ਕਿਮਿਚ੍ਛਸਿ ਵਰਾਰੋਹੇ ਕਾਮਃ ਕਿਂ ਕ੍ਰਿਯਤਾਂ ਤਵ ।। ੭.੪੨.
ਸੋਹਣੀਏ, ਤੂੰ ਕੀ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ? ਤੇਰੀ ਕਿਹੜੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰੀਏ?
ਸ੍ਮਿਤਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਤੁ ਵੈਦੇਹੀ ਰਾਮਂ ਵਾਕ੍ਯਮਥਾਬ੍ਰਵੀਤ੍ । ਤਪੋਵਨਾਨਿ ਪੁਣ੍ਯਾਨਿ ਦ੍ਰष੍ਟੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਰਾਘਵ ।। ੭.੪੨.
ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਪਵਿੱਤਰ ਤਪੋਵਨ ਵੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ।"
ਗਙ੍ਗਾਤੀਰੋਪਵਿष੍ਟਾਨਾਮृषੀਣਾਮੁਗ੍ਰਤੇਜਸਾਮ੍ । ਫਲਮੂਲਾਸ਼ਿਨਾਂ ਦੇਵ ਪਾਦਮੂਲੇषੁ ਵਰ੍ਤਿਤੁਮ੍ ।। ੭.੪੨.
ਮੈਂ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ, ਫਲ ਤੇ ਮੂਲ ਖਾ ਕੇ ਜੀਵਨ ਗੁਜਾਰਦੇ ਤੇਜ਼ ਤਪਸੀ ਸਾਧੂਆਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿਚ ਰਹਾਂ, ਪ੍ਰਭੂ।
ਏष ਮੇ ਪਰਮਃ ਕਾਮੋ ਯਨ੍ਮੂਲਫਲਭੋਜਿਨਾਮ੍ । ਅਪ੍ਯੇਕਰਾਤ੍ਰਂ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥ ਨਿਵਸੇਯਂ ਤਪੋਵਨੇ ।। ੭.੪੨.
ਕਾਕੁਤਸਥ, ਮੇਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇੱਛਾ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਮੈਂ ਮੂਲ ਤੇ ਫਲ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਤਪੋਵਨ ਵਿਚ ਇਕ ਰਾਤ ਵੀ ਰਹ ਸਕਾਂ।
ਤਥੇਤਿ ਚ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਤਂ ਰਾਮੇਣਾਕ੍ਲਿष੍ਟਕਰ੍ਮਣਾ । ਵਿਸ੍ਰਬ੍ਧਾ ਭਵ ਵੈਦੇਹਿ ਸ਼੍ਵੋ ਗਮਿष੍ਯਸ੍ਯਸਂਸ਼ਯਮ੍ ।। ੭.੪੨.
ਰਾਮ ਨੇ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਮ ਸੌਖੇ ਹਨ, ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ, "ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈਂ, ਹੋਵੇ।" ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਵੈਦੇਹੀ, ਨਿਸਚਿੰਤ ਹੋ ਜਾ; ਕੱਲ੍ਹ ਤੂੰ ਜਰੂਰ ਜਾਵੇਂਗੀ।"
ਏਵਮੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਤੁ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥੋ ਮੈਥਿਲੀਂ ਜਨਕਾਤ੍ਮਜਾਮ੍ । ਮਧ੍ਯਕਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ਤਰਂ ਰਾਮੋ ਨਿਰ੍ਜਗਾਮ ਸੁਹृਦ੍ਵृਤਃ ।। ੭.੪੨.
ਕਾਕੁਤਸਥ ਰਾਮ ਨੇ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮੱਧਲੇ ਕਮਰੇ ਵੱਲ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯੇ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦੁਤ੍ਤਰਕਾਣ੍ਡੇ ਦ੍ਵਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਉੱਤਰਕਾਂਡ ਵਿਚ ਚੌਂਤੀਆਂ ਸੰਗ੍ਰਹਿ ਦਾ ਅੰਤ ਆਇਆ, ਜੋ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਰਚਿਆ।
ਤਤ੍ਰੋਪਵਿष੍ਟਂ ਰਾਜਾਨਮੁਪਾਸਨ੍ਤੇ ਵਿਚਕ੍ਸ਼ਣਾਃ । ਕਥਾਨਾਂ ਬਹੁਰੂਪਾਣਾਂ ਹਾਸ੍ਯਕਾਰਾਃ ਸਮਨ੍ਤਤਃ ।। ੭.੪੩.
ਉਥੇ, ਰਾਜਾ ਬੈਠਾ ਸੀ ਤੇ ਚਤੁਰ ਲੋਕ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ; ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਾਸਿਆਂ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਮੌਜੂਦ ਸਨ।
ਵਿਜਯੋ ਮਧੁਮਤ੍ਤਸ਼੍ਚ ਕਾਸ਼੍ਯਪੋ ਮਙ੍ਗਲਃ ਕੁਟਃ । ਸੁਰਾਜਃ ਕਾਲਿਯੋ ਭਦ੍ਰੋ ਦਨ੍ਤਵਕ੍ਰਃ ਸੁਮਾਗਧਃ ।। ੭.੪੩.
ਵਿਜਯ, ਮਧੁਮੱਤ, ਕਾਸ਼ਯਪ, ਮੰਗਲ, ਕੁਟ, ਸੁਰਾਜ, ਕਾਲੀਆ, ਭਦ੍ਰ, ਦੰਤਵਕ੍ਰ, ਤੇ ਸੁਮਾਗਧ—
ਏਤੇ ਕਥਾ ਬਹੁਵਿਧਾਃ ਪਰਿਹਾਸਸਮਨ੍ਵਿਤਾਃ । ਕਥਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਮ ਸਂਹृष੍ਟਾ ਰਾਘਵਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ ।। ੭.੪੩.
ਇਹ ਲੋਕ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਮਹਾਨ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਕਈ ਕਿਸਮਾਂ ਦੀਆਂ, ਹਾਸੇ ਭਰੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਸਨ।
ਤਤਃ ਕਥਾਯਾਂ ਕਸ੍ਯਾਞ੍ਚਿਦ੍ਰਾਘਵਃ ਸਮਭਾषਤ । ਕਾਃ ਕਥਾ ਨਗਰੇ ਭਦ੍ਰ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਵਿषਯੇषੁ ਚ ।। ੭.੪੩.
ਇਕ ਕਹਾਣੀ ਦੌਰਾਨ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਭਦ੍ਰ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਇਲਾਕਿਆਂ ਵਿਚ ਕਿਹੜੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ?"
ਮਾਮਾਸ਼੍ਰਿਤਾਨਿ ਕਾਨ੍ਯਾਹੁਃ ਪੌਰਜਾਨਪਦਾ ਜਨਾਃ । ਕਿਂ ਚ ਸੀਤਾਂ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਭਰਤਂ ਕਿਂ ਚ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਮ੍ ।। ੭.੪੩.
ਕਈ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ; ਕੁਝ ਸੀਤਾ ਉੱਤੇ, ਕੁਝ ਭਰਤ ਤੇ ਕੁਝ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕਿਂ ਨੁ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨਮੁਦ੍ਦਿਸ਼੍ਯ ਕੈਕਯੀਂ ਕਿਂ ਨੁ ਮਾਤਰਮ੍ । ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਤਾਂ ਚ ਰਾਜਾਨੋ ਵਰੇ ਰਾਜ੍ਯੇ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤਿ ਚ ।। ੭.੪੩.
ਕਈ ਲੋਕ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ, ਕਈ ਕੈਕੇਈ, ਤੇ ਕਈ ਆਪਣੀ ਮਾਂ ਉੱਤੇ ਆਸਰਾ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਰਾਜੇ ਸਲਾਹ ਲਈ ਆਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਰਾਜ ਦੀ ਚੋਣ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਏਵਮੁਕ੍ਤੇ ਤੁ ਰਾਮੇਣ ਭਦ੍ਰਃ ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਰਬ੍ਰਵੀਤ੍ । ਸ੍ਥਿਤਾਃ ਕਥਾ ਸ਼ੁਭਾਃ ਰਾਜਨ੍ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਪੁਰਵਾਸਿਨਾਮ੍ ।। ੭.੪੩.
ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਆਖਣ 'ਤੇ, ਭਦ੍ਰ ਨੇ ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ ਆਖਿਆ, "ਰਾਜਨ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਸੀਆਂ ਵਿਚ ਚੰਗੀਆਂ ਕਹਾਣੀਆਂ ਚੱਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।"
ਅਮੁਂ ਤੁ ਵਿਜਯਂ ਸੌਮ੍ਯ ਦਸ਼ਗ੍ਰੀਵਵਧਾਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਭੂਯਿष੍ਠਂ ਸ੍ਵਪੁਰੇ ਪੌਰੈਃ ਕਥ੍ਯਨ੍ਤੇ ਪੁਰੁषਰ੍षਭ ।। ੭.੪੩.
ਪਰ, ਸੁਭਾਵਕ, ਦਸ-ਸਿਰ ਵਾਲੇ ਰਾਵਣ ਦੇ ਵਧ ਨਾਲ ਮਿਲੀ ਜਿੱਤ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਤੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਸੁਣਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ।
ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਭਦ੍ਰੇਣ ਰਾਘਵੋ ਵਾਕ੍ਯਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ । ਕਥਯਸ੍ਵ ਯਥਾਤਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਰ੍ਵਂ ਨਿਰਵਸ਼ੇषਤਃ ।। ੭.੪੩.
ਭਦ੍ਰ ਦੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਣ 'ਤੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਹੈ, ਬਿਨਾ ਛੁਪਾਏ ਦੱਸ।"
ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਾਨਿ ਵਾਕ੍ਯਾਨਿ ਯਾਨ੍ਯਾਹੁਃ ਪੁਰਵਾਸਿਨਃ । ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵੇਦਾਨੀਂ ਸ਼ੁਭਂ ਕੁਰ੍ਯਾਂ ਨਕੁਰ੍ਯਾਮਸ਼ੁਭਾਨਿ ਚ ।। ੭.੪੩.
ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕ ਚੰਗੀ ਜਾਂ ਮਾੜੀ ਜੋ ਵੀ ਗੱਲ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਚੰਗਾ ਕਰਾਂਗਾ ਤੇ ਮਾੜਾ ਨਹੀਂ ਕਰਾਂਗਾ।
ਕਥਯਸ੍ਵ ਚ ਵਿਸ੍ਰਬ੍ਧੋ ਨਿਰ੍ਭਯਂ ਵਿਗਤਜ੍ਵਰਃ । ਕਥਯਨ੍ਤਿ ਯਥਾ ਪੌਰਾਃ ਪਾਪਾ ਜਨਪਦੇषੁ ਚ ।। ੭.੪੩.
ਨਿਸਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ, ਡਰ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਦੱਸ; ਜਿਵੇਂ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਪਿੰਡਾਂ ਦੇ ਲੋਕ ਆਖਦੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਵੀ ਦੱਸ।
ਰਾਘਵੇਣੈਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਭਦ੍ਰਃ ਸੁਰੁਚਿਰਂ ਵਚਃ । ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚ ਮਹਾਬਾਹੁਂ ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਃ ਸੁਸਮਾਹਿਤਃ ।। ੭.੪੩.
ਰਾਘਵ ਵੱਲੋਂ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ ਭਦਰ ਨੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਵੱਜੋ ਨਾਲ, ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਸੁਹਣੇ ਬੋਲਾਂ ਵਿਚ ਉਸ ਮਹਾਂਬਲੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸ਼ृਣੁ ਰਾਜਨ੍ਯਥਾ ਪੌਰਾਃ ਕਥਯਨ੍ਤਿ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਮ੍ । ਚਤ੍ਵਰਾਪਣਰਥ੍ਯਾਸੁ ਵਨੇषੂਪਵਨੇषੁ ਚ ।। ੭.੪੩.
ਮਹਾਰਾਜ, ਸੁਣੋ, ਲੋਕ ਚੌਕਾਂ, ਬਜ਼ਾਰਾਂ, ਗਲੀਆਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਬਾਗਾਂ ਵਿਚ ਚੰਗੀ-ਮੰਦੀ ਗੱਲਾਂ ਕਿਵੇਂ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਦੁष੍ਕਰਂ ਕृਤਵਾਨ੍ਰਾਮਃ ਸਮੁਦ੍ਰੇ ਸੇਤੁਬਨ੍ਧਨਮ੍ । ਅਸ਼੍ਰੁਤਂ ਪੂਰ੍ਵਕੈਃ ਕੈਸ਼੍ਚਿਦ੍ਦੇਵੈਰਪਿ ਸਦਾਨਵੈਃ ।। ੭.੪੩.
ਰਾਮ ਨੇ ਸਮੁੰਦਰ ਉੱਤੇ ਪੁਲ ਬਣਾਉਣ ਵਰਗਾ ਔਖਾ ਕੰਮ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਕੁਝ ਦੇਵਤਿਆਂ ਜਾਂ ਦੈਤਿਆਂ ਨੇ ਨਹੀਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ।
ਰਾਵਣਸ਼੍ਚ ਦੁਰਾਧਰ੍षੋ ਹਤਃ ਸਬਲਵਾਹਨਃ । ਵਾਨਰਾਸ਼੍ਚ ਵਸ਼ਂ ਨੀਤਾ ऋਕ੍ਸ਼ਾਸ਼੍ਚ ਸਹ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸੈਃ ।। ੭.੪੩.
ਰਾਵਣ, ਜੋ ਬੜਾ ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਫੌਜ ਸਮੇਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ; ਵਾਨਰ, ਰਿੱਛ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਵੀ ਉਸ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਗਏ।
ਹਤ੍ਵਾ ਚ ਰਾਵਣਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯੇ ਸੀਤਾਮਾਹृਤ੍ਯ ਰਾਘਵਃ । ਅਮਰ੍षਂ ਪृष੍ਠਤਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਸ੍ਵਵੇਸ਼੍ਮ ਪੁਨਰਾਨਯਤ੍ ।। ੭.੪੩.
ਜੰਗ ਵਿਚ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਤੇ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਨੇ ਆਪਣਾ ਗੁੱਸਾ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਘਰ ਲੈ ਆਇਆ।
ਕੀਦृਸ਼ਂ ਹृਦਯੇ ਤਸ੍ਯ ਸੀਤਾਸਮ੍ਭੋਗਜਂ ਸੁਖਮ੍ । ਅਙ੍ਕਮਾਰੋਪ੍ਯ ਤੁ ਪੁਰਾ ਰਾਵਣੇਨ ਬਲਾਦ੍ਧृਤਾਮ੍ ।। ੭.੪੩.
ਜਿਸ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਰਾਵਣ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੀ ਗੋਦ ਵਿਚ ਬਿਠਾ ਲਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨਾਲ ਮਿਲਾਪ ਕਰਕੇ ਰਾਮ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਸੁਖ ਆ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਲਙ੍ਕਾਮਪਿ ਪੁਰਾ ਨੀਤਾਮਸ਼ੋਕਵਨਿਕਾਂ ਗਤਾਮ੍ । ਰਕ੍ਸ਼ਸਾਂ ਵਸ਼ਮਾਪਨ੍ਨਾਂ ਕਥਂ ਰਾਮੋ ਨ ਕੁਤ੍ਸਤੇ ।। ੭.੪੩.
ਉਹ ਪਹਿਲਾਂ ਲੰਕਾ ਲੈ ਜਾਈ ਗਈ, ਅਸ਼ੋਕ ਵਾਟਿਕਾ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚੀ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਆ ਗਈ; ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਲੱਜਾ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ?
ਅਸ੍ਮਾਕਮਪਿ ਦਾਰੇषੁ ਸਹਨੀਯਂ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਯਥਾ ਹਿ ਕੁਰੁਤੇ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਜਾ ਤਮਨੁਵਰ੍ਤਤੇ ।। ੭.੪੩.
ਸਾਡੇ ਲਈ ਵੀ ਆਪਣੀਆਂ ਵਧੀਆਂ ਨਾਲ ਸਹਿਣਾ ਪਵੇਗਾ; ਜਿਵੇਂ ਰਾਜਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਲੋਕ ਵੀ ਉਸੇ ਰਾਹੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ।
ਏਵਂ ਬਹੁਵਿਧਾ ਵਾਚੋ ਵਦਨ੍ਤਿ ਪੁਰਵਾਸਿਨਃ । ਨਗਰੇषੁ ਚ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਰਾਜਞ੍ਜਨਪਦੇषੁ ਚ ।। ੭.੪੩.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸ਼ਹਿਰੀ ਲੋਕ ਹਰ ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮਹਾਰਾਜ।
ਤਸ੍ਯੈਵਂ ਭਾषਿਤਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਰਾਘਵਃ ਪਰਮਾਰ੍ਤਵਤ੍ । ਉਵਾਚ ਸੁਹृਦਃ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਕਥਮੇਤਦ੍ਬ੍ਰਵੀਥ ਮਾਮ੍ ।। ੭.੪੩.
ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗਾ: 'ਤੁਸੀਂ ਇਹ ਗੱਲ ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਆਖਦੇ ਹੋ?'
ਸਰ੍ਵੇ ਤੁ ਸ਼ਿਰਸਾ ਭੂਮਾਵਭਿਵਾਦ੍ਯ ਪ੍ਰਣਮ੍ਯ ਚ । ਪ੍ਰਤ੍ਯੂਚੂ ਰਾਘਵਂ ਦੀਨਮੇਵਮੇਤਨ੍ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ।। ੭.੪੩.
ਸਭ ਨੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸਿਰ ਨਵਾ ਕੇ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕੀਤਾ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਇਹੀ ਸੱਚ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।'
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਤੁ ਵਾਕ੍ਯਂ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਸਮੁਦੀਰਿਤਮ੍ । ਵਿਸਰ੍ਜਯਾਮਾਸ ਤਦਾ ਵਯਸ੍ਯਾਞ੍ਛਤ੍ਰੁਸੂਦਨਃ ।। ੭.੪੩.
ਸਭ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਕੁਤਸਥ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ।