ਤੇਨੋਰਸਿ ਨਿਬਦ੍ਧੇਨ ਹਾਰੇਣ ਮਹਤਾ ਕਪਿਃ । ਰਰਾਜ ਹੇਮਸ਼ੈਲੇਨ੍ਦ੍ਰਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰੇਣਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਮਸ੍ਤਕਃ ।। ੭.੪੦.
ਉਸ ਵੱਡੇ ਹਾਰ ਨੂੰ ਛਾਤੀ 'ਤੇ ਪਾ ਕੇ, ਬਾਂਦਰ ਸੋਨੇ ਦੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਚੋਟੀ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਹੋਵੇ।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਤੁ ਰਾਘਵਸ੍ਯੈਤਦੁਤ੍ਥਾਯੋਤ੍ਥਾਯ ਵਾਨਰਾਃ । ਪ੍ਰਣਮ੍ਯ ਸ਼ਿਰਸਾ ਪਾਦੌ ਨਿਰ੍ਜਗ੍ਮੁਸ੍ਤੇ ਮਹਾਬਲਾਃ ।। ੭.੪੦.
ਰਾਘਵ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਤਾਕਤ ਵਾਲੇ ਬਾਂਦਰ ਉਠੇ, ਸਿਰ ਨਿਵਾ ਕੇ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਏ।
ਸੁਗ੍ਰੀਵਃ ਸ ਚ ਰਾਮੇਣ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮੁਰੋਗਤਃ । ਵਿਭੀषਣਸ਼੍ਚ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਸਰ੍ਵੇ ਤੇ ਬਾष੍ਪਵਿਕ੍ਲਵਾਃ ।। ੭.੪੦.
ਸੁਗਰੀਵ, ਜੋ ਰਾਮ ਨਾਲ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਵਿਭੀਸ਼ਣ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ।
ਸਰ੍ਵੇ ਚ ਤੇ ਬਾष੍ਪਕਲਾਃ ਸਾਸ਼੍ਰੁਨੇਤ੍ਰਾ ਵਿਚੇਤਸਃ । ਸਮ੍ਮੂਢਾ ਇਵ ਦੁਃਖੇਨ ਤ੍ਯਜਨ੍ਤੋ ਰਾਘਵਂ ਤਦਾ ।। ੭.੪੦.
ਉਹ ਸਾਰੇ, ਅੰਸੂਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮਨ ਉਲਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਛੱਡਦੇ ਸਮੇਂ ਬੇਸੁਧ ਜਿਹਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ।
ਕृਤਪ੍ਰਸਾਦਾਸ੍ਤੇਨੈਵਂ ਰਾਘਵੇਣ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ । ਜਗ੍ਮੁਃ ਸ੍ਵਂ ਸ੍ਵਂ ਗृਹਂ ਸਰ੍ਵੇ ਦੇਹੀ ਦੇਹਮਿਵ ਤ੍ਯਜਨ੍ ।। ੭.੪੦.
ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਘਵ ਤੋਂ ਕਿਰਪਾ ਪਾ ਕੇ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲੇ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਜਿੰਦ ਧਾਰਨ ਵਾਲਾ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਛੱਡਦਾ ਹੈ।
ਤਤਸ੍ਤੁ ਤੇ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸऋਕ੍ਸ਼ਵਾਨਰਾਃ ਪ੍ਰਣਮ੍ਯ ਰਾਮਂ ਰਘੁਵਂਸ਼ਵਰ੍ਧਨਮ੍ । ਵਿਯੋਗਜਾਸ਼੍ਰੁਪ੍ਰਤਿਪੂਰ੍ਣਲੋਚਨਾਃ ਪ੍ਰਤਿਪ੍ਰਯਾਤਾਸ੍ਤੁ ਯਥਾ ਨਿਵਾਸਿਨਃ ।। ੭.੪੦.
ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਖਸ਼, ਰਿੱਛ ਤੇ ਬਾਂਦਰ, ਰਾਮ—ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲੇ—ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਅੰਸੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਵਾਸਤੇ ਚਲੇ ਗਏ।
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯੇ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦੁਤ੍ਤਰਕਾਣ੍ਡੇ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੈਦਿਕ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਉੱਤਰਾ ਕਾਂਡ ਦਾ ਚਾਲੀਵਾਂ ਸਰਗਾ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।
ਵਿਸृਜ੍ਯ ਚ ਮਹਾਬਾਹੁਰ੍ऋਕ੍ਸ਼ਵਾਨਰਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਨ੍ । ਭ੍ਰਾਤृਭਿਃ ਸਹਿਤੋ ਰਾਮਃ ਪ੍ਰਮੁਮੋਦ ਸੁਖਂ ਸੁਖੀ ।। ੭.੪੧.
ਰਾਮ ਨੇ ਭਾਲੂਆਂ, ਵਾਨਰਾਂ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਰੁਖਸਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਜੀ ਲਿਆ।
ਅਥਾਪਰਾਹ੍ਣਸਮਯੇ ਭ੍ਰਾਤृਭਿਃ ਸਹ ਰਾਘਵਃ । ਸ਼ੁਸ਼੍ਰਾਵ ਮਧੁਰਾਂ ਵਾਣੀਮਨ੍ਤਰਿਕ੍ਸ਼ਾਤ੍ ਪ੍ਰਭਾषਿਤਾਮ੍ ।। ੭.੪੧.
ਫਿਰ ਦੁਪਹਿਰ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਰਾਘਵ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ, ਅਸਮਾਨ ਤੋਂ ਆਉਂਦੀ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਸੁਣੀ।
ਸੌਮ੍ਯ ਰਾਮ ਨਿਰੀਕ੍ਸ਼ਸ੍ਵ ਸੌਮ੍ਯੇਨ ਵਦਨੇਨ ਮਾਮ੍ । ਕੁਬੇਰਭਵਨਾਤ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਮਾਂ ਪੁष੍ਪਕਂ ਪ੍ਰਭੋ ।। ੭.੪੧.
ਹੇ ਸੋਹਣੇ ਰਾਮ, ਆਪਣੀ ਮਿੱਠੀ ਸੁਰਤ ਨਾਲ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖੋ; ਮੈਂ ਕੁਬੇਰ ਦੇ ਮਹਲ ਤੋਂ ਆਇਆ ਪੁਸ਼ਪਕ ਹਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਪਛਾਣੋ।
ਤਵ ਸ਼ਾਸਨਮਾਜ੍ਞਾਯ ਗਤੋ ऽਸ੍ਮਿ ਭਵਨਂ ਪ੍ਰਤਿ । ਉਪਸ੍ਥਾਤੁਂ ਨਰਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਸ ਚ ਮਾਂ ਪ੍ਰਤ੍ਯਭਾषਤ ।। ੭.੪੧.
ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ, ਮੈਂ ਮਹਲ ਵੱਲ ਗਿਆ; ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਹੋਣ ਲਈ ਆਖਿਆ।
ਨਿਰ੍ਜਿਤਸ੍ਤ੍ਵਂ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਰਾਘਵੇਣ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ । ਨਿਹਤ੍ਯ ਯੁਧਿ ਦੁਰ੍ਧਰ੍षਂ ਰਾਵਣਂ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸੇਸ਼੍ਵਰਮ੍ ।। ੭.੪੧.
ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਰਾਘਵ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਨੇ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲਿਆ।
ਮਮਾਪਿ ਪਰਮਾ ਪ੍ਰੀਤਰ੍ਹਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਦੁਰਾਤ੍ਮਨਿ । ਰਾਵਣੇ ਸਗਣੇ ਚੈਵ ਸਪੁਤ੍ਰੇ ਸਹਬਾਨ੍ਧਵੇ ।। ੭.੪੧.
ਮੈਨੂੰ ਵੀ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ ਜਦੋਂ ਉਹ ਬੁਰਾ ਰਾਵਣ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ, ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰਾਂ ਸਮੇਤ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ।
ਸ ਤ੍ਵਂ ਰਾਮੇਣ ਲਙ੍ਕਾਯਾਂ ਨਿਰ੍ਜਿਤਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਾ । ਵਹ ਸੌਮ੍ਯ ਤਮੇਵ ਤ੍ਵਮਹਮਾਜ੍ਞਾਪਯਾਮਿ ਤੇ ।। ੭.੪੧.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੂੰ ਲੰਕਾ ਵਿੱਚ ਪਰਮਾਤਮਾ ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਜਿੱਤਿਆ ਗਿਆ; ਹੁਣ, ਸੋਹਣੇ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰ।
ਪਰਮੋ ਹ੍ਯੇष ਮੇ ਕਾਮੋ ਯਤ੍ਤ੍ਵਂ ਰਾਘਵਨਨ੍ਦਨਮ੍ । ਵਹੇਰ੍ਲੋਕਸ੍ਯ ਸਂਯਾਨਂ ਗਚ੍ਛਸ੍ਵ ਵਿਗਤਜ੍ਵਰਃ ।। ੭.੪੧.
ਇਹ ਮੇਰੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਇੱਛਾ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ, ਰਾਘਵਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਯਾਤਰਾ ਕਰਵਾਏ; ਨਿਸਚਿੰਤ ਹੋ ਕੇ ਚੱਲ।
ਸੋ ऽਹਂ ਸ਼ਾਸਨਮਾਜ੍ਞਾਯ ਧਨਦਸ੍ਯ ਮਹਾਤ੍ਮਨਃ । ਤ੍ਵਤ੍ਸਕਾਸ਼ਮਨੁਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਨਿਰ੍ਵਿਸ਼ਙ੍ਕਃ ਪ੍ਰਤੀਕ੍ਸ਼ ਮਾਮ੍ ।। ੭.੪੧.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਧਨ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਮੰਨ ਕੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰ।
ਅਦृष੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਾਂ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਧਨਦਾਜ੍ਞਯਾ । ਚਰਾਮ੍ਯਹਂ ਪ੍ਰਭਾਵੇਣ ਤਵਾਜ੍ਞਾਂ ਪਰਿਪਾਲਯਨ੍ ।। ੭.੪੧.
ਧਨ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਚਲਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
ਏਵਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤਦਾ ਰਾਮਃ ਪੁष੍ਪਕੇਣ ਮਹਾਬਲਃ । ਉਵਾਚ ਪੁष੍ਪਕਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵਿਮਾਨਂ ਪੁਨਰਾਗਤਮ੍ ।। ੭.੪੧.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁਸ਼ਪਕ ਨੇ ਆਖਿਆ, ਤਾਂ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਮ ਨੇ, ਪੁਸ਼ਪਕ ਵਿਮਾਨ ਨੂੰ ਮੁੜ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।
ਯਦ੍ਯੇਵਂ ਸ੍ਵਾਗਤਂ ਤੇ ऽਸ੍ਤੁ ਵਿਮਾਨਵਰ ਪੁष੍ਪਕ । ਆਨੁਕੂਲ੍ਯਾਦ੍ਧਨੇਸ਼ਸ੍ਯ ਵृਤ੍ਤਦੋषੋ ਨ ਨੋ ਭਵੇਤ੍ ।। ੭.੪੧.
