ਸੋऽਭਿषੇਕਂ ਤਤਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਤੀਰ੍ਥੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਯਥਾਵਿਧਿ । ਤਮੇਵ ਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ਨਰ੍ਥਮੁਪਾਵਰ੍ਤਤ ਵੈ ਮੁਨਿਃ ॥੧-੨-
ਫਿਰ, ਉਸ ਤੀਰਥ ਤੇ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਉਸ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ।
ਭਰਦ੍ਵਾਜਸ੍ਤਤਃ ਸ਼ਿष੍ਯੋ ਵਿਨੀਤਃ ਸ਼੍ਰੁਤਵਾਨ੍ ਗੁਰੋਃ । ਕਲਸ਼ਂ ਪੂਰ੍ਣਮਾਦਾਯ ਪृष੍ਠਤੋऽਨੁਜਗਾਮ ਹ ॥੧-੨-
ਫਿਰ ਭਰਦਵਾਜ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਪੂਰਾ ਘੜਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਗਵਾਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਪਿਆ।
ਸ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਾਸ਼੍ਰਮਪਦਂ ਸ਼ਿष੍ਯੇਣ ਸਹ ਧਰ੍ਮਵਿਤ੍ । ਉਪਵਿष੍ਟਃ ਕਥਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਾਸ਼੍ਚਕਾਰ ਧ੍ਯਾਨਮਾਸ੍ਥਿਤਃ ॥੧-੨-
ਉਹ ਆਪਣੇ ਚੇਲੇ ਸਮੇਤ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਰਿਸ਼ੀ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ ਤੇ ਫਿਰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।
ਆਜਗਾਮ ਤਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਲੋਕਕਰ੍ਤਾ ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਭੁਃ । ਚਤੁਰ੍ਮੁਖੋ ਮਹਾਤੇਜਾ ਦ੍ਰष੍ਟੁਂ ਤਂ ਮੁਨਿਪੁਙ੍ਗਵਮ੍ ॥੧-੨-
ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ, ਚਾਰ ਮੁਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਤੇਜਸਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪ ਆਏ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ।
ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਰਥ ਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸਹਸੋਤ੍ਥਾਯ ਵਾਗ੍ਯਤਃ । ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਃ ਪ੍ਰਯਤੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਤਸ੍ਥੌ ਪਰਮਵਿਸ੍ਮਿਤਃ ॥੧-੨-
ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਕੇ, ਬੋਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲਏ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ।
ਪੂਜਯਾਮਾਸ ਤਂ ਦੇਵਂ ਪਾਦ੍ਯਾਰ੍ਘ੍ਯਾਸਨਵਨ੍ਦਨੈਃ । ਪ੍ਰਣਮ੍ਯ ਵਿਧਿਵਚ੍ਚੈਨਂ ਪृष੍ਟ੍ਵਾ ਚੈਵ ਨਿਰਾਮਯਮ੍ ॥੧-੨-
ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਪੈਰੀਂ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ, ਅਰਘ, ਆਸਨ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛੀ।
ਅਥੋਪਵਿਸ਼੍ਯ ਭਗਵਾਨਾਸਨੇ ਪਰਮਾਰ੍ਚਿਤੇ । ਵਾਲ੍ਮੀਕਯੇ ਚ ऋषਯੇ ਸਂਦਿਦੇਸ਼ਾਸਨਂ ਤਤਃ ॥੧-੨-
ਫਿਰ, ਭਗਵਾਨ ਉੱਚ ਆਦਰ ਵਾਲੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੀ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਆਖਿਆ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਸਮਨੁਜ੍ਞਾਤਃ ਸੋऽਪ੍ਯੁਪਾਵਿਸ਼ਦਾਸਨੇ । ਉਪਵਿष੍ਟੇ ਤਦਾ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਲ੍ਲੋਕਪਿਤਾਮਹੇ ।॥੧-੨-
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਸਨ 'ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ।
ਤਦ੍ਗਤੇਨੈਵ ਮਨਸਾ ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਰ੍ਧ੍ਯਾਨਮਾਸ੍ਥਿਤਃ । ਪਾਪਾਤ੍ਮਨਾ ਕृਤਂ ਕष੍ਟਂ ਵੈਰਗ੍ਰਹਣਬੁਦ੍ਧਿਨਾ ।॥੧-੨-
ਵਾਲਮੀਕਿ ਆਪਣਾ ਮਨ ਉਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਵੈਰ ਦੇ ਚਲਦੇ ਇਹ ਕਠੋਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
ਯਤ੍ ਤਾਦृਸ਼ਂ ਚਾਰੁਰਵਂ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਂ ਹਨ੍ਯਾਦਕਾਰਣਾਤ੍ । ਸ਼ੋਚਨ੍ਨੇਵ ਪੁਨਃ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚੀਮੁਪਸ਼੍ਲੋਕਮਿਮਂ ਜਗੌ ॥੧-੨-
ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਕਿੰਨਾ ਸੋਹਣਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀ ਬੇਵਜ੍ਹਾ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਇਸ ਮਾਤਾ ਕ੍ਰੌਂਚ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਗਾ ਉਠਿਆ।
ਪੁਨਰਨ੍ਤਰ੍ਗਤਮਨਾ ਭੂਤ੍ਵਾ ਸ਼ੋਕਪਰਾਯਣਃ । ਤਮੁਵਾਚ ਤਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਪ੍ਰਹਸਨ੍ ਮੁਨਿਪੁਙ੍ਗਵਮ੍ ॥੧-੨-
ਫਿਰ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੱਸ ਕੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ।
ਸ਼੍ਲੋਕ ਏਵਾਸ੍ਤ੍ਵਯਂ ਬਦ੍ਧੋ ਨਾਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਯਾ ਵਿਚਾਰਣਾ । ਮਚ੍ਛਨ੍ਦਾਦੇਵ ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇਯਂ ਸਰਸ੍ਵਤੀ ॥੧-੨-
ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਜਿਵੇਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦੇ। ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੀ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸਰਸਵਤੀ ਉਤਰੀ ਹੈ।
ਰਾਮਸ੍ਯ ਚਰਿਤਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਕੁਰੁ ਤ੍ਵਮृषਿਸਤ੍ਤਮ । ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਨੋ ਭਗਵਤੋ ਲੋਕੇ ਰਾਮਸ੍ਯ ਧੀਮਤਃ ॥੧-੨-
ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੂੰ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਬਣਾਈਂ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਾਲੇ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਹਨ, ਲੋਕਾਂ ਲਈ।
ਵृਤ੍ਤਂ ਕਥਯ ਧੀਰਸ੍ਯ ਯਥਾ ਤੇ ਨਾਰਦਾਚ੍ਛ੍ਰੁਤਮ੍ । ਰਹਸ੍ਯਂ ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਂ ਚ ਯਦ੍ ਵृਤ੍ਤਂ ਤਸ੍ਯ ਧੀਮਤਃ ॥੧-੨-
ਉਸ ਧੀਰਜ ਵਾਲੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਨਾਰਦ ਤੋਂ ਸੁਣੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਗੁਪਤ ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਉਸ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਉੱਤੇ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਭ ਦੱਸ।
ਰਾਮਸ੍ਯ ਸਹਸੌਮਿਤ੍ਰੇ ਰਾਕ੍ਸ਼ਸਾਨਾਂ ਚ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ । ਵੈਦੇਹ੍ਯਾਸ਼੍ਚੈਵ ਯਦ੍ ਵृਤ੍ਤਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਂ ਯਦਿ ਵਾ ਰਹਃ ॥੧-੨-
ਰਾਮ, ਲੱਖਣ, ਸਾਰੇ ਰਾਖਸ ਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਉੱਤੇ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਹੋਇਆ, ਚਾਹੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਜਾਂ ਗੁਪਤ, ਉਹ ਸਭ ਦੱਸ।
ਤਚ੍ਚਾਪ੍ਯਵਿਦਿਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਦਿਤਂ ਤੇ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਨ ਤੇ ਵਾਗਨृਤਾ ਕਾਵ੍ਯੇ ਕਾਚਿਦਤ੍ਰ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ॥੧-੨-
ਜੋ ਕੁਝ ਅਜੇ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਭ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗ ਜਾਵੇਗਾ। ਤੇਰੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਤੇਰੀ ਬੋਲੀ ਕਦੇ ਵੀ ਝੂਠੀ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗੀ।
ਕੁਰੁ ਰਾਮਕਥਾਂ ਪੁਣ੍ਯਾਂ ਸ਼੍ਲੋਕਬਦ੍ਧਾਂ ਮਨੋਰਮਾਮ੍ । ਯਾਵਤ੍ ਸ੍ਥਾਸ੍ਯਨ੍ਤਿ ਗਿਰਯਃ ਸਰਿਤਸ਼੍ਚ ਮਹੀਤਲੇ ॥੧-੨-
ਰਾਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਕਥਾ, ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹੀ ਹੋਈ, ਤੂੰ ਬਣਾਈਂ। ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਦਰਿਆ ਹਨ, ਇਹ ਕਥਾ ਰਹੇ।
ਤਾਵਦ੍ ਰਾਮਾਯਣਕਥਾ ਲੋਕੇषੁ ਪ੍ਰਚਰਿष੍ਯਤਿ । ਯਾਵਦ੍ ਰਾਮਸ੍ਯ ਚ ਕਥਾ ਤ੍ਵਤ੍ਕृਤਾ ਪ੍ਰਚਰਿष੍ਯਤਿ ॥੧-੨-
ਜਿੰਨਾ ਚਿਰ ਤੇਰੇ ਬਣਾਏ ਰਾਮ ਦੀ ਕਥਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਚੱਲਦੀ ਰਹੇਗੀ, ਉੰਨਾ ਚਿਰ ਰਾਮਾਇਣ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦੀ ਰਹੇਗੀ।
ਤਾਵਦੂਰ੍ਧ੍ਵਮਧਸ਼੍ਚ ਤ੍ਵਂ ਮਲ੍ਲੋਕੇषੁ ਨਿਵਤ੍ਸ੍ਯਸਿ । ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾ ਭਗਵਾਨ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤਤ੍ਰੈਵਾਨ੍ਤਰਧੀਯਤ । ਤਤਃ ਸਸ਼ਿष੍ਯੋ ਭਗਵਾਨ੍ ਰ੍ਮੁਨਿਰ੍ਵਿਸ੍ਮਯਮਾਯਯੌ ॥੧-੨-
ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਉੱਤੇ ਤੇ ਹੇਠਾਂ, ਤੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਰਹੇਂਗਾ। ਇਹ ਆਖ ਕੇ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਉਥੇ ਹੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਉਹ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆਂ ਸਮੇਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ ਚਲੇ ਗਏ।
ਤਸ੍ਯ ਸ਼ਿष੍ਯਾਸ੍ਤਤਃ ਸਰ੍ਵੇ ਜਗੁਃ ਸ਼੍ਲੋਕਮਿਮਂ ਪੁਨਃ । ਮੁਹੁਰ੍ਮੁਹੁਃ ਪ੍ਰੀਯਮਾਣਾਃ ਪ੍ਰਾਹੁਸ਼੍ਚ ਭृਸ਼ਵਿਸ੍ਮਿਤਾਃ ॥੧-੨-
ਫਿਰ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਆ ਨੇ ਉਹ ਸ਼ਲੋਕ ਵਾਰ ਵਾਰ ਗਾਇਆ, ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਕੇ।
ਸਮਾਕ੍ਸ਼ਰੈਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਭਿਰ੍ਯਃ ਪਾਦੈਰ੍ਗੀਤੋ ਮਹਰ੍षਿਣਾ । ਸੋऽਨੁਵ੍ਯਾਹਰਣਾਦ੍ ਭੂਯਃ ਸ਼ੋਕਃ ਸ਼੍ਲੋਕਤ੍ਵਮਾਗਤਃ ॥੧-੨-
ਜੋ ਚਾਰ ਪਦਾਂ ਵਾਲਾ ਸ਼ਲੋਕ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਗਾਇਆ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਰ ਵਾਰ ਦੁਹਰਾਉਣ ਨਾਲ, ਦੁੱਖ ਸ਼ਲੋਕ ਬਣ ਗਿਆ।
ਤਸ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧਿਰਿਯਂ ਜਾਤਾ ਵਾਲ੍ਮੀਕੇਰ੍ਭਾਵਿਤਾਤ੍ਮਨਃ । ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਰਾਮਾਯਣਂ ਕਾਵ੍ਯਮੀਦृਸ਼ੈਃ ਕਰਵਾਣ੍ਯਹਮ੍ ॥੧-੨-
ਵਾਲਮੀਕਿ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹ ਨਿਸ਼ਚਾ ਆ ਗਿਆ ਕਿ 'ਮੈਂ ਪੂਰਾ ਰਾਮਾਇਣ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਣਾਵਾਂਗਾ।'
ਉਦਾਰਵृਤ੍ਤਾਰ੍ਥਪਦੈਰ੍ਮਨੋਰਮੈ- ::ਸ੍ਤਦਾਸ੍ਯ ਰਾਮਸ੍ਯ ਚਕਾਰ ਕੀਰ੍ਤਿਮਾਨ੍ । ਸਮਾਕ੍ਸ਼ਰੈਃ ਸ਼੍ਲੋਕਸ਼ਤੈਰ੍ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨੋ ::ਯਸ਼ਸ੍ਕਰਂ ਕਾਵ੍ਯਮੁਦਾਰਦਰ੍ਸ਼ਨਃ ॥੧-੨-
ਉੱਚੇ ਭਾਵ, ਅਰਥ ਤੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ, ਜੋ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਬਣਾਈ। ਸਮਾਨ ਅੱਖਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸੈਂਕੜੇ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਦਰਸ਼ਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਯਸ਼ ਦਿੰਦੀਆਂ ਕਵਿਤਾ ਬਣਾਈ।
ਤਦੁਪਗਤਸਮਾਸਸਂਧਿਯੋਗਂ ::ਸਮਮਧੁਰੋਪਨਤਾਰ੍ਥਵਾਕ੍ਯਬਦ੍ਧਮ੍ । ਰਘੁਵਰਕਰਿਤਂ ਮੁਨਿਪ੍ਰਣੀਤਂ ::ਦਸ਼ਸ਼ਿਰਸਸ਼੍ਕ ਵਧਂ ਨਿਸ਼ਾਮਯਧ੍ਵਮ੍ ॥੧-੨-
ਜੋੜ-ਸੰਧੀਆਂ ਦੀ ਠੀਕ ਬਣਤਰ, ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਵਾਕਾਂ ਨਾਲ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਰਤਨ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ ਨੇ ਬਣਾਈ ਤੇ ਦਸ ਸੀਸ ਵਾਲੇ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਕਥਾ, ਸੁਣੋ।
thumb|ਤृਤੀਯਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਬਾਲਕਾਣ੍ਡੇ ਤृਤੀਯਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੧-
ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਬਾਲਕਾਂਡ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਰਗ ਸੁਣੋ।
ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਸ੍ਤੁ ਸਮਗ੍ਰਂ ਤਦ੍ਧਰ੍ਮਾਰ੍ਥਸਹਿਤਂ ਹਿਤਮ੍ । ਵ੍ਯਕ੍ਤਮਨ੍ਵੇषਤੇ ਭੂਯੋ ਯਦ੍ ਵृਤ੍ਤਂ ਤਸ੍ਯ ਧੀਮਤਃ ॥੧-੩-
ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਅਤੇ ਭਲੇ ਪੱਖਾਂ ਸਮੇਤ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਫਿਰ ਵੀਰਵਾਨ ਦੀ ਹੋਈ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਖੋਜਦਾ ਹੈ।
ਉਪਸ੍ਪृਸ਼੍ਯੋਦਕਂ ਸਮ੍ਯਙ੍ਮੁਨਿਃ ਸ੍ਥਿਤ੍ਵਾ ਕृਤਾਞ੍ਜਲਿਃ । ਪ੍ਰਾਚੀਨਾਗ੍ਰੇषੁ ਦਰ੍ਭੇषੁ ਧਰ੍ਮੇਣਾਨ੍ਵੇषਤੇ ਗਤਿਮ੍ ॥੧-੩-
ਮੁਨੀ ਨੇ ਪਾਣੀ ਨਾਲ ਸ਼ੁੱਧ ਹੋ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਦਰਭਾ ਘਾਸ ਉੱਤੇ ਪੂਰਬ ਵੱਲ ਮੂੰਹ ਕਰਕੇ ਖੜ੍ਹਾ ਹੋਇਆ ਤੇ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੋਈਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਨ ਲੱਗ ਪਿਆ।
ਹਸਿਤਂ ਭਾषਿਤਂ ਚੈਵ ਗਤਿਰ੍ਯਾਵਚ੍ਚ ਚੇष੍ਟਿਤਮ੍ । ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਧਰ੍ਮਵੀਰ੍ਯੇਣ ਯਥਾਵਤ੍ ਸਂਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯਤਿ ॥੧-੩-
ਉਹ ਹੱਸਣਾ, ਗੱਲ ਕਰਨਾ, ਚਲਣਾ-ਫਿਰਣਾ ਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਕੰਮ, ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਧਰਮ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਤ੍ਰੀਤृਤੀਯੇਨ ਚ ਤਥਾ ਯਤ੍ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਚਰਤਾ ਵਨੇ । ਸਤ੍ਯਸਨ੍ਧੇਨ ਰਾਮੇਣ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਚਾਨ੍ਵਵੈਕ੍ਸ਼ਤ ॥੧-੩-
ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਸੱਚੇ ਵਚਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ-ਜਿਸ ਹਾਲਤ ਵਿਚ ਪਿਆ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਉਸ ਨੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵੇਖਿਆ।
ਤਤਃ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਂ ਯੋਗਮਾਸ੍ਥਿਤਃ । ਪੁਰਾ ਯਤ੍ ਤਤ੍ਰ ਨਿਰ੍ਵृਤ੍ਤਂ ਪਾਣਾਵਾਮਲਕਂ ਯਥਾ ॥੧-੩-
ਫਿਰ, ਜੋ ਧਰਮਕ ਆਤਮਾ ਸੀ, ਉਹ ਯੋਗ ਵਿਚ ਟਿਕ ਕੇ, ਉਥੇ ਪਹਿਲਾਂ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਐਸਾ ਸਾਫ਼ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਹਥੇਲੀ ਉੱਤੇ ਫਲ ਰੱਖਿਆ ਹੋਵੇ।