ਵਾਲ੍ਮੀਕਿਰਾਮਾਯਣਮ੍

को न्वस्मिन्साम्प्रतं लोके गुणवान्कश्च वीर्यवान् । धर्मज्ञश्च कृतज्ञश्च सत्यवाक्यो दृढव्रतः ॥१-१-

ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਅੱਜਕੱਲ੍ਹ ਕੌਣ ਨੇਕ ਹੈ, ਕੌਣ ਬਹਾਦਰ ਹੈ, ਕੌਣ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ ਤੇ ਉਪਕਾਰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਕੌਣ ਸੱਚ ਬੋਲਦਾ ਤੇ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਤੇ ਅਡਿੱਠ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ?

चारित्रेण च को युक्तः सर्वभूतेषु को हितः । विद्वान्कः कः समर्थश्च कश्चैकप्रियदर्शनः ॥१-१-

ਚੰਗੇ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਕੌਣ ਹੈ, ਸਾਰਿਆਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਭਲਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਕੌਣ ਹੈ, ਕੌਣ ਗਿਆਨਵਾਨ, ਸਮਰਥ ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਲੱਗਣ ਵਾਲਾ ਹੈ?

आत्मवान्को जितक्रोधो द्युतिमान्कोऽनसूयकः । कस्य बिभ्यति देवाश्च जातरोषस्य संयुगे ॥१-१-

ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਗੁੱਸੇ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ, ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਰੀਸ-ਰਹਿਤ ਕੌਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੇ ਰੋਸ ਤੋਂ ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਡਰਦੇ ਹਨ?

एतदिच्छाम्यहं श्रोतुं परं कौतूहलं हि मे । महर्षे त्वं समर्थोऽसि ज्ञातुमेवंविधं नरम् ॥१-१-

ਮੈਂ ਐਸੇ ਮਨੁੱਖ ਬਾਰੇ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕਤਾ ਹੈ। ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੂੰ ਐਸਾ ਮਨੁੱਖ ਜਾਣ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਹੈਂ।

श्रुत्वा चैतत्त्रिलोकज्ञो वाल्मीकेर्नारदो वचः । श्रूयतामिति चामन्त्र्य प्रहृष्टो वाक्यमब्रवीत् ॥१-१-

ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਤਿੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ ਨਾਰਦ ਨੇ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਸੁਣੋ', ਤੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਬਚਨ ਆਖੇ।

बहवो दुर्लभाश्चैव ये त्वया कीर्तिता गुणाः । मुने वक्ष्याम्यहं बुद्ध्वा तैर्युक्तः श्रूयतां नरः ॥१-१-

ਤੂੰ ਜਿਹੜੇ ਗੁਣ ਦੱਸੇ ਹਨ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਥੋੜ੍ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ। ਹੇ ਮੁਨੀ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਮਨੁੱਖ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਇਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਸੁਣ।

इक्ष्वाकुवंशप्रभवो रामो नाम जनैः श्रुतः । नियतात्मा महावीर्यो द्युतिमान्धृतिमान्वशी ॥१-१-

ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਬੜੀ ਤਾਕਤ ਵਾਲਾ, ਚਮਕਦਾਰ, ਡਿੱਠ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਹੈ।

बुद्धिमान्नीतिमान्वाग्मी श्रीमाञ्छ्त्रुनिबर्हणः । विपुलांसो महाबाहुः कम्बुग्रीवो महाहनुः ॥१-१-

ਉਹ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਚੰਗੀ ਸੋਚ ਵਾਲਾ, ਵਧੀਆ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ, ਸੁਖੀ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਚੌੜੇ ਮੋਢੇ, ਲੰਬੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਸ਼ੰਖ ਵਰਗਾ ਗਲਾ ਤੇ ਵੱਡਾ ਜਬਾ ਵਾਲਾ ਹੈ।

महोरस्को महेष्वासो गूढजत्रुररिन्दमः । आजानुबाहुः सुशिराः सुललाटः सुविक्रमः ॥१-१-

ਉਹ ਚੌੜੀ ਛਾਤੀ, ਵੱਡੇ ਧਨੁਸ਼ ਚਲਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਗਲ੍ਹਾ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਵਾਲਾ, ਬਾਂਹਾਂ ਗੋਡਿਆਂ ਤੱਕ ਪਹੁੰਚਦੀਆਂ, ਸੋਹਣਾ ਸਿਰ, ਸੁੰਦਰ ਮੱਥਾ ਤੇ ਬਹਾਦਰ ਹੈ।

समः समविभक्ताङ्गः स्निग्धवर्णः प्रतापवान् । पीनवक्षा विशालाक्षो लक्ष्मीवाञ्छुभलक्षणः ॥१-१-

ਉਹ ਸਰੀਰ ਦੇ ਹਿੱਸਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸਮਾਨਤਾ ਵਾਲਾ, ਗੋਰੀ ਤੇ ਨਰਮ ਚਮੜੀ ਵਾਲਾ, ਜੋਸ਼ੀਲਾ, ਮੋਟੀ ਛਾਤੀ, ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਲਕਸ਼ਮੀ ਵਾਲਾ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਨਿਸ਼