ਦੁਰ੍ਮੇਧਸ੍ਤ੍ਵਂ ਹਿ ਸਂਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾਨ੍ ਵਿਦ੍ਧਿ ਨਃ ਸਗਰਾਤ੍ਮਜਾਨ੍ । ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਤੇषਾਂ ਕਪਿਲੋ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ ॥੧-੪੦-
'ਤੂੰ ਮੰਦ-ਬੁਧੀ ਹੈਂ! ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਅਸੀਂ ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਹਾਂ, ਜੋ ਹੁਣ ਆ ਗਏ ਹਾਂ!' ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਇਹ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਕਪਿਲਾ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ—
ਰੋषੇਣ ਮਹਤਾਵਿष੍ਟੋ ਹੁਂਕਾਰਮਕਰੋਤ੍ ਤਦਾ । ਤਤਸ੍ਤੇਨਾਪ੍ਰਮੇਯੇਣ ਕਪਿਲੇਨ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ । ਭਸ੍ਮਰਾਸ਼ੀਕृਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਕਾਕੁਤ੍ਸ੍ਥ ਸਗਰਾਤ੍ਮਜਾਃ ॥੧-੪੦-
ਵੱਡੇ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਉਸ ਅਣਗਣੇ ਤੇ ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਕਪਿਲਾ ਨੇ, ਕਾਕੁਤਸਥ, ਸਗਰ ਦੇ ਸਭ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਰਾਖ ਬਣਾਇਆ।
thumb|ਏਕਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਬਾਲਕਾਣ੍ਡੇ ਏਕਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੧-
ਸੁਣੋ, ਸ਼੍ਰੀਮਤ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਬਾਲ ਕਾਂਡ ਦਾ ਇਕਤਾਲੀ ਸਰਗ।
ਪੁਤ੍ਰਾਂਸ਼੍ਚਿਰਗਤਾਞ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਸਗਰੋ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ । ਨਪ੍ਤਾਰਮਬ੍ਰਵੀਦ੍ ਰਾਜਾ ਦੀਪ੍ਯਮਾਨਂ ਸ੍ਵਤੇਜਸਾ ॥੧-੪੧-
ਜਦੋਂ ਸਗਰ ਨੇ ਜਾਣ ਲਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਲੰਬਾ ਸਮਾਂ ਹੋ ਗਿਆ ਨਹੀਂ ਆਏ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਉਤਰਾਧਿਕਾਰੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੋਤੇ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਆਖਿਆ।
ਸ਼ੂਰਸ਼੍ਚ ਕृਤਵਿਦ੍ਯਸ਼੍ਚ ਪੂਰ੍ਵੈਸ੍ਤੁਲ੍ਯੋऽਸਿ ਤੇਜਸਾ । ਪਿਤॄਣਾਂ ਗਤਿਮਨ੍ਵਿਚ੍ਛ ਯੇਨ ਚਾਸ਼੍ਵੋऽਪਵਾਹਿਤਃ ॥੧-੪੧-
'ਤੂੰ ਸ਼ੂਰ ਵੀ ਹੈਂ, ਗਿਆਨ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਵੀ ਹੈਂ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੂਰਵਜਾਂ ਵਾਂਗ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਹੈਂ। ਉਹ ਰਸਤਾ ਲੱਭ, ਜਿਸ ਰਾਹੀਂ ਘੋੜਾ ਲੈ ਜਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ।'
ਅਨ੍ਤਰ੍ਭੌਮਾਨਿ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਿ ਵੀਰ੍ਯਵਨ੍ਤਿ ਮਹਾਨ੍ਤਿ ਚ । ਤੇषਾਂ ਤੁ ਪ੍ਰਤਿਘਾਤਾਰ੍ਥਂ ਸਾਸਿਂ ਗृਹ੍ਣੀष੍ਵ ਕਾਰ੍ਮੁਕਮ੍ ॥੧-੪੧-
'ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਵੱਡੇ ਤੇ ਤਾਕਤਵਾਨ ਜੀਵ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਉਹਨਾਂ ਤੋਂ ਬਚਾਅ ਲਈ ਆਪਣੀ ਤਲਵਾਰ ਤੇ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕ ਲੈ।'
ਅਭਿਵਾਦ੍ਯਾਭਿਵਾਦ੍ਯਾਂਸ੍ਤ੍ਵਂ ਹਤ੍ਵਾ ਵਿਘ੍ਨਕਰਾਨਪਿ । ਸਿਦ੍ਧਾਰ੍ਥਃ ਸਂਨਿਵਰ੍ਤਸ੍ਵ ਮਮ ਯਜ੍ਞਸ੍ਯ ਪਾਰਗਃ ॥੧-੪੧-
'ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਕਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ, ਤੇ ਜੇਕਰ ਕੋਈ ਰੁਕਾਵਟ ਪੈਦਾ ਕਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ। ਮੇਰੇ ਯਜਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਸਫਲ ਹੋ ਕੇ ਵਾਪਸ ਆ।'
ਏਵਮੁਕ੍ਤੋਂऽਸ਼ੁਮਾਨ੍ ਸਮ੍ਯਕ੍ ਸਗਰੇਣ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ । ਧਨੁਰਾਦਾਯ ਖਡ੍ਗਂ ਚ ਜਗਾਮ ਲਘੁਵਿਕ੍ਰਮਃ ॥੧-੪੧-
ਸਾਗਰ ਜੀ ਨੇ ਜਦੋਂ ਐਸਾ ਆਖਿਆ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਤੇਜ਼ ਪੁਰਖ ਨੇ ਆਪਣਾ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਚੁੱਕੀ, ਤੇ ਹੌਲੇ ਹੌਲੇ ਪੈਰ ਰੱਖ ਕੇ ਰਵਾਨਾ ਹੋ ਗਿਆ।
ਸ ਖਾਤਂ ਪਿਤृਭਿਰ੍ਮਾਰ੍ਗਮਨ੍ਤਰ੍ਭੌਮਂ ਮਹਾਤ੍ਮਭਿਃ । ਪ੍ਰਾਪਦ੍ਯਤ ਨਰਸ਼੍ਰੇष੍ਠ ਤੇਨ ਰਾਜ੍ਞਾਭਿਚੋਦਿਤਃ ॥੧-੪੧-
ਉਹ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖਾਂ ਵੱਲੋਂ ਖੋਦਿਆ ਹੋਇਆ ਧਰਤੀ ਹੇਠਾਂ ਦਾ ਰਸਤਾ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਉਹ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ ਨੇ ਅੰਦਰੋਂ ਲੰਘ ਲਿਆ।
ਦੇਵਦਾਨਵਰਕ੍ਸ਼ੋਭਿਃ ਪਿਸ਼ਾਚਪਤਗੋਰਗੈਃ । ਪੂਜ੍ਯਮਾਨਂ ਮਹਾਤੇਜਾ ਦਿਸ਼ਾਗਜਮਪਸ਼੍ਯਤ ॥੧-੪੧-
ਦੇਵਤੇ, ਦਾਨਵ, ਯਕਸ਼, ਪਿਸਾਚ, ਪੰਛੀ ਤੇ ਸੱਪ—all ਨੇ ਉਸ ਮਹਾ ਤੇਜੀ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
ਸ ਤਂ ਪ੍ਰਦਕ੍ਸ਼ਿਣਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਪृष੍ਟ੍ਵਾ ਚੈਵ ਨਿਰਾਮਯਮ੍ । ਪਿਤॄਨ੍ ਸ ਪਰਿਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਵਾਜਿਹਰ੍ਤਾਰਮੇਵ ਚ ॥੧-੪੧-
ਉਹ ਉਸ ਹਾਥੀ ਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮਿਆ, ਉਸ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛੀ, ਫਿਰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖਾਂ ਤੇ ਘੋੜਾ ਚੋਰਨ ਵਾਲੇ ਤੋਂ ਵੀ ਸਵਾਲ ਕੀਤੇ।
ਦਿਸ਼ਾਗਜਸ੍ਤੁ ਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਤ੍ਯੁਵਾਚ ਮਹਾਮਤਿਃ । ਆਸਮਞ੍ਜ ਕृਤਾਰ੍ਥਸ੍ਤ੍ਵਂ ਸਹਾਸ਼੍ਵਃ ਸ਼ੀਘ੍ਰਮੇष੍ਯਸਿ ॥੧-੪੧-
ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀ ਨੇ ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਸਮਝ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਆਖਿਆ: "ਅਸਮੰਜਾ, ਤੇਰਾ ਕੰਮ ਹੋ ਗਿਆ; ਤੂੰ ਘੋੜੇ ਸਮੇਤ ਜਲਦੀ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇਗਾ।"
ਤਸ੍ਯ ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਾਨੇਵ ਦਿਸ਼ਾਗਜਾਨ੍ । ਯਥਾਕ੍ਰਮਂ ਯਥਾਨ੍ਯਾਯਂ ਪ੍ਰष੍ਟੁਂ ਸਮੁਪਚਕ੍ਰਮੇ ॥੧-੪੧-
ਉਹ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਹਾਥੀਆਂ ਨੂੰ, ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਤੇ ਕ੍ਰਮ ਨਾਲ, ਇੱਕ-ਇੱਕ ਕਰਕੇ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
ਤੈਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵੈਰ੍ਦਿਸ਼ਾਪਾਲੈਰ੍ਵਾਕ੍ਯਜ੍ਞੈਰ੍ਵਾਕ੍ਯਕੋਵਿਦੈਃ । ਪੂਜਿਤਃ ਸਹਯਸ਼੍ਚੈਵਾਗਨ੍ਤਾਸੀਤ੍ਯਭਿਚੋਦਿਤਃ ॥੧-੪੧-
ਸਾਰੇ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲਿਆਂ ਨੇ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਦੇ ਗਿਆਨ ਤੇ ਹੁਨਰ ਵਾਲੇ ਸਨ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਨਮਾਨ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ ਘੋੜੇ ਸਮੇਤ ਵਾਪਸ ਆ ਜਾਵੇਗਾ।"
ਤੇषਾਂ ਤਦ੍ਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਜਗਾਮ ਲਘੁਵਿਕ੍ਰਮਃ । ਭਸ੍ਮਰਾਸ਼ੀਕृਤਾ ਯਤ੍ਰ ਪਿਤਰਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਾਗਰਾਃ ॥੧-੪੧-
ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਤੇਜ਼ ਪੈਰਾਂ ਵਾਲਾ ਉਹ ਓਥੇ ਗਿਆ ਜਿੱਥੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਗਰ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖਾਂ ਦੀਆਂ ਅਸਥੀਆਂ ਰਾਖ ਬਣੀਆਂ ਪਈਆਂ ਸਨ।
ਸ ਦੁਃਖਵਸ਼ਮਾਪਨ੍ਨਸ੍ਤ੍ਵਸਮਞ੍ਜਸੁਤਸ੍ਤਦਾ । ਚੁਕ੍ਰੋਸ਼ ਪਰਮਾਰ੍ਤਸ੍ਤੁ ਵਧਾਤ੍ ਤੇषਾਂ ਸੁਦੁਃਖਿਤਃ ॥੧-੪੧-
ਉਸ ਸਮੇਂ, ਅਸਮੰਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਵੱਡੇ ਕਲੇਸ਼ ਨਾਲ ਰੋ ਪਿਆ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖਾਂ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ।
ਯਜ੍ਞਿਯਂ ਚ ਹਯਂ ਤਤ੍ਰ ਚਰਨ੍ਤਮਵਿਦੂਰਤਃ । ਦਦਰ੍ਸ਼ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰੋ ਦੁਃਖਸ਼ੋਕਸਮਨ੍ਵਿਤਃ ॥੧-੪੧-
ਉਸ ਨੇ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੂਰੀ 'ਤੇ, ਯਜਨ ਲਈ ਘੋੜਾ ਘੁੰਮਦਾ ਵੇਖਿਆ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਜੋ ਦੁਖ ਤੇ ਸੋਗ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ।
ਸ ਤੇषਾਂ ਰਾਜਪੁਤ੍ਰਾਣਾਂ ਕਰ੍ਤੁਕਾਮੋ ਜਲਕ੍ਰਿਯਾਮ੍ । ਸ ਜਲਾਰ੍ਥੀ ਮਹਾਤੇਜਾ ਨ ਚਾਪਸ਼੍ਯਜ੍ਜਲਾਸ਼ਯਮ੍ ॥੧-੪੧-
ਉਹ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਲਈ ਜਲ ਦੀ ਰਸਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਤੇ ਮਹਾ ਤੇਜੀ ਨੇ ਪਾਣੀ ਲੱਭਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਕੋਈ ਜਲ-ਸਰੋਤ ਨਾ ਮਿਲਿਆ।
ਵਿਸਾਰ੍ਯ ਨਿਪੁਣਾਂ ਦृष੍ਟਿਂ ਤਤੋऽਪਸ਼੍ਯਤ੍ ਖਗਾਧਿਪਮ੍ । ਪਿਤॄਣਾਂ ਮਾਤੁਲਂ ਰਾਮ ਸੁਪਰ੍ਣਮਨਿਲੋਪਮਮ੍ ॥੧-੪੧-
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤੇਜ਼ ਨਜ਼ਰ ਨਾਲ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਫਿਰ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੁਪਰਣ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਮਾਮਾ ਸੀ, ਰਾਮਾ, ਹਵਾ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ।
ਸ ਚੈਨਮਬ੍ਰਵੀਦ੍ ਵਾਕ੍ਯਂ ਵੈਨਤੇਯੋ ਮਹਾਬਲਃ । ਮਾ ਸ਼ੁਚਃ ਪੁਰੁषਵ੍ਯਾਘ੍ਰ ਵਧੋऽਯਂ ਲੋਕਸਮ੍ਮਤਃ ॥੧-੪੧-
ਵੈਨਤੇਯ, ਜੋ ਮਹਾ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: "ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਤੂੰ ਦੁਖ ਨਾ ਕਰ; ਇਹ ਮੌਤ ਸੰਸਾਰ ਵੱਲੋਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।"
ਕਪਿਲੇਨਾਪ੍ਰਮੇਯੇਣ ਦਗ੍ਧਾ ਹੀਮੇ ਮਹਾਬਲਾਃ । ਸਲਿਲਂ ਨਾਰ੍ਹਸਿ ਪ੍ਰਾਜ੍ਞ ਦਾਤੁਮੇषਾਂ ਹਿ ਲੌਕਿਕਮ੍ ॥੧-੪੧-
"ਇਹ ਵੱਡੇ ਬਲ ਵਾਲੇ, ਅਣਗਣੇ ਕਪਿਲ ਵੱਲੋਂ ਸਾੜੇ ਗਏ ਹਨ; ਤੂੰ, ਗਿਆਨਵਾਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਆਮ ਪਾਣੀ ਦੀ ਰਸਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।"
ਗਙ੍ਗਾ ਹਿਮਵਤੋ ਜ੍ਯੇष੍ਠਾ ਦੁਹਿਤਾ ਪੁਰੁषਰ੍षਭ । ਤਸ੍ਯਾਂ ਕੁਰੁ ਮਹਾਬਾਹੋ ਪਿਤॄਣਾਂ ਤੁ ਜਲ ਕ੍ਰਿਯਾਮ੍ ॥੧-੪੧-
"ਗੰਗਾ, ਹਿਮਵਤ ਦੀ ਵੱਡੀ ਧੀ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਰਵੋਤਮ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖਾਂ ਲਈ ਉਸ ਵਿੱਚ ਜਲ ਦੀ ਰਸਮ ਕਰ, ਮਹਾ ਬਾਹੂ।"
ਭਸ੍ਮਰਾਸ਼ੀਕृਤਾਨੇਤਾਨ੍ ਪ੍ਲਾਵਯੇਲ੍ਲੋਕਪਾਵਨੀ । ਤਯਾ ਕ੍ਲਿਨ੍ਨਮਿਦਂ ਭਸ੍ਮ ਗਙ੍ਗਯਾ ਲੋਕਕਾਨ੍ਤਯਾ । षष੍ਟਿਂ ਪੁਤ੍ਰਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸ੍ਵਰ੍ਗਲੋਕਂ ਗਮਿष੍ਯਤਿ ॥੧-੪੧-
"ਜੋ ਰਾਖ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਸੰਸਾਰ ਪਵਿਤ੍ਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਗੰਗਾ ਭਾਵੇਂਗੀ; ਜਦ ਇਹ ਰਾਖ ਗੰਗਾ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇਗੀ, ਸਾਠ ਹਜ਼ਾਰ ਪੁੱਤਰ ਸੁਗਰਗ ਵਿਚ ਪਹੁੰਚ ਜਾਣਗੇ।"
ਨਿਰ੍ਗਚ੍ਛਾਸ਼੍ਵਂ ਮਹਾਭਾਗ ਸਂਗृਹ੍ਯ ਪੁਰੁषਰ੍षਭ। ਯਜ੍ਞਂ ਪੈਤਾਮਹਂ ਵੀਰ ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਿਤੁਮਰ੍ਹਸਿ॥੧-੪੧-
"ਘੋੜਾ ਲੈ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਭਾਗ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਨਿਕਲ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਤੂੰ ਪਿਤਾ-ਪੁਰਖਾਂ ਦਾ ਯਜਨ ਪੂਰਾ ਕਰ, ਵੀਰ।"
ਸੁਪਰ੍ਣਵਚਨਂ ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸੋਂऽਸ਼ੁਮਾਨਤਿਵੀਰ੍ਯਵਾਨ੍ । ਤ੍ਵਰਿਤਂ ਹਯਮਾਦਾਯ ਪੁਨਰਾਯਾਨ੍ਮਹਾਤਪਾਃ ॥੧-੪੧-
ਸੁਪਰਣ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਅਤਿ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁਰਖ ਨੇ, ਘੋੜਾ ਫ਼ੌਰਨ ਲੈ ਕੇ, ਵੱਡੇ ਤਪਸਵੀ ਵਾਂਗ, ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।
ਤਤੋ ਰਾਜਾਨਮਾਸਾਦ੍ਯ ਦੀਕ੍ਸ਼ਿਤਂ ਰਘੁਨਨ੍ਦਨ । ਨ੍ਯਵੇਦਯਦ੍ ਯਥਾਵृਤ੍ਤਂ ਸੁਪਰ੍ਣਵਚਨਂ ਤਥਾ ॥੧-੪੧-
ਫਿਰ, ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਉਹ ਦীক্ষਿਤ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਗਿਆ ਅਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਸੁਪਰਨ ਦੇ ਬਚਨ ਸਮੇਤ, ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ।
ਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਘੋਰਸਂਕਾਸ਼ਂ ਵਾਕ੍ਯਮਂਸ਼ੁਮਤੋ ਨृਪਃ । ਯਜ੍ਞਂ ਨਿਰ੍ਵਰ੍ਤਯਾਮਾਸ ਯਥਾਕਲ੍ਪਂ ਯਥਾਵਿਧਿ ॥੧-੪੧-
ਅੰਸ਼ੁਮਤ ਦੇ ਭਿਆਨਕ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਯਜਨ ਨੂੰ ਜਿਵੇਂ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ ਅਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਨਾ ਸੀ, ਪੂਰਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।
ਸ੍ਵਪੁਰਂ ਤ੍ਵਗਮਚ੍ਛ੍ਰੀਮਾਨਿष੍ਟਯਜ੍ਞੋ ਮਹੀਪਤਿਃ । ਗਙ੍ਗਾਯਾਸ਼੍ਚਾਗਮੇ ਰਾਜਾ ਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਨਾਧ੍ਯਗਚ੍ਛਤ ॥੧-੪੧-
ਇੱਛਿਤ ਯਜਨ ਕਰ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਆਪਣੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ; ਪਰ ਗੰਗਾ ਦੇ ਉਤਰਣ ਬਾਰੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਕੋਈ ਹੱਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਿਆ।
ਅਗਤ੍ਵਾ ਨਿਸ਼੍ਚਯਂ ਰਾਜਾ ਕਾਲੇਨ ਮਹਤਾ ਮਹਾਨ੍ । ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਦ੍ਵਰ੍षਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਰਾਜ੍ਯਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਦਿਵਂ ਗਤਃ ॥੧-੪੧-
ਹੱਲ ਨਾ ਮਿਲਣ ਤੇ, ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਨੇ ਤੀਹ ਹਜ਼ਾਰ ਸਾਲ ਰਾਜ ਕਰ ਕੇ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ, ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ।
thumb|ਦ੍ਵਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਬਾਲਕਾਣ੍ਡੇ ਦ੍ਵਿਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੧-
ਹੁਣ ਚਾਲੀ-ਦੂਜੇ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਸੁਣੋ।