ਕਾਵ੍ਯਂ ਰਾਮਾਯਣਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਸੀਤਾਯਾਸ਼੍ਚਰਿਤਂ ਮਹਤ੍ । ਪੌਲਸ੍ਤ੍ਯਵਧਮਿਤ੍ਯੇਵਂ ਚਕਾਰ ਚਰਿਤਵ੍ਰਤਃ ॥੧-੪-
ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਪੂਰਾ ਰਾਮਾਇਣ, ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਅਤੇ ਪੁਲਸਤ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਲਿਖੀ।
ਪਾਠ੍ਯੇ ਗੇਯੇ ਚ ਮਧੁਰਂ ਪ੍ਰਮਾਣੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰਨ੍ਵਿਤਮ੍ । ਜਾਤਿਭਿਃ ਸਪ੍ਤਭਿਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਤਨ੍ਤ੍ਰੀਲਯਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍ ॥੧-੪-
ਇਹ ਕਾਵਿ ਪੜ੍ਹਨ ਤੇ ਗਾਉਣ ਵਿੱਚ ਮਿੱਠਾ, ਤਿੰਨ ਛੰਦਾਂ ਨਾਲ, ਸੱਤ ਜਾਤੀਆਂ ਅਤੇ ਤੰਤੀਆਂ ਤੇ ਲੈ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਰਸੈਃ ਸ਼ृਙ੍ਗਾਰਕਰੁਣਹਾਸ੍ਯਰੌਦ੍ਰਭਯਾਨਕੈਃ । ਵੀਰਾਦਿਭੀ ਰਸੈਰ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਕਾਵ੍ਯਮੇਤਦਗਾਯਤਾਮ੍ ॥੧-੪-
ਇਸ ਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ, ਦਇਆ, ਹਾਸਾ, ਰੋਸ, ਡਰ, ਵੀਰਤਾ ਆਦਿ ਰਸ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਇਹ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਗਾਇਆ।
ਤੌ ਤੁ ਗਾਨ੍ਧਰ੍ਵਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੌ ਸ੍ਥਾਨਮੂਰ੍ਚ੍ਛਨਕੋਵਿਦੌ । ਭ੍ਰਾਤਰੌ ਸ੍ਵਰਸਮ੍ਪਨ੍ਨੌ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਵਿਵ ਰੂਪਿਣੌ ॥੧-੪-
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ ਸੰਗੀਤ ਦੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਸੁਰ ਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਸੁਰੀਲੇ ਸੁਰਾਂ ਵਾਲੇ, ਗੰਧਰਵਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਲੱਗਦੇ ਸਨ।
ਰੂਪਲਕ੍ਸ਼ਣਸਮ੍ਪਨ੍ਨੌ ਮਧੁਰਸ੍ਵਰਭਾषਿਣੌ । ਬਿਮ੍ਬਾਦਿਵੋਤ੍ਥਿਤੌ ਬਿਮ੍ਬੌ ਰਾਮਦੇਹਾਤ੍ ਤਥਾਪਰੌ ॥੧-੪-
ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਚੰਗੇ ਲਕੜਾਂ ਵਾਲੇ, ਮਿੱਠੇ ਸੁਰ ਨਾਲ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਰਾਮ ਦੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਹੋਏ ਚਿੱਤਰਾਂ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦੇ ਸਨ।
ਤੌ ਰਾਜਪੁਤ੍ਰੌ ਕਾਰ੍ਤ੍ਸ੍ਨ੍ਯੇਨ ਧਰ੍ਮ੍ਯਮਾਖ੍ਯਾਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਵਾਚੋਵਿਧੇਯਂ ਤਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਕਾਵ੍ਯਮਨਿਨ੍ਦਿਤੌ ॥੧-੪-
ਉਹ ਦੋ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਧਰਮਕ ਕਥਾ ਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਿੱਖ ਕੇ, ਸਾਰਾ ਕਾਵਿ ਨਿਰਦੇਸ਼ਤ ਅੰਦਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਸੁਣਾਇਆ।
ऋषੀਣਾਂ ਚ ਦ੍ਵਿਜਾਤੀਨਾਂ ਸਾਧੂਨਾਂ ਚ ਸਮਾਗਮੇ । ਯਥੋਪਦੇਸ਼ਂ ਤਤ੍ਤ੍ਵਜ੍ਞੌ ਜਗਤੁਃ ਸੁਸਮਾਹਿਤੌ ॥੧-੪-
ਰਿਸ਼ੀਆਂ, ਦੁਜਾਤੀਆਂ ਤੇ ਭਲੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਿਖਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ।
ਮਹਾਤ੍ਮਾਨੌ ਮਹਾਭਾਗੌ ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸ਼ਣਲਕ੍ਸ਼ਿਤੌ । ਤੌ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਸਮੇਤਾਨਾਮृषੀਣਾਂ ਭਾਵਿਤਾਤ੍ਮਨਾਮ੍ ॥੧-੪-
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਵੱਡੇ ਭਾਗ ਵਾਲੇ, ਸਾਰੇ ਚੰਗੇ ਲਕੜਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਇਕ ਵਾਰੀ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ—
ਮਧ੍ਯੇ ਸਭਂ ਸਮੀਪਸ੍ਥਾਵਿਦਂ ਕਾਵ੍ਯਮਗਾਯਤਾਮ੍ । ਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਮੁਨਯਃ ਸਰ੍ਵੇ ਬਾष੍ਪਪਰ੍ਯਾਕੁਲੇਕ੍ਸ਼ਣਾਃ ॥੧-੪-
ਉਹ ਸਭਾ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ, ਨੇੜੇ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਕਾਵਿ ਗਾਉਂਦੇ ਸਨ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਸਾਰੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਹੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਆਉਂਦੀਆਂ।
ਸਾਧੁ ਸਾਧ੍ਵਿਤਿ ਤਾਵੂਚੁਃ ਪਰਂ ਵਿਸ੍ਮਯਮਾਗਤਾਃ । ਤੇ ਪ੍ਰੀਤਮਨਸਃ ਸਰ੍ਵੇ ਮੁਨਯੋ ਧਰ੍ਮਵਤ੍ਸਲਾਃ ॥੧-੪-
ਉਹ ਸਭ ਨੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ, 'ਵਾਹ ਵਾਹ!' ਆਖਿਆ; ਸਾਰੇ ਧਰਮ ਪਿਆਰੇ ਰਿਸ਼ੀ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਏ।
ਪ੍ਰਸ਼ਸ਼ਂਸੁਃ ਪ੍ਰਸ਼ਸ੍ਤਵ੍ਯੌ ਗਾਯਮਾਨੌ ਕੁਸ਼ੀਲਵੌ । ਅਹੋ ਗੀਤਸ੍ਯ ਮਾਧੁਰ੍ਯਂ ਸ਼੍ਲੋਕਾਨਾਂ ਚ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ ॥੧-੪-
ਉਹਨਾਂ ਦੋਨਾਂ ਕੁਸ਼ੀਲਵ ਗਾਇਕਾਂ ਦੀ ਸਭ ਨੇ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ, ਕਹਿੰਦੇ, 'ਵਾਹ, ਇਸ ਗੀਤ ਦੀ ਮਿੱਠਾਸ ਤੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਖਾਸ ਰਸ!'
ਚਿਰਨਿਰ੍ਵृਤ੍ਤਮਪ੍ਯੇਤਤ੍ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ਮਿਵ ਦਰ੍ਸ਼ਿਤਮ੍ । ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯ ਤਾਵੁਭੌ ਸੁष੍ਠੁ ਤਥਾਭਾਵਮਗਾਯਤਾਮ੍ ॥੧-੪-
ਇਹ ਘਟਨਾ ਭਾਵੇਂ ਬਹੁਤ ਪੁਰਾਣੀ ਸੀ, ਪਰ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਇਸ ਨੂੰ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ ਵਾਂਗ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ; ਦੋਵੇਂ ਅੰਦਰ ਆਏ ਤੇ ਕਹਾਣੀ ਨੂੰ ਬੜੀ ਖੂਬੀ ਨਾਲ ਗਾ ਦਿੱਤਾ।