ਮਾਮਨਾਥਾਂ ਵਿਹਾਯੈਕਾਂ ਗਤਸ੍ਤ੍ਵਮਸਿ ਮਾਨਦ। ਸ਼ੂਰਾਯ ਨ ਪ੍ਰਦਾਤਵ੍ਯਾ ਕਨ੍ਯਾ ਖਲੁ ਵਿਪਸ਼੍ਚਿਤਾ
ਮੈਨੂੰ ਇਕੱਲਾ ਤੇ ਬੇਸਾਹਰਾ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੂੰ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਹੇ ਮਾਣ ਦੇਣ ਵਾਲੇ; ਅਕਲਮੰਦਾਂ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀਰ ਨੂੰ ਕੁੜੀ ਨਹੀਂ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ।
ਸ਼ੂਰਭਾਰ੍ਯਾਂ ਹਤਾਂ ਪਸ਼੍ਯ ਸਦ੍ਯੋ ਮਾਂ ਵਿਧਵਾਂ ਕृਤਾਮ੍। ਅਵਭਗ੍ਨਸ਼੍ਚ ਮੇ ਮਾਨੋ ਭਗ੍ਨਾ ਮੇ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤੀ ਗਤਿਃ
ਹੇਰ, ਵੀਰ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਮੈਨੂੰ ਅਚਾਨਕ ਵਿਧਵਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ; ਮੇਰਾ ਮਾਣ ਟੁੱਟ ਗਿਆ, ਤੇ ਮੇਰੀ ਸਦੀਵੀ ਰਹਿ ਚੁੱਕੀ।
ਅਗਾਧੇ ਚ ਨਿਮਗ੍ਨਾਸ੍ਮਿ ਵਿਪੁਲੇ ਸ਼ੋਕਸਾਗਰੇ। ਅਸ਼੍ਮਸਾਰਮਯਂ ਨੂਨਮਿਦਂ ਮੇ ਹृਦਯਂ ਦृਢਮ੍
ਮੈਂ ਅਥਾਹ ਤੇ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ ਹਾਂ; ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਪੱਥਰ ਵਰਗਾ ਕਠੋਰ ਹੈ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਗਮ ਨਾਲ ਨਰਮ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਭਰ੍ਤਾਰਂ ਨਿਹਤਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਯਨ੍ਨਾਦ੍ਯ ਸ਼ਤਧਾ ਕृਤਮ੍। ਸੁਹृਚ੍ਚੈਵ ਚ ਭਰ੍ਤਾ ਚ ਪ੍ਰਕृਤ੍ਯਾ ਚ ਮਮ ਪ੍ਰਿਯਃ
ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ ਵੀ, ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਸੌ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਿਆ? ਉਹ ਮੇਰਾ ਸਹੇਲੀ ਵੀ ਸੀ, ਪਤੀ ਵੀ ਸੀ, ਤੇ ਸੁਭਾਅ ਤੋਂ ਹੀ ਮੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਪਿਆਰਾ ਸੀ।
ਪ੍ਰਹਾਰੇ ਚ ਪਰਾਕ੍ਰਾਨ੍ਤਃ ਸ਼ੂਰਃ ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਮਾਗਤਃ। ਪਤਿਹੀਨਾ ਤੁ ਯਾ ਨਾਰੀ ਕਾਮਂ ਭਵਤੁ ਪੁਤ੍ਰਿਣੀ
ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਘਾਇਲ ਹੋ ਕੇ ਉਹ ਸ਼ੂਰਾ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਪਾ ਗਿਆ; ਪਤੀ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣ ਔਰਤ, ਚਾਹੇ ਉਸਦੇ ਆਪਣੇ ਬੱਚੇ ਹੋਣ, ਫਿਰ ਵੀ ਵਿਧਵਾ ਹੀ ਕਹਾਈ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਧਨਧਾਨ੍ਯਸਮृਦ੍ਧਾਪਿ ਵਿਧਵੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਜਨੈਃ। ਸ੍ਵਗਾਤ੍ਰਪ੍ਰਭਵੇ ਵੀਰ ਸ਼ੇषੇ ਰੁਧਿਰਮਣ੍ਡਲੇ
