ਸ ਤੁ ਤੀਰਂ ਸਮਾਸਾਦ੍ਯ ਤਮਸਾਯਾ ਮੁਨਿਸ੍ਤਦਾ । ਸ਼ਿष੍ਯਮਾਹ ਸ੍ਥਿਤਂ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤੀਰ੍ਥਮਕਰ੍ਦਮਮ੍ ॥੧-੨-
ਉਹ ਸਮੇਂ, ਮੁਨੀ ਤਮਸਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਪਹੁੰਚਿਆ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਖੜ੍ਹੇ ਸ਼ਿਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਜੋ ਤੀਰ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਸਾਫ ਸੀ, ਉਸਨੂੰ ਆਖਿਆ।
ਅਕਰ੍ਦਮਮਿਦਂ ਤੀਰ੍ਥਂ ਭਰਦ੍ਵਾਜ ਨਿਸ਼ਾਮਯ । ਰਮਣੀਯਂ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾਮ੍ਬੁ ਸਨ੍ਮਨੁष੍ਯਮਨੋ ਯਥਾ ॥੧-੨-
ਭਰਦਵਾਜ, ਵੇਖ ਇਹ ਤੀਰ ਮਿੱਟੀ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਪਾਣੀ ਸੁੱਥਰਾ ਤੇ ਸ਼ਾਂਤ ਹੈ, ਚੰਗੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦਾ ਹੈ।
ਨ੍ਯਸ੍ਯਤਾਂ ਕਲਸ਼ਸ੍ਤਾਤ ਦੀਯਤਾਂ ਵਲ੍ਕਲਂ ਮਮ । ਇਦਮੇਵਾਵਗਾਹਿष੍ਯੇ ਤਮਸਾਤੀਰ੍ਥਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ ॥੧-੨-
ਪੁੱਤਰ, ਘੜਾ ਰੱਖ ਦੇ, ਮੇਰਾ ਛਿਲਕਾ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਦੇ ਦੇ। ਮੈਂ ਇਥੇ, ਤਮਸਾ ਦੇ ਇਸ ਵਧੀਆ ਤੀਰ ਤੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਾਂਗਾ।
ਏਵਮੁਕ੍ਤੋ ਭਰਦ੍ਵਾਜੋ ਵਾਲ੍ਮੀਕੇਨ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ । ਪ੍ਰਾਯਚ੍ਛਤ ਮੁਨੇਸ੍ਤਸ੍ਯ ਵਲ੍ਕਲਂ ਨਿਯਤੋ ਗੁਰੋਃ ॥੧-੨-
ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਵਾਲਮੀਕਿ ਦੇ ਇਹ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਨਿਯਮ ਨਾਲ ਛਿਲਕਾ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
ਸ ਸ਼ਿष੍ਯਹਸ੍ਤਾਦਾਦਾਯ ਵਲ੍ਕਲਂ ਨਿਯਤੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਃ । ਵਿਚਚਾਰ ਹ ਪਸ਼੍ਯਂਸ੍ਤਤ੍ ਸਰ੍ਵਤੋ ਵਿਪੁਲਂ ਵਨਮ੍ ॥੧-੨-
ਸ਼ਿਸ਼ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਛਿਲਕਾ ਵਾਲਾ ਕੱਪੜਾ ਲੈ ਕੇ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਵੱਡਾ ਜੰਗਲ ਵੇਖਦਾ ਹੋਇਆ ਘੁੰਮਣ ਲੱਗ ਪਿਆ।
ਤਸ੍ਯਾਭ੍ਯਾਸ਼ੇ ਤੁ ਮਿਥੁਨਂ ਚਰਨ੍ਤਮਨਪਾਯਿਨਮ੍ । ਦਦਰ੍ਸ਼ ਭਗਵਾਂਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਯੋਸ਼੍ਚਾਰੁਨਿਃਸ੍ਵਨਮ੍ ॥੧-੨-
ਉਸ ਨੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠੇ ਫਿਰਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕ ਦੂਜੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਮਿੱਠੀਆਂ ਤੇ ਸੁਹਣੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।
ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਤੁ ਮਿਥੁਨਾਦੇਕਂ ਪੁਮਾਂਸਂ ਪਾਪਨਿਸ਼੍ਚਯਃ । ਜਘਾਨ ਵੈਰਨਿਲਯੋ ਨਿषਾਦਸ੍ਤਸ੍ਯ ਪਸ਼੍ਯਤਃ ॥੧-੨-
ਉਸ ਜੋੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨਰ ਪੰਛੀ ਨੂੰ, ਜਦ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇਖ ਰਹੇ ਸਨ, ਬੁਰੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
ਤਂ ਸ਼ੋਣਿਤਪਰੀਤਾਙ੍ਗਂ ਚੇष੍ਟਮਾਨਂ ਮਹੀਤਲੇ । ਭਾਰ੍ਯਾ ਤੁ ਨਿਹਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਰੁਰਾਵ ਕਰੁਣਾਂ ਗਿਰਮ੍ ॥੧-੨-
ਜਦ ਉਸ ਦੀ ਮਾਦਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਨੂੰ ਖੂਨ ਨਾਲ ਲਥਪਥ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੜਫਦਾ ਹੋਇਆ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਰੋ ਪਈ।
ਵਿਯੁਕ੍ਤਾ ਪਤਿਨਾ ਤੇਨ ਦ੍ਵਿਜੇਨ ਸਹਚਾਰਿਣਾ । ਤਾਮ੍ਰਸ਼ੀਰ੍षੇਣ ਮਤ੍ਤੇਨ ਪਤ੍ਤ੍ਰਿਣਾ ਸਹਿਤੇਨ ਵੈ ॥੧-੨-
ਉਹ ਆਪਣੀ ਸਾਥੀ, ਦੂਜੇ ਜਨਮ ਵਾਲੇ, ਤਾਮਬੇ ਵਰਗੇ ਸਿਰ ਵਾਲੇ, ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚੂਰ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਪੰਖਾਂ ਵਾਲੇ ਪੰਛੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ ਸੀ, ਤੇ ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਵਿਛੋੜੀ ਵਿਚ ਰੋ ਰਹੀ ਸੀ।
ਤਥਾਵਿਧਂ ਦ੍ਵਿਜਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਨਿषਾਦੇਨ ਨਿਪਾਤਿਤਮ੍ । ऋषੇਰ੍ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਨਸ੍ਤਸ੍ਯ ਕਾਰੁਣ੍ਯਂ ਸਮਪਦ੍ਯਤ ॥੧-੨-
ਜਦ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਅਜਿਹਾ ਪੰਛੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਵਲੋਂ ਮਾਰੇ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਦਇਆ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਈ।
ਤਤਃ ਕਰੁਣਵੇਦਿਤ੍ਵਾਦਧਰ੍ਮੋऽਯਮਿਤਿ ਦ੍ਵਿਜਃ । ਨਿਸ਼ਾਮ੍ਯ ਰੁਦਤੀਂ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚੀਮਿਦਂ ਵਚਨਮਬ੍ਰਵੀਤ੍ ॥੧-੨-
ਫਿਰ ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹ ਅਨਿਆਇਕ ਕੰਮ ਹੈ, ਤੇ ਰੋਂਦੀ ਹੋਈ ਕ੍ਰੌਂਚੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਇਹ ਬੋਲ ਕਹੇ:
ਮਾ ਨਿषਾਦ ਪ੍ਰਤਿष੍ਠਾਂ ਤ੍ਵਮਗਮਃ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੀਃ ਸਮਾਃ । ਯਤ੍ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਮਿਥੁਨਾਦੇਕਮਵਧੀਃ ਕਾਮਮੋਹਿਤਮ੍ ॥੧-੨-
ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਤੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਚਿਰਕਾਲੀ ਇੱਜ਼ਤ ਨਾ ਪਾਵੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਜੋੜੇ ਵਿਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ, ਵਾਸਨਾ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ, ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
ਤਸ੍ਯੈਵਂ ਬ੍ਰੁਵਤਸ਼੍ਚਿਨ੍ਤਾ ਬਭੂਵ ਹृਦਿ ਵੀਕ੍ਸ਼ਤਃ । ਸ਼ੋਕਾਰ੍ਤੇਨਾਸ੍ਯ ਸ਼ਕੁਨੇਃ ਕਿਮਿਦਂ ਵ੍ਯਾਹृਤਂ ਮਯਾ ॥੧-੨-
ਜਦ ਉਹ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੋਲਿਆ, ਉਸਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਚਿੰਤਾ ਆਈ: 'ਇਹ ਕੀ ਕਹਿ ਬੈਠਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਇਸ ਪੰਛੀ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?'
ਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ ਸ ਮਹਾਪ੍ਰਾਜ੍ਞਸ਼੍ਚਕਾਰ ਮਤਿਮਾਨ੍ਮਤਿਮ੍ । ਸ਼ਿष੍ਯਂ ਚੈਵਾਬ੍ਰਵੀਦ੍ ਵਾਕ੍ਯਮਿਦਂ ਸ ਮੁਨਿਪੁਙ੍ਗਵਃ ॥੧-੨-
ਉਹ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਇੱਕਾਗਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲੇ ਨੂੰ ਇਹ ਬੋਲ ਆਖੇ।
ਪਾਦਬਦ੍ਧੋऽਕ੍ਸ਼ਰਸਮਸ੍ਤਨ੍ਤ੍ਰੀਲਯਸਮਨ੍ਵਿਤਃ । ਸ਼ੋਕਾਰ੍ਤਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੋ ਮੇ ਸ਼੍ਲੋਕੋ ਭਵਤੁ ਨਾਨ੍ਯਥਾ ॥੧-੨-
'ਇਹ ਛੰਦ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਵਿਚੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਲਯ ਤੇ ਮਾਪ ਵਿਚ ਬੱਝਿਆ ਹੋਇਆ, ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਸੁੰਦਰ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਐਸਾ ਹੀ ਰਹੇ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾ ਹੋਵੇ।'
ਸ਼ਿष੍ਯਸ੍ਤੁ ਤਸ੍ਯ ਬ੍ਰੁਵਤੋ ਮੁਨੇਰ੍ਵਾਕ੍ਯਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਪ੍ਰਤਿਜਗ੍ਰਾਹ ਸਂਹृष੍ਟਸ੍ਤਸ੍ਯ ਤੁष੍ਟੋऽਭਵਦ੍ਗੁਰੁਃ ॥੧-੨-
ਜਦ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਇਹ ਉੱਤਮ ਬੋਲ ਆਖੇ, ਉਸਦਾ ਚੇਲਾ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ ਲਿਆ, ਤੇ ਗੁਰੂ ਦਾ ਮਨ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ।
ਸੋऽਭਿषੇਕਂ ਤਤਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਤੀਰ੍ਥੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਯਥਾਵਿਧਿ । ਤਮੇਵ ਚਿਨ੍ਤਯਨ੍ਨਰ੍ਥਮੁਪਾਵਰ੍ਤਤ ਵੈ ਮੁਨਿਃ ॥੧-੨-
ਫਿਰ, ਉਸ ਤੀਰਥ ਤੇ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਪਸ ਆਇਆ, ਉਸ ਘਟਨਾ ਬਾਰੇ ਸੋਚਦਾ ਹੋਇਆ।
ਭਰਦ੍ਵਾਜਸ੍ਤਤਃ ਸ਼ਿष੍ਯੋ ਵਿਨੀਤਃ ਸ਼੍ਰੁਤਵਾਨ੍ ਗੁਰੋਃ । ਕਲਸ਼ਂ ਪੂਰ੍ਣਮਾਦਾਯ ਪृष੍ਠਤੋऽਨੁਜਗਾਮ ਹ ॥੧-੨-
ਫਿਰ ਭਰਦਵਾਜ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਤੇ ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਪੂਰਾ ਘੜਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਅਗਵਾਨ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਪਿਆ।
ਸ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਾਸ਼੍ਰਮਪਦਂ ਸ਼ਿष੍ਯੇਣ ਸਹ ਧਰ੍ਮਵਿਤ੍ । ਉਪਵਿष੍ਟਃ ਕਥਾਸ਼੍ਚਾਨ੍ਯਾਸ਼੍ਚਕਾਰ ਧ੍ਯਾਨਮਾਸ੍ਥਿਤਃ ॥੧-੨-
ਉਹ ਆਪਣੇ ਚੇਲੇ ਸਮੇਤ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋਇਆ, ਧਰਮ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਰਿਸ਼ੀ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਵੀ ਕੀਤੀਆਂ ਤੇ ਫਿਰ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਿਆ।
ਆਜਗਾਮ ਤਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਲੋਕਕਰ੍ਤਾ ਸ੍ਵਯਂ ਪ੍ਰਭੁਃ । ਚਤੁਰ੍ਮੁਖੋ ਮਹਾਤੇਜਾ ਦ੍ਰष੍ਟੁਂ ਤਂ ਮੁਨਿਪੁਙ੍ਗਵਮ੍ ॥੧-੨-
ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ, ਚਾਰ ਮੁਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਤੇਜਸਵੀ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਪ ਆਏ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ।
ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਰਥ ਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਸਹਸੋਤ੍ਥਾਯ ਵਾਗ੍ਯਤਃ । ਪ੍ਰਾਞ੍ਜਲਿਃ ਪ੍ਰਯਤੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਤਸ੍ਥੌ ਪਰਮਵਿਸ੍ਮਿਤਃ ॥੧-੨-
ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਿਆਂ ਹੀ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਕੇ, ਬੋਲ ਬੰਨ੍ਹ ਲਏ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਪੂਰੀ ਸ਼ਰਧਾ ਨਾਲ ਖੜਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਬਹੁਤ ਹੈਰਾਨ ਹੋਇਆ।
ਪੂਜਯਾਮਾਸ ਤਂ ਦੇਵਂ ਪਾਦ੍ਯਾਰ੍ਘ੍ਯਾਸਨਵਨ੍ਦਨੈਃ । ਪ੍ਰਣਮ੍ਯ ਵਿਧਿਵਚ੍ਚੈਨਂ ਪृष੍ਟ੍ਵਾ ਚੈਵ ਨਿਰਾਮਯਮ੍ ॥੧-੨-
ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਦੇਵਤੇ ਦੀ ਪੈਰੀਂ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ, ਅਰਘ, ਆਸਨ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਣਾਮ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛੀ।
ਅਥੋਪਵਿਸ਼੍ਯ ਭਗਵਾਨਾਸਨੇ ਪਰਮਾਰ੍ਚਿਤੇ । ਵਾਲ੍ਮੀਕਯੇ ਚ ऋषਯੇ ਸਂਦਿਦੇਸ਼ਾਸਨਂ ਤਤਃ ॥੧-੨-
ਫਿਰ, ਭਗਵਾਨ ਉੱਚ ਆਦਰ ਵਾਲੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਵੀ ਆਸਨ ਤੇ ਬੈਠਣ ਲਈ ਆਖਿਆ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾ ਸਮਨੁਜ੍ਞਾਤਃ ਸੋऽਪ੍ਯੁਪਾਵਿਸ਼ਦਾਸਨੇ । ਉਪਵਿष੍ਟੇ ਤਦਾ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਲ੍ਲੋਕਪਿਤਾਮਹੇ ।॥੧-੨-
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਸਨ 'ਤੇ ਬੈਠ ਗਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਪਿਤਾਮਾ ਸਾਫ਼ ਦਿਸ ਰਹੇ ਸਨ।
ਤਦ੍ਗਤੇਨੈਵ ਮਨਸਾ ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਰ੍ਧ੍ਯਾਨਮਾਸ੍ਥਿਤਃ । ਪਾਪਾਤ੍ਮਨਾ ਕृਤਂ ਕष੍ਟਂ ਵੈਰਗ੍ਰਹਣਬੁਦ੍ਧਿਨਾ ।॥੧-੨-
ਵਾਲਮੀਕਿ ਆਪਣਾ ਮਨ ਉਸ ਘਟਨਾ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਕਰਕੇ ਧਿਆਨ ਵਿਚ ਬੈਠ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲੇ ਨੇ ਵੈਰ ਦੇ ਚਲਦੇ ਇਹ ਕਠੋਰ ਕੰਮ ਕੀਤਾ।
ਯਤ੍ ਤਾਦृਸ਼ਂ ਚਾਰੁਰਵਂ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚਂ ਹਨ੍ਯਾਦਕਾਰਣਾਤ੍ । ਸ਼ੋਚਨ੍ਨੇਵ ਪੁਨਃ ਕ੍ਰੌਞ੍ਚੀਮੁਪਸ਼੍ਲੋਕਮਿਮਂ ਜਗੌ ॥੧-੨-
ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਰਿਹਾ ਕਿ ਕਿੰਨਾ ਸੋਹਣਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀ ਬੇਵਜ੍ਹਾ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਉਹ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਇਸ ਮਾਤਾ ਕ੍ਰੌਂਚ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਗਾ ਉਠਿਆ।
ਪੁਨਰਨ੍ਤਰ੍ਗਤਮਨਾ ਭੂਤ੍ਵਾ ਸ਼ੋਕਪਰਾਯਣਃ । ਤਮੁਵਾਚ ਤਤੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਪ੍ਰਹਸਨ੍ ਮੁਨਿਪੁਙ੍ਗਵਮ੍ ॥੧-੨-
ਫਿਰ, ਆਪਣਾ ਮਨ ਅੰਦਰ ਖਿੱਚ ਕੇ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਕੇ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੱਸ ਕੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਮੁਨੀ ਨੂੰ ਆਖਣ ਲੱਗੇ।
ਸ਼੍ਲੋਕ ਏਵਾਸ੍ਤ੍ਵਯਂ ਬਦ੍ਧੋ ਨਾਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਯਾ ਵਿਚਾਰਣਾ । ਮਚ੍ਛਨ੍ਦਾਦੇਵ ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਨ੍ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤੇਯਂ ਸਰਸ੍ਵਤੀ ॥੧-੨-
ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਜਿਵੇਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਰਹਿਣ ਦੇ। ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਹੀ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਇਹ ਸਰਸਵਤੀ ਉਤਰੀ ਹੈ।
ਰਾਮਸ੍ਯ ਚਰਿਤਂ ਕृਤ੍ਸ੍ਨਂ ਕੁਰੁ ਤ੍ਵਮृषਿਸਤ੍ਤਮ । ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਨੋ ਭਗਵਤੋ ਲੋਕੇ ਰਾਮਸ੍ਯ ਧੀਮਤਃ ॥੧-੨-
ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੂੰ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਬਣਾਈਂ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਾਲੇ, ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੇ ਭਗਵਾਨ ਹਨ, ਲੋਕਾਂ ਲਈ।
ਵृਤ੍ਤਂ ਕਥਯ ਧੀਰਸ੍ਯ ਯਥਾ ਤੇ ਨਾਰਦਾਚ੍ਛ੍ਰੁਤਮ੍ । ਰਹਸ੍ਯਂ ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਂ ਚ ਯਦ੍ ਵृਤ੍ਤਂ ਤਸ੍ਯ ਧੀਮਤਃ ॥੧-੨-
ਉਸ ਧੀਰਜ ਵਾਲੇ ਦੀ ਕਹਾਣੀ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਨਾਰਦ ਤੋਂ ਸੁਣੀ, ਜੋ ਕੁਝ ਗੁਪਤ ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹਾ ਉਸ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਉੱਤੇ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸਭ ਦੱਸ।