ਜੇ ਇਹ ਸੱਚ ਹੈ, ਤਾਂ ਤੇਰਾ ਸੁਆਗਤ ਹੈ, ਪੁਸ਼ਪਕ, ਵਿਮਾਨਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ; ਕੁਬੇਰ ਦੀ ਮਿਹਰ ਨਾਲ ਸਾਡੀ ਕਰਤੂਤ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਗਲਤੀ ਨਾ ਹੋਵੇ।
ਲਾਜੈਸ਼੍ਚੈਵ ਤਥਾ ਪੁष੍ਪੈਰ੍ਧੂਪੈਸ਼੍ਚੈਵ ਸੁਗਨ੍ਧਿਭਿਃ । ਪੂਜਯਿਤ੍ਵਾ ਮਹਾਬਾਹੂ ਰਾਘਵਃ ਪੁष੍ਪਕਂ ਤਦਾ ।। ੭.੪੧.
ਫਿਰ ਮਹਾਬਲੀ ਰਾਘਵ ਨੇ, ਲਾਜ, ਫੁੱਲ ਅਤੇ ਸੁਗੰਧਤ ਧੂਪ ਨਾਲ ਪੁਸ਼ਪਕ ਦੀ ਪੂਜਾ ਕੀਤੀ।
ਗਮ੍ਯਤਾਮਿਤਿ ਚੋਵਾਚ ਆਗਚ੍ਛ ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਮਰੇ ਯਦਾ । ਸਿਦ੍ਧਾਨਾਂ ਚ ਗਤੌ ਸੌਮ੍ਯ ਮਾ ਵਿषਾਦੇਨ ਯੋਜਯ । ਪ੍ਰਤਿਘਾਤਸ਼੍ਚ ਤੇ ਮਾ ਭੂਦ੍ਯਥੇष੍ਟਂ ਗਚ੍ਛਤੋ ਦਿਸ਼ਃ ।। ੭.੪੧.
ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਜਦੋਂ ਚਾਹੋ, ਚਲੇ ਜਾਓ, ਤੇ ਜਦੋਂ ਯਾਦ ਆਵੋ, ਆ ਜਾਓ; ਸੋਹਣੇ, ਸਿੱਧਾਂ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਚਲਦੇ ਸਮੇਂ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਤੇ ਜਿੱਥੇ ਚਾਹੋ, ਜਾਓ, ਤੇਰੇ ਰਾਹ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਨਾ ਆਵੇ।'
ਏਵਮਸ੍ਤ੍ਵਿਤਿ ਰਾਮੇਣ ਪੂਜਯਿਤ੍ਵਾ ਵਿਸਰ੍ਜਿਤਮ੍ । ਅਭਿਪ੍ਰੇਤਾਂ ਦਿਸ਼ਂ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਪ੍ਰਾਯਾਤ੍ਤਤ੍ਪੁष੍ਪਕਂ ਤਦਾ ।। ੭.੪੧.
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਵੱਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰ ਤੇ ਰੁਖਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਪੁਸ਼ਪਕ ਆਪਣੇ ਮਨਚਾਹੇ ਪਾਸੇ ਚਲ ਪਿਆ।
ਏਵਮਨ੍ਤਰ੍ਹਿਤੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਪੁष੍ਪਕੇ ਸੁਕृਤਾਤ੍ਮਨਿ । ਭਰਤਃ ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਰ੍ਵਾਕ੍ਯਮੁਵਾਚ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨਮ੍ ।। ੭.੪੧.
ਜਦੋਂ ਉਹ ਚੰਗਾ ਪੁਸ਼ਪਕ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਭਰਤ ਨੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਗੱਲ ਕੀਤੀ।
ਵਿਵਿਧਾਤ੍ਮਨਿ ਦृਸ਼੍ਯਨ੍ਤੇ ਤ੍ਵਯਿ ਵੀਰ ਪ੍ਰਸ਼ਾਸਤਿ । ਅਮਾਨੁषਾਣਾਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਵ੍ਯਾਹृਤਾਨਿ ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ।। ੭.੪੧.
ਹੇ ਵੀਰ, ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਕਈ ਅਜੀਬ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲਦੀਆਂ ਹਨ; ਅਮਾਨਵੀ ਜੀਵਾਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਵਾਰ-ਵਾਰ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਅਨਾਮਯਸ਼੍ਚ ਸਤ੍ਵਾਨਾਂ ਸਾਗ੍ਰੋ ਮਾਸੋ ਗਤੋ ਹ੍ਯਯਮ੍ । ਜੀਰ੍ਣਾਨਾਮਪਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਂ ਮृਤ੍ਯੁਰ੍ਨਾਯਾਤਿ ਰਾਘਵ ।। ੭.੪੧.
ਇੱਕ ਪੂਰਾ ਮਹੀਨਾ ਲੰਘ ਗਿਆ ਹੈ, ਪਰ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਬਿਮਾਰੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ; ਰਾਘਵ, ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਲਈ ਵੀ ਮੌਤ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਅਰੋਗਪ੍ਰਸਵਾ ਨਾਰ੍ਯੋ ਵਪੁष੍ਮਨ੍ਤੋ ਹਿ ਮਾਨਵਾਃ । ਹਰ੍षਸ਼੍ਚਾਭ੍ਯਧਿਕੋ ਰਾਜਞ੍ਜਨਸ੍ਯ ਪੁਰਵਾਸਿਨਃ ।। ੭.੪੧.
ਇਸ ਸ਼ਹਿਰ ਦੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਵਧ ਗਈ ਹੈ; ਔਰਤਾਂ ਸਿਹਤਮੰਦ ਬੱਚੇ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਮਰਦ ਮਜ਼ਬੂਤ ਹਨ, ਰਾਜਾ।
ਕਾਲੇ ਵਰ੍षਤਿ ਪਰ੍ਜਨ੍ਯਃ ਪਾਤਯਨ੍ਨਮृਤਂ ਪਯਃ । ਵਾਤਾਸ਼੍ਚਾਪਿ ਪ੍ਰਵਾਨ੍ਤ੍ਯੇਤੇ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸੁਖਾਃ ਸ਼ਿਵਾਃ ।। ੭.੪੧.
ਮੌਸਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਬਦਲਾਂ ਤੋਂ ਮਿੱਠਾ ਪਾਣੀ ਵਰ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਹਵਾ ਹੌਲੀ ਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਵਗਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਛੂਹਣ ਵਿਚ ਵੀ ਚੰਗੀ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੈ।
ਈਦृਸ਼ੋ ऽਨਸ਼੍ਵਰੋ ਰਾਜਾ ਭਵੇਦਿਤਿ ਨਰੇਸ਼੍ਵਰਃ । ਕਥਯਨ੍ਤਿ ਪੁਰੇ ਰਾਜਨ੍ਪੌਰਜਾਨਪਦਾਸ੍ਤਥਾ ।। ੭.੪੧.
ਰਾਜਾ, ਸ਼ਹਿਰ ਤੇ ਪਿੰਡ ਦੇ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਐਸਾ ਅਮਰ ਰਾਜਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰਾਜ ਕਰੇ।
ਏਤਾ ਵਾਚਃ ਸੁਮਧੁਰਾ ਭਰਤੇਨ ਸਮੀਰਿਤਾਃ । ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਰਾਮੋ ਮੁਦਾ ਯੁਕ੍ਤੋ ਬਭੂਵ ਨृਪਸਤ੍ਤਮਃ ।। ੭.੪੧.
ਭਰਤ ਵਲੋਂ ਕਹੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਤੇ ਸੁਖਦਾਇਕ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ।
ਇਤ੍ਯਾਰ੍षੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਰਾਮਾਯਣੇ ਵਾਲ੍ਮੀਕੀਯੇ ਆਦਿਕਾਵ੍ਯੇ ਸ਼੍ਰੀਮਦੁਤ੍ਤਰਕਾਣ੍ਡੇ ਏਕਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਆਦਿ ਕਾਵਿ, ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਉੱਤਰ ਕਾਂਡ ਦਾ ਇਕਤਾਲੀਸਵਾਂ ਸਰਗ ਸਮਾਪਤ ਹੋਇਆ।