ਚਾਹੇ ਔਰਤ ਕੋਲ ਧਨ ਤੇ ਅਨਾਜ ਦੀ ਭਰਪੂਰਤਾ ਹੋਵੇ, ਲੋਕ ਉਸਨੂੰ ਵਿਧਵਾ ਹੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ; ਹੇ ਵੀਰ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲੇ ਲਹੂ ਦੇ ਚੋਹੇ ਵਿੱਚ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਕृਮਿਰਾਗਪਰਿਸ੍ਤੋਮੇ ਸ੍ਵਕੀਯੇ ਸ਼ਯਨੇ ਯਥਾ। ਰੇਣੁਸ਼ੋਣਿਤਸਂਵੀਤਂ ਗਾਤ੍ਰਂ ਤਵ ਸਮਨ੍ਤਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਲੰਗ ਉੱਤੇ ਕੀੜੇ ਤੇ ਪੋਕੇ ਹੋਣ, ਤੇਰੇ ਆਪਣੇ ਵਿਛੋਲੇ ਉੱਤੇ ਵੀ ਵਧੇਰੇ ਰੇਤ ਤੇ ਲਹੂ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਤੇਰਾ ਸਰੀਰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੋਂ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਪਰਿਰਬ੍ਧੁਂ ਨ ਸ਼ਕ੍ਨੋਮਿ ਭੁਜਾਭ੍ਯਾਂ ਪ੍ਲਵਗਰ੍षਭ। ਕृਤਕृਤ੍ਯੋऽਦ੍ਯ ਸੁਗ੍ਰੀਵੋ ਵੈਰੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਨਤਿਦਾਰੁਣੇ
ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਬਾਹਾਂ ਨਾਲ ਜਫ਼ੀ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੀ; ਅੱਜ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਇਸ ਭਿਆਨਕ ਵੈਰ ਵਿੱਚ ਆਪਣਾ ਮਨ ਚਾਹਿਆ ਕੰਮ ਕਰ ਲਿਆ।
ਯਸ੍ਯ ਰਾਮਵਿਮੁਕ੍ਤੇਨ ਹृਤਮੇਕੇषੁਣਾ ਭਯਮ੍। ਸ਼ਰੇਣ ਹृਦਿ ਲਗ੍ਨੇਨ ਗਾਤ੍ਰਸਂਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਨੇ ਤਵ
ਰਾਮ ਦੇ ਇੱਕ ਹੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਸੁਗਰੀਵ ਦਾ ਡਰ ਦੂਰ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਹ ਤੀਰ ਤੇਰੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਕੇ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਛੂਹ ਗਿਆ।
ਵਾਰ੍ਯਾਮਿ ਤ੍ਵਾਂ ਨਿਰੀਕ੍ਸ਼ਨ੍ਤੀ ਤ੍ਵਯਿ ਪਞ੍ਚਤ੍ਵਮਾਗਤੇ। ਉਦ੍ਬਬਰ੍ਹ ਸ਼ਰਂ ਨੀਲਸ੍ਤਸ੍ਯ ਗਾਤ੍ਰਗਤਂ ਤਦਾ
ਜਦ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਵੇਖ ਰਹੀ ਸੀ, ਤੇਰੇ ਮਰਨ ਤੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ; ਫਿਰ ਨੀਲ ਨੇ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਤੀਰ ਕੱਢ ਲਿਆ।
ਗਿਰਿਗਹ੍ਵਰਸਂਲੀਨਂ ਦੀਪ੍ਤਮਾਸ਼ੀਵਿषਂ ਯਥਾ। ਤਸ੍ਯ ਨਿष੍ਕृष੍ਯਮਾਣਸ੍ਯ ਬਾਣਸ੍ਯਾਪਿ ਬਭੌ ਦ੍ਯੁਤਿਃ
ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਦੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚੋਂ ਚਮਕਦਾ ਸੱਪ ਨਿਕਲਦਾ ਹੈ, ਤੀਰ ਕੱਢਦੇ ਸਮੇਂ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਸੀ।
ਅਸ੍ਤਮਸ੍ਤਕਸਂਰੁਦ੍ਧਰਸ਼੍ਮੇਰ੍ਦਿਨਕਰਾਦਿਵ। ਪੇਤੁਃ ਕ੍ਸ਼ਤਜਧਾਰਾਸ੍ਤੁ ਵ੍ਰਣੇਭ੍ਯਸ੍ਤਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ਼ਃ
ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀਆਂ ਕਿਰਣਾਂ ਅਸਤ ਹੋਣ ਸਮੇਂ ਰੁਕ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ, ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਸਾਰੇ ਜਖਮਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਲਹੂ ਦੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਹਿ ਪਈਆਂ।
ਤਾਮ੍ਰਗੈਰਿਕਸਮ੍ਪृਕ੍ਤਾ ਧਾਰਾ ਇਵ ਧਰਾਧਰਾਤ੍। ਅਵਕੀਰ੍ਣਂ ਵਿਮਾਰ੍ਜਨ੍ਤੀ ਭਰ੍ਤਾਰਂ ਰਣਰੇਣੁਨਾ
ਜਿਵੇਂ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਤਾਮਬੇ ਤੇ ਲਾਲ ਮਿੱਟੀ ਨਾਲ ਰੰਗੀਆਂ ਧਾਰਾਂ ਵਹਿ ਰਹੀਆਂ ਹੋਣ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ ਯੁੱਧ ਦੀ ਧੂੜ ਨਾਲ ਲਪੇਟਿਆ ਹੋਇਆ ਸਾਫ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ।
ਅਸ੍ਰੈਰ੍ਨਯਨਜੈਃ ਸ਼ੂਰਂ ਸਿषੇਚਾਸ੍ਤ੍ਰਸਮਾਹਤਮ੍। ਰੁਧਿਰੋਕ੍ਸ਼ਿਤਸਰ੍ਵਾਙ੍ਗਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਵਿਨਿਹਤਂ ਪਤਿਮ੍
ਆਪਣੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਤੋਂ ਆਂਸੂ ਵਗਾ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਹੋਏ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਰੰਗੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ, ਮਰਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਪੂਰਾ ਸਰੀਰ ਭਿੱਜਾ ਦਿੱਤਾ।
ਉਵਾਚ ਤਾਰਾ ਪਿਙ੍ਗਾਕ੍ਸ਼ਂ ਪੁਤ੍ਰਮਙ੍ਗਦਮਙ੍ਗਨਾ। ਅਵਸ੍ਥਾਂ ਪਸ਼੍ਚਿਮਾਂ ਪਸ਼੍ਯ ਪਿਤੁਃ ਪੁਤ੍ਰ ਸੁਦਾਰੁਣਾਮ੍
ਤਾਰਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿੰਗਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਪੁੱਤਰ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਆਖਿਆ: 'ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਇਹ ਭਿਆਨਕ ਆਖਰੀ ਹਾਲਤ ਵੇਖ।'
ਅਭਿਵਾਦਯ ਰਾਜਾਨਂ ਪਿਤਰਂ ਪੁਤ੍ਰ ਮਾਨਦਮ੍। ਏਵਮੁਕ੍ਤਃ ਸਮੁਤ੍ਥਾਯ ਜਗ੍ਰਾਹ ਚਰਣੌ ਪਿਤੁਃ
ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਆਦਰਯੋਗ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰ; ਤਾਰਾ ਦੇ ਆਖਣ 'ਤੇ ਅੰਗਦ ਉੱਠ ਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੈਰ ਫੜ ਲਏ।
ਭੁਜਾਭ੍ਯਾਂ ਪੀਨਵृਤ੍ਤਾਭ੍ਯਾਮਙ੍ਗਦੋऽਹਮਿਤਿ ਬ੍ਰੁਵਨ੍। ਅਭਿਵਾਦਯਮਾਨਂ ਤ੍ਵਾਮਙ੍ਗਦਂ ਤ੍ਵਂ ਯਥਾ ਪੁਰਾ
ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਗੋਲ ਬਾਹਾਂ ਨਾਲ ਜਫ਼ੀ ਪਾ ਕੇ, ਅੰਗਦ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਮੈਂ ਅੰਗਦ ਹਾਂ'; ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਵੀ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਆਦਰ ਦੇ ਜਦ ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਦੀਰ੍ਘਾਯੁਰ੍ਭਵ ਪੁਤ੍ਰੇਤਿ ਕਿਮਰ੍ਥਂ ਨਾਭਿਭਾषਸੇ। ਅਹਂ ਪੁਤ੍ਰਸਹਾਯਾ ਤ੍ਵਾਮੁਪਾਸੇ ਗਤਚੇਤਨਮ੍। ਸਿਂਹੇਨ ਪਾਤਿਤਂ ਸਦ੍ਯੋ ਗੌਃ ਸਵਤ੍ਸੇਵ ਗੋਵृषਮ੍
'ਪੁੱਤਰ, ਲੰਬੀ ਉਮਰ ਹੋਵੇ'—ਤੂੰ ਇਹ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਆਖਦਾ? ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਲ, ਤੇਰੀ ਸੇਵਾ ਕਰ ਰਹੀ ਹਾਂ, ਜਦ ਤੇਰੀ ਚੇਤਨਾ ਚਲੀ ਗਈ ਹੈ; ਸਿੰਘ ਵਲੋਂ ਅਚਾਨਕ ਡਿੱਗੀ ਗਾਂ, ਆਪਣੇ ਵੱਛੇ ਸਮੇਤ, ਗੋ-ਬਲ ਨਾਲ ਵਾਂਗ।
ਇष੍ਟ੍ਵਾ ਸਂਗ੍ਰਾਮਯਜ੍ਞੇਨ ਰਾਮਪ੍ਰਹਰਣਾਮ੍ਭਸਾ। ਤਸ੍ਮਨ੍ਨਵਭृਥੇ ਸ੍ਨਾਤਃ ਕਥਂ ਪਤ੍ਨ੍ਯਾ ਮਯਾ ਵਿਨਾ
ਰਾਮ ਦੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਦੀ ਧਾਰ ਨਾਲ ਯੁੱਧ-ਯਜਨ ਕਰ ਕੇ, ਤੇ ਆਖਰੀ ਸਨਾਨ ਕਰ ਕੇ, ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈਂ?
ਯਾ ਦਤ੍ਤਾ ਦੇਵਰਾਜੇਨ ਤਵ ਤੁष੍ਟੇਨ ਸਂਯੁਗੇ। ਸ਼ਾਤਕੌਮ੍ਭੀਂ ਪ੍ਰਿਯਾਂ ਮਾਲਾਂ ਤਾਂ ਤੇ ਪਸ਼੍ਯਾਮਿ ਨੇਹ ਕਿਮ੍
ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਤੈਨੂੰ ਦਿੱਤੀ ਪਿਆਰੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਾਲਾ—ਮੈਂ ਉਹ ਮਾਲਾ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਹੀ?
