿਤਮ੍ ।। ੭.੪੪.
ਤੁਰੰਤ ਸੌਮਿਤ੍ਰ, ਸੁਭਾਗਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮਹਾਨ ਭਰਤ ਤੇ ਅਜੇਤੁ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਨੂੰ ਲਿਆ ਕੇ ਆ।
ਰਾਮਸ੍ਯ ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਦ੍ਵਾਃਸ੍ਥੋ ਮੂਰ੍ਧ੍ਨਿ ਕृਤਾਞ੍ਜਲਿਃ । ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਸ੍ਯ ਗृਹਂ ਗਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਵਿਵੇਸ਼ਾਨਿਵਾਰਿਤਃ ।। ੭.੪੪.
ਰਾਮ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਦਰਬਾਨ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ ਤੇ ਰੁਕਾਵਟ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਅੰਦਰ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਉਵਾਚ ਸੁਮਹਾਤ੍ਮਾਨਂ ਵਰ੍ਧਯਿਤ੍ਵਾ ਕृਤਾਞ੍ਜਲਿਃ । ਦ੍ਰष੍ਟੁਮਿਚ੍ਛਤਿ ਰਾਜਾ ਤ੍ਵਾਂ ਗਮ੍ਯਤਾਂ ਤਤ੍ਰ ਮਾ ਚਿਰਮ੍ ।। ੭.੪੪.
ਉਸ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਆਖਿਆ: 'ਮਹਾਰਾਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਬਿਨਾਂ ਦੇਰੀ ਕੀਤੇ ਉਥੇ ਚਲੇ ਜਾਓ।'
ਬਾਢਮਿਤ੍ਯੇਵ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿਃ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਰਾਘਵਸ਼ਾਸਨਮ੍ । ਪ੍ਰਾਦ੍ਰਵਦ੍ਰਥਮਾਰੁਹ੍ਯ ਰਾਘਵਸ੍ਯ ਨਿਵੇਸ਼ਨਮ੍ ।। ੭.੪੪.
ਰਾਘਵ ਦਾ ਹੁਕਮ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੌਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ: 'ਜਿਵੇਂ ਆਖਿਆ' ਤੇ ਰਥ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਰਾਮ ਦੇ ਮਹਲ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਿਆ।
ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਂ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਦ੍ਵਾਃਸ੍ਥੋ ਭਰਤਮਨ੍ਤਿਕਾਤ੍ । ਉਵਾਚ ਭਰਤਂ ਤਤ੍ਰ ਵਰ੍ਧਯਿਤ੍ਵਾ ਕृਤਾਞ੍ਜਲਿਃ ।। ੭.੪੪.
ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਦਰਬਾਨ ਭਰਤ ਕੋਲ ਆਇਆ ਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਉਥੇ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ।
ਵਿਨਯਾਵਨਤੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਰਾਜਾ ਤ੍ਵਾਂ ਦ੍ਰष੍ਟੁਮਿਚ੍ਛਤਿ । ਭਰਤਸ੍ਤੁ ਵਚਃਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਦ੍ਵਾਃਸ੍ਥਾਦ੍ਰਾਮਸਮੀਰਿਤਮ੍ ।। ੭.੪੪.
ਨਮਰ ਹੋ ਕੇ ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਮਹਾਰਾਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।' ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਦਰਬਾਨ ਰਾਹੀਂ ਆਇਆ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਭਰਤ—
ਉਤ੍ਪਪਾਤਾਸਨਾਤ੍ਤੂਰ੍ਣਂ ਪਦ੍ਭ੍ਯਾਮੇਵ ਯਯੌ ਬਲੀ । ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪ੍ਰਯਾਨ੍ਤਂ ਭਰਤਂ ਤ੍ਵਰਮਾਣਃ ਕृਤਾਞ੍ਜਲਿਃ ।। ੭.੪੪.
ਭਰਤ ਤੁਰੰਤ ਆਪਣੀ ਸੀਟ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਤੇ ਪੈਦਲ ਹੀ ਚਲ ਪਿਆ। ਭਰਤ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਦਰਬਾਨ ਵੀ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਜਲਦੀ ਨਾਲ—
ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨਭਵਨਂ ਗਤ੍ਵਾ ਤਤੋ ਵਾਕ੍ਯਮੁਵਾਚ ਹ । ਏਹ੍ਯਾਗਚ੍ਛ ਰਘੁਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਰਾਜਾ ਤ੍ਵਾਂ ਦ੍ਰष੍ਟੁਮਿਚ੍ਛਤਿ ।। ੭.੪੪.
ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਦੇ ਘਰ ਗਿਆ ਤੇ ਆਖਿਆ, 'ਆਓ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਮਹਾਰਾਜ ਤੁਹਾਨੂੰ ਮਿਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ।'