ਵਜ੍ਰੀ ਮਹੇਨ੍ਦ੍ਰਸ੍ਤ੍ਰਿਦਸ਼ੇਸ਼੍ਵਰੋ ਵਾ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ ਯਮੋ ਵਾ ਵਰੁਣੋऽਨਿਲੋ ਵਾ। ਰੌਦ੍ਰੋऽਗ੍ਨਿਰਰ੍ਕੋ ਧਨਦਸ਼੍ਚ ਸੋਮੋ ਨ ਵਾਨਰੋऽਯਂ ਸ੍ਵਯਮੇਵ ਕਾਲਃ
ਕੀ ਇਹ ਵਜਰਧਾਰੀ ਮਹਿੰਦਰ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈ? ਜਾਂ ਖੁਦ ਯਮ, ਵਰੁਣ, ਹਵਾ, ਰੁਦ੍ਰ, ਅੱਗ, ਸੂਰਜ, ਕੁਬੇਰ ਜਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਹੈ? ਇਹ ਕੋਈ ਆਮ ਵਾਨਰ ਨਹੀਂ, ਇਹ ਤਾਂ ਆਪ ਹੀ ਕਾਲ ਹੈ।
ਕਿਂ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਸਰ੍ਵਪਿਤਾਮਹਸ੍ਯ ਲੋਕਸ੍ਯ ਧਾਤੁਸ਼੍ਚਤੁਰਾਨਨਸ੍ਯ। ਇਹਾਗਤੋ ਵਾਨਰਰੂਪਧਾਰੀ ਰਕ੍ਸ਼ੋਪਸਂਹਾਰਕਰਃ ਪ੍ਰਕੋਪਃ
ਕੀ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਪਿਤਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਕ੍ਰੋਧ ਹੈ, ਜੋ ਚਾਰ-ਚਿਹਰੇ ਵਾਲਾ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀਕਰਤਾ ਹੈ, ਜੋ ਇੱਥੇ ਵਾਨਰ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਆਇਆ ਹੈ?
ਕਿਂ ਵੈष੍ਣਵਂ ਵਾ ਕਪਿਰੂਪਮੇਤ੍ਯ ਰਕ੍ਸ਼ੋਵਿਨਾਸ਼ਾਯ ਪਰਂ ਸੁਤੇਜਃ। ਅਚਿਨ੍ਤ੍ਯਮਵ੍ਯਕ੍ਤਮਨਨ੍ਤਮੇਕਂ ਸ੍ਵਮਾਯਯਾ ਸਾਮ੍ਪ੍ਰਤਮਾਗਤਂ ਵਾ
ਜਾਂ ਇਹ ਵੈਸ਼ਣਵ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਜੋ ਵਾਨਰ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਈ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਅਪਾਰ, ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਬੇਅੰਤ ਤੇ ਇਕੋ-ਇੱਕ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਹੁਣ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਲਈ ਆਈ ਹੈ?
ਇਤ੍ਯੇਵਮੂਚੁਰ੍ਬਹਵੋ ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਾ ਰਕ੍ਸ਼ੋਗਣਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸਮੇਤ੍ਯ ਸਰ੍ਵੇ। ਸਪ੍ਰਾਣਿਸਙ੍ਘਾਂ ਸਗृਹਾਂ ਸਵृਕ੍ਸ਼ਾਂ ਦਗ੍ਧਾਂ ਪੁਰੀਂ ਤਾਂ ਸਹਸਾ ਸਮੀਕ੍ਸ਼੍ਯ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉੱਥੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ ਕਈ ਵੱਡੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਗਰੁੱਪਾਂ ਨੇ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਜਦ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਸ਼ਹਿਰ ਜੀਵ-ਜੰਤੂਆਂ, ਘਰਾਂ ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਅਚਾਨਕ ਸੜ ਗਿਆ।
ਤਤਸ੍ਤੁ ਲਙ੍ਕਾ ਸਹਸਾ ਪ੍ਰਦਗ੍ਧਾ ਸਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾ ਸਾਸ਼੍ਵਰਥਾ ਸਨਾਗਾ। ਸਪਕ੍ਸ਼ਿਸਙ੍ਘਾ ਸਮृਗਾ ਸਵृਕ੍ਸ਼ਾ ਰੁਰੋਦ ਦੀਨਾ ਤੁਮੁਲਂ ਸਸ਼ਬ੍ਦਮ੍
ਫਿਰ ਲੰਕਾ, ਆਪਣੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ, ਘੋੜਿਆਂ, ਰਥਾਂ, ਹਾਥੀਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਜਾਨਵਰਾਂ ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਸਮੇਤ ਅਚਾਨਕ ਸੜ ਗਈ, ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਭਾਰੀ ਚੀਕਾਂ ਮਾਰਣ ਲੱਗ ਪਈ।
ਹਾ ਤਾਤ ਹਾ ਪੁਤ੍ਰਕ ਕਾਨ੍ਤ ਮਿਤ੍ਰ ਹਾ ਜੀਵਿਤੇਸ਼ਾਙ੍ਗ ਹਤਂ ਸੁਪੁਣ੍ਯਮ੍। ਰਕ੍ਸ਼ੋਭਿਰੇਵਂ ਬਹੁਧਾ ਬ੍ਰੁਵਦ੍ਭਿਃ ਸ਼ਬ੍ਦਃ ਕृਤੋ ਘੋਰਤਰਃ ਸੁਭੀਮਃ
ਹਾਏ ਪਿਉ! ਹਾਏ ਪੁੱਤ, ਪਿਆਰੇ ਮਿੱਤਰ! ਹਾਏ ਜਿੰਦ ਦੇ ਮਾਲਕ, ਮੇਰਾ ਸਰੀਰ, ਮੇਰੀ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਨਾਸ ਹੋ ਗਈ! – ਐਸਾ ਕਈ ਤਰੀਕਿਆਂ ਨਾਲ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਵਲੋਂ ਰੋ ਕੇ ਕਿਹਾ ਗਿਆ, ਤੇ ਇਕ ਡਰਾਉਣੀ, ਭਿਆਨਕ ਆਵਾਜ਼ ਉਠੀ।
ਹੁਤਾਸ਼ਨਜ੍ਵਾਲਸਮਾਵृਤਾ ਸਾ ਹਤਪ੍ਰਵੀਰਾ ਪਰਿਵृਤ੍ਤਯੋਧਾ। ਹਨੂਮਤਃ ਕ੍ਰੋਧਬਲਾਭਿਭੂਤਾ ਬਭੂਵ ਸ਼ਾਪੋਪਹਤੇਵ ਲਙ੍ਕਾ
ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਭੜਕਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰੀ ਹੋਈ, ਜਿਸਦੇ ਬਹਾਦਰ ਯੋਧੇ ਮਾਰੇ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਸਦੇ ਰੱਖਵੇਂ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਗਏ ਸਨ, ਉਹ ਲੰਕਾ, ਹਨੂਮਾਨ ਦੇ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਦੇ ਅੱਗੇ ਥੱਲੇ ਪੈ ਕੇ, ਐਵੇਂ ਲੱਗ ਰਹੀ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਕਿਸੇ ਸ਼ਾਪ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਹੋਵੇ।
ਸਸਮ੍ਭ੍ਰਮਂ ਤ੍ਰਸ੍ਤਵਿषਣ੍ਣਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਂ ਸਮੁਜ੍ਜ੍ਵਲਜ੍ਜ੍ਵਾਲਹੁਤਾਸ਼ਨਾਙ੍ਕਿਤਾਮ੍। ਦਦਰ੍ਸ਼ ਲਙ੍ਕਾਂ ਹਨੁਮਾਨ੍ ਮਹਾਮਨਾਃ ਸ੍ਵਯਂਭੁਰੋषੋਪਹਤਾਮਿਵਾਵਨਿਮ੍
ਜਦੋਂ ਹਨੂਮਾਨ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਵੱਡਾ ਸੀ, ਨੇ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਚਮਕਦੀਆਂ ਅੱਗ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਨਾਲ ਚਿੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਜਿੱਥੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਡਰੇ ਹੋਏ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋਏ ਫਿਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਲੰਕਾ ਉਸਨੂੰ ਐਵੇਂ ਲੱਗੀ ਜਿਵੇਂ ਆਪੋ-ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਥੱਲੇ ਲਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ।
ਭਙ੍ਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵਨਂ ਪਾਦਪਰਤ੍ਨਸਂਕੁਲਂ ਹਤ੍ਵਾ ਤੁ ਰਕ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਮਹਾਨ੍ਤਿ ਸਂਯੁਗੇ। ਦਗ੍ਧ੍ਵਾ ਪੁਰੀਂ ਤਾਂ ਗृਹਰਤ੍ਨਮਾਲਿਨੀਂ ਤਸ੍ਥੌ ਹਨੂਮਾਨ੍ ਪਵਨਾਤ੍ਮਜਃ ਕਪਿਃ
ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਕੀਮਤੀ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਜੰਗਲ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਵੱਡੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਘਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਲੰਕਾ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਥਿਰ ਖੜਾ ਰਿਹਾ।
ਸ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਂਸ੍ਤਾਨ੍ ਸੁਬਹੂਂਸ਼੍ਚ ਹਤ੍ਵਾ ਵਨਂ ਚ ਭਙ੍ਕ੍ਤ੍ਵਾ ਬਹੁਪਾਦਪਂ ਤਤ੍। ਵਿਸृਜ੍ਯ ਰਕ੍ਸ਼ੋਭਵਨੇषੁ ਚਾਗ੍ਨਿਂ ਜਗਾਮ ਰਾਮਂ ਮਨਸਾ ਮਹਾਤ੍ਮਾ
ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹਨੂਮਾਨ, ਜਦੋਂ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਚੁੱਕਾ, ਬਹੁਤ ਰੁੱਖਾਂ ਵਾਲਾ ਜੰਗਲ ਤੋੜ ਚੁੱਕਾ, ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗ ਲਾ ਚੁੱਕਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਰਾਮ ਵੱਲ ਮੁੜ ਗਿਆ।
ਤਤਸ੍ਤੁ ਤਂ ਵਾਨਰਵੀਰਮੁਖ੍ਯਂ ਮਹਾਬਲਂ ਮਾਰੁਤਤੁਲ੍ਯਵੇਗਮ੍। ਮਹਾਮਤਿਂ ਵਾਯੁਸੁਤਂ ਵਰਿष੍ਠਂ ਪ੍ਰਤੁष੍ਟੁਵੁਰ੍ਦੇਵਗਣਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵੇ
ਫਿਰ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਉਸ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰਮੌਰ, ਹਵਾ ਵਰਗੇ ਤਾਕਤਵਾਨ, ਮਹਾਨ ਬੁੱਧੀ ਵਾਲੇ, ਵਾਯੂ ਦੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਏ।
ਦੇਵਾਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵੇ ਮੁਨਿਪੁਙ੍ਗਵਾਸ਼੍ਚ ਗਨ੍ਧਰ੍ਵਵਿਦ੍ਯਾਧਰਪਨ੍ਨਗਾਸ਼੍ਚ। ਭੂਤਾਨਿ ਸਰ੍ਵਾਣਿ ਮਹਾਨ੍ਤਿ ਤਤ੍ਰ ਜਗ੍ਮੁਃ ਪਰਾਂ ਪ੍ਰੀਤਿਮਤੁਲ੍ਯਰੂਪਾਮ੍
ਉਥੇ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ, ਵੱਡੇ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਗੰਧਰਵ, ਵਿਦਿਆਧਰ, ਸੱਪ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਜੀਵ, ਸਭ ਨੂੰ ਬੇਮਿਸਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਹੋਈ।
ਭਙ੍ਕ੍ਤ੍ਵਾ ਵਨਂ ਮਹਾਤੇਜਾ ਹਤ੍ਵਾ ਰਕ੍ਸ਼ਾਂਸਿ ਸਂਯੁਗੇ। ਦਗ੍ਧ੍ਵਾ ਲਙ੍ਕਾਪੁਰੀਂ ਭੀਮਾਂ ਰਰਾਜ ਸ ਮਹਾਕਪਿਃ
ਜਦੋਂ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਜੰਗਲ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਰਾਕਸ਼ਸ ਮਾਰ ਦਿੱਤੇ, ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਲੰਕਾ ਨਗਰੀ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ ਚਮਕ ਉਠਿਆ।
ਗृਹਾਗ੍ਰ੍ਯਸ਼ृਙ੍ਗਾਗ੍ਰਤਲੇ ਵਿਚਿਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਿਤੋ ਵਾਨਰਰਾਜਸਿਂਹਃ। ਪ੍ਰਦੀਪ੍ਤਲਾਙ੍ਗੂਲਕृਤਾਰ੍ਚਿਮਾਲੀ ਵ੍ਯਰਾਜਤਾਦਿਤ੍ਯ ਇਵਾਰ੍ਚਿਮਾਲੀ
ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਤੇ ਸੋਹਣੇ ਮਹਲ ਦੀ ਛੱਤ ਉੱਤੇ ਖੜਾ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿੰਘ, ਜਿਸ ਦੀ ਲੱਦ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਹ ਐਵੇਂ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਆਪਣੀਆਂ ਕਿਰਨਾਂ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਹੈ।
ਲਙ੍ਕਾਂ ਸਮਸ੍ਤਾਂ ਸਮ੍ਪੀਡ੍ਯ ਲਾਙ੍ਗੂਲਾਗ੍ਨਿਂ ਮਹਾਕਪਿਃ। ਨਿਰ੍ਵਾਪਯਾਮਾਸ ਤਦਾ ਸਮੁਦ੍ਰੇ ਹਰਿਪੁਙ੍ਗਵਃ
ਸਾਰੀ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਕੁਚਲ ਕੇ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ, ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਲੱਦ ਉੱਤੇ ਲੱਗੀ ਅੱਗ ਨੂੰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਬੁਝਾ ਦਿੱਤਾ।
ਤਤੋ ਦੇਵਾਃ ਸਗਨ੍ਧਰ੍ਵਾਃ ਸਿਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਪਰਮਰ੍षਯਃ। ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਲਙ੍ਕਾਂ ਪ੍ਰਦਗ੍ਧਾਂ ਤਾਂ ਵਿਸ੍ਮਯਂ ਪਰਮਂ ਗਤਾਃ
ਫਿਰ ਦੇਵਤੇ, ਗੰਧਰਵ, ਸਿੱਧ ਤੇ ਵੱਡੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਜਦੋਂ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਐਸੇ ਸਾੜਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਸਭ ਵੱਡੇ ਹੈਰਾਨੀ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਏ।
ਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵਾਨਰਸ਼੍ਰੇष੍ਠਂ ਹਨੂਮਨ੍ਤਂ ਮਹਾਕਪਿਮ੍। ਕਾਲਾਗ੍ਨਿਰਿਤਿ ਸਂਚਿਨ੍ਤ੍ਯ ਸਰ੍ਵਭੂਤਾਨਿ ਤਤ੍ਰਸੁਃ
ਜਦੋਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਨੇ ਉਸ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਮਹਾਨ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, 'ਇਹ ਤਾਂ ਕਾਲ ਦੀ ਅੱਗ ਹੈ।'
thumb|ਪਞ੍ਚਪਞ੍ਚਾਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਸੁਨ੍ਦਰਕਾਣ੍ਡੇ ਪਞ੍ਚਪਞ੍ਚਾਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੫-
ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਕਾਂਡ ਦਾ ਪੰਜਵਾਂ-ਪੰਜਾਹਵਾਂ ਸਰਗ।
ਸਂਦੀਪ੍ਯਮਾਨਾਂ ਵਿਤ੍ਰਸ੍ਤਾਂ ਤ੍ਰਸ੍ਤਰਕ੍ਸ਼ੋਗਣਾਂ ਪੁਰੀਮ੍। ਅਵੇਕ੍ਸ਼੍ਯ ਹਨੁਮਾਁਲ੍ਲਙ੍ਕਾਂ ਚਿਨ੍ਤਯਾਮਾਸ ਵਾਨਰਃ
ਜਦੋਂ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸੜਦੀ, ਡਰੀ ਹੋਈ ਤੇ ਰਾਕਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਡਰ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਨਰ ਸੋਚਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
ਤਸ੍ਯਾਭੂਤ੍ ਸੁਮਹਾਂਸ੍ਤ੍ਰਾਸਃ ਕੁਤ੍ਸਾ ਚਾਤ੍ਮਨ੍ਯਜਾਯਤ। ਲਙ੍ਕਾਂ ਪ੍ਰਦਹਤਾ ਕਰ੍ਮ ਕਿਂਸ੍ਵਿਤ੍ ਕृਤਮਿਦਂ ਮਯਾ
ਉਸਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਡਾ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਨਫ਼ਰਤ ਆ ਗਈ: 'ਮੈਂ ਲੰਕਾ ਸਾੜ ਕੇ ਇਹ ਕੀ ਕਰ ਬੈਠਾ ਹਾਂ?'
ਧਨ੍ਯਾਃ ਖਲੁ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨੋ ਯੇ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾ ਕੋਪਮੁਤ੍ਥਿਤਮ੍। ਨਿਰੁਨ੍ਧਨ੍ਤਿ ਮਹਾਤ੍ਮਾਨੋ ਦੀਪ੍ਤਮਗ੍ਨਿਮਿਵਾਮ੍ਭਸਾ
ਸੱਚਮੁੱਚ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਧੰਨ ਹਨ, ਜੋ ਆਪਣੀ ਅਕਲ ਨਾਲ ਚੜ੍ਹਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਵੱਡੇ ਮਨੁੱਖ ਅੱਗ ਨੂੰ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਬੁਝਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਪਾਪਂ ਨ ਕੁਰ੍ਯਾਤ੍ ਕਃ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧੋ ਹਨ੍ਯਾਦ੍ ਗੁਰੂਨਪਿ। ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਃ ਪਰੁषਯਾ ਵਾਚਾ ਨਰਃ ਸਾਧੂਨਧਿਕ੍ਸ਼ਿਪੇਤ੍
ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਕਰ ਬੈਠਦਾ? ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਵੱਡਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਚੰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕੜਵੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਵਾਚ੍ਯਾਵਾਚ੍ਯਂ ਪ੍ਰਕੁਪਿਤੋ ਨ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਕਰ੍ਹਿਚਿਤ੍। ਨਾਕਾਰ੍ਯਮਸ੍ਤਿ ਕ੍ਰੁਦ੍ਧਸ੍ਯ ਨਾਵਾਚ੍ਯਂ ਵਿਦ੍ਯਤੇ ਕ੍ਵਚਿਤ੍
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ ਕਿ ਕੀ ਕਹਿਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕੀ ਨਹੀਂ; ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਲਈ ਕੋਈ ਕੰਮ ਅਜਿਹਾ ਨਹੀਂ ਜੋ ਨਾ ਕਰ ਸਕੇ, ਕੋਈ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਜੋ ਨਾ ਕਹਿ ਸਕੇ।
ਯਃ ਸਮੁਤ੍ਪਤਿਤਂ ਕ੍ਰੋਧਂ ਕ੍ਸ਼ਮਯੈਵ ਨਿਰਸ੍ਯਤਿ। ਯਥੋਰਗਸ੍ਤ੍ਵਚਂ ਜੀਰ੍ਣਾਂ ਸ ਵੈ ਪੁਰੁष ਉਚ੍ਯਤੇ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਚੜ੍ਹਦੇ ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਸਬਰ ਨਾਲ ਦੂਰ ਕਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪ ਆਪਣੀ ਪੁਰਾਣੀ ਖਾਲ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਮਨੁੱਖ ਕਹਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਧਿਗਸ੍ਤੁ ਮਾਂ ਸੁਦੁਰ੍ਬੁਦ੍ਧਿਂ ਨਿਰ੍ਲਜ੍ਜਂ ਪਾਪਕृਤ੍ਤਮਮ੍। ਅਚਿਨ੍ਤਯਿਤ੍ਵਾ ਤਾਂ ਸੀਤਾਮਗ੍ਨਿਦਂ ਸ੍ਵਾਮਿਘਾਤਕਮ੍
ਮੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਮੂਰਖ, ਬੇਸ਼ਰਮ ਤੇ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਧ ਪਾਪੀ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਾਲਕ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਪਹੁੰਚਾਉਣ ਵਾਲਾ ਕੰਮ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਯਦਿ ਦਗ੍ਧਾ ਤ੍ਵਿਯਂ ਸਰ੍ਵਾ ਨੂਨਮਾਰ੍ਯਾਪਿ ਜਾਨਕੀ। ਦਗ੍ਧਾ ਤੇਨ ਮਯਾ ਭਰ੍ਤੁਰ੍ਹਤਂ ਕਾਰ੍ਯਮਜਾਨਤਾ
ਜੇ ਇਹ ਸਾਰੀ ਨਗਰ ਸੜ ਗਈ ਹੈ, ਤਾਂ ਨਿਸਚਿਤ ਹੀ ਆਦਰਯੋਗ ਜਾਨਕੀ ਜੀ ਵੀ ਸੜ ਗਈ ਹੋਵੇਗੀ; ਮੇਰੇ ਵਲੋਂ, ਜੋ ਅੰਜਾਮ ਦੀ ਸਮਝ ਨਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਪਤੀ ਦਾ ਕੰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ।
ਯਦਰ੍ਥਮਯਮਾਰਮ੍ਭਸ੍ਤਤ੍ਕਾਰ੍ਯਮਵਸਾਦਿਤਮ੍। ਮਯਾ ਹਿ ਦਹਤਾ ਲਙ੍ਕਾਂ ਨ ਸੀਤਾ ਪਰਿਰਕ੍ਸ਼ਿਤਾ
ਜਿਸ ਮਕਸਦ ਲਈ ਇਹ ਯਤਨ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ; ਕਿਉਂਕਿ ਲੰਕਾ ਨੂੰ ਸਾੜਦੇ ਹੋਏ, ਮੈਂ ਸੀਤਾ ਜੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ।
ਈषਤ੍ਕਾਰ੍ਯਮਿਦਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕृਤਮਾਸੀਨ੍ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ। ਤਸ੍ਯ ਕ੍ਰੋਧਾਭਿਭੂਤੇਨ ਮਯਾ ਮੂਲਕ੍ਸ਼ਯਃ ਕृਤਃ
ਇਹ ਕੰਮ, ਭਾਵੇਂ ਥੋੜ੍ਹਾ ਸੀ, ਪੂਰਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ; ਪਰ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਮੈਂ ਜੜ੍ਹ ਹੀ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।
ਵਿਨष੍ਟਾ ਜਾਨਕੀ ਵ੍ਯਕ੍ਤਂ ਨ ਹ੍ਯਦਗ੍ਧਃ ਪ੍ਰਦृਸ਼੍ਯਤੇ। ਲਙ੍ਕਾਯਾਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦੁਦ੍ਦੇਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵਾ ਭਸ੍ਮੀਕृਤਾ ਪੁਰੀ
ਸਪਸ਼ਟ ਹੈ ਕਿ ਜਾਨਕੀ ਜੀ ਖੋ ਗਈ ਹੈ—ਲੰਕਾ ਦਾ ਕੋਈ ਹਿੱਸਾ ਅਣਸੜਿਆ ਨਹੀਂ ਦਿਸਦਾ; ਸਾਰੀ ਨਗਰ ਰਾਖ ਹੋ ਗਈ ਹੈ।
ਯਦਿ ਤਦ੍ਵਿਹਤਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਮਯਾ ਪ੍ਰਜ੍ਞਾਵਿਪਰ੍ਯਯਾਤ੍। ਇਹੈਵ ਪ੍ਰਾਣਸਂਨ੍ਯਾਸੋ ਮਮਾਪਿ ਹ੍ਯਦ੍ਯ ਰੋਚਤੇ
ਜੇ ਮੇਰੀ ਸੋਚ ਦੀ ਗਲਤੀ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕੰਮ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਅੱਜ, ਇੱਥੇ ਹੀ, ਮੈਂ ਵੀ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡਣੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।