ਰਾਜ੍ਯਸ਼੍ਰੀਰ੍ਨ ਜਹਾਤਿ ਤ੍ਵਾਂ ਗਤਾਸੁਮਪਿ ਮਾਨਦ। ਸੂਰ੍ਯਸ੍ਯਾਵਰ੍ਤਮਾਨਸ੍ਯ ਸ਼ੈਲਰਾਜਮਿਵ ਪ੍ਰਭਾ
ਰਾਜ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਤੇਰੇ ਨਾਲੋਂ, ਤੇਰੀ ਜਾਨ ਜਾਂ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ, ਛੱਡ ਕੇ ਨਹੀਂ ਜਾਂਦੀ, ਮਾਣ ਵਾਲੇ। ਇਹ ਸੂਰਜ ਦੀ ਚਮਕ ਵਾਂਗ ਹੈ ਜੋ ਪਹਾੜ ਦੇ ਰਾਜੇ ਉੱਤੇ ਟਿਕੀ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਨ ਮੇ ਵਚਃ ਪਥ੍ਯਮਿਦਂ ਤ੍ਵਯਾ ਕृਤਂ ਨ ਚਾਸ੍ਮਿ ਸ਼ਕ੍ਤਾ ਹਿ ਨਿਵਾਰਣੇ ਤਵ। ਹਤਾ ਸਪੁਤ੍ਰਾਸ੍ਮਿ ਹਤੇਨ ਸਂਯੁਗੇ ਸਹ ਤ੍ਵਯਾ ਸ਼੍ਰੀਰ੍ਵਿਜਹਾਤਿ ਮਾਮਪਿ
ਮੇਰੀ ਗੱਲ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਮੰਨੀ, ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਸੀ। ਤੇਰੀ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਮਰਨ ਨਾਲ, ਮੈਂ ਤੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ੍ਰ ਸਮੇਤ ਮਾਰੇ ਗਏ ਹਾਂ; ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮੇਰੀ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਗਈ।
thumb|ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼੍ਰੂਯਤਾਮ੍|center ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਯਰਾਮਾਯਣੇ ਕਿष੍ਕਿਨ੍ਧਾਕਾਣ੍ਡੇ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਃ ਸਰ੍ਗਃ ॥੪-
ਸੁਣੋ: ਚੌਵੀਂ ਸਰਗ। ਸ਼੍ਰੀਮਤ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਵਿੱਚ ਚੌਵੀਂ ਸਰਗ।
ਤਾਮਾਸ਼ੁ ਵੇਗੇਨ ਦੁਰਾਸਦੇਨ ਤ੍ਵਭਿਪ੍ਲੁਤਾਂ ਸ਼ੋਕਮਹਾਰ੍ਣਵੇਨ। ਪਸ਼੍ਯਂਸ੍ਤਦਾ ਵਾਲ੍ਯਨੁਜਸ੍ਤਰਸ੍ਵੀ ਭ੍ਰਾਤੁਰ੍ਵਧੇਨਾਪ੍ਰਤਿਮੇਨ ਤੇਪੇ
ਉਹ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੁਖ ਦੇ ਵੱਡੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੇ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਦੁਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ। ਇਹ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਾਲੀ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ, ਜੋ ਤੇਜ਼ੀ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਬੇਮਿਸਾਲ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ।
ਸ ਬਾष੍ਪਪੂਰ੍ਣੇਨ ਮੁਖੇਨ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ ਕ੍ਸ਼ਣੇਨ ਨਿਰ੍ਵਿਣ੍ਣਮਨਾ ਮਨਸ੍ਵੀ। ਜਗਾਮ ਰਾਮਸ੍ਯ ਸ਼ਨੈਃ ਸਮੀਪਂ ਭृਤ੍ਯੈਰ੍ਵृਤਃ ਸਮ੍ਪਰਿਦੂਯਮਾਨਃ
ਉਹ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਇਕ ਪਲ ਲਈ ਮਨ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਸੋਚਣ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੇ ਸੇਵਕਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ, ਧੀਰੇ-ਧੀਰੇ ਰਾਮ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ, ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ।
ਸ ਤਂ ਸਮਾਸਾਦ੍ਯ ਗृਹੀਤਚਾਪ- ਮੁਦਾਤ੍ਤਮਾਸ਼ੀਵਿषਤੁਲ੍ਯਬਾਣਮ੍। ਯਸ਼ਸ੍ਵਿਨਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਲਕ੍ਸ਼ਿਤਾਙ੍ਗ- ਮਵਸ੍ਥਿਤਂ ਰਾਘਵਮਿਤ੍ਯੁਵਾਚ
ਉਹ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਸੀ ਤੇ ਤੀਰ ਸੱਪ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਅੰਗਾਂ 'ਤੇ ਮਹਾਨਤਾ ਦੇ ਚਿਨ੍ਹ੍ਹ ਸਨ, ਉਥੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਖਿਆ।
ਯਥਾ ਪ੍ਰਤਿਜ੍ਞਾਤਮਿਦਂ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰ ਕृਤਂ ਤ੍ਵਯਾ ਦृष੍ਟਫਲਂ ਚ ਕਰ੍ਮ। ਮਮਾਦ੍ਯ ਭੋਗੇषੁ ਨਰੇਨ੍ਦ੍ਰਸੂਨੋ ਮਨੋ ਨਿਵृਤ੍ਤਂ ਹਤਜੀਵਿਤੇਨ
ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਵਾਅਦਾ ਕੀਤਾ ਸੀ, ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਉਹ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਵੀ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਪੁੱਤ੍ਰ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਸੁਖ-ਸਾਧਨਾਂ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੇਰੀ ਜਿੰਦ ਮਰੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਅਸ੍ਯਾਂ ਮਹਿष੍ਯਾਂ ਤੁ ਭृਸ਼ਂ ਰੁਦਤ੍ਯਾਂ ਪੁਰੇऽਤਿਵਿਕ੍ਰੋਸ਼ਤਿ ਦੁਃਖਤਪ੍ਤੇ। ਹਤੇ ਨृਪੇ ਸਂਸ਼ਯਿਤੇऽਙ੍ਗਦੇ ਚ ਨ ਰਾਮ ਰਾਜ੍ਯੇ ਰਮਤੇ ਮਨੋ ਮੇ
ਇਹ ਰਾਣੀ, ਜੋ ਬੜਾ ਰੋ ਰਹੀ ਹੈ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਹੈ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਤਪ ਰਹੀ ਹੈ; ਰਾਜਾ ਮਰ ਗਿਆ ਤੇ ਅੰਗਦ ਵੀ ਸੰਦੇਹ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਰਾਮਾ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ ਨਹੀਂ।
ਕ੍ਰੋਧਾਦਮਰ੍षਾਦਤਿਵਿਪ੍ਰਧਰ੍षਾਦ੍ ਭ੍ਰਾਤੁਰ੍ਵਧੋ ਮੇऽਨੁਮਤਃ ਪੁਰਸ੍ਤਾਤ੍। ਹਤੇ ਤ੍ਵਿਦਾਨੀਂ ਹਰਿਯੂਥਪੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਸੁਤੀਕ੍ਸ਼੍ਣਮਿਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕੁਵਰ ਪ੍ਰਤਪ੍ਸ੍ਯੇ
ਗੁੱਸੇ, ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਤੇ ਬਹੁਤ ਜ਼ਿਆਦਾ ਨਾਰਾਜ਼ਗੀ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਮੌਤ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ ਲਈ ਸੀ। ਹੁਣ, ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਦੀ ਮੌਤ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੂਆਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਪੀੜਤ ਹਾਂ।
ਸ਼੍ਰੇਯੋऽਦ੍ਯ ਮਨ੍ਯੇ ਮਮ ਸ਼ੈਲਮੁਖ੍ਯੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ ਹਿ ਵਾਸਸ਼੍ਚਿਰਮृष੍ਯਮੂਕੇ। ਯਥਾ ਤਥਾ ਵਰ੍ਤਯਤਃ ਸ੍ਵਵृਤ੍ਤ੍ਯਾ ਨੇਮਂ ਨਿਹਤ੍ਯ ਤ੍ਰਿਦਿਵਸ੍ਯ ਲਾਭਃ
ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ ਕਿ ਪਹਾੜ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਵਿੱਚ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਰਹਿਣਾ ਚੰਗਾ ਹੈ; ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਆਪਣੀ ਰੀਤ ਹੈ, ਉਵੇਂ ਜੀਵਾਂ। ਇਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਸਵਰਗ ਦਾ ਲਾਭ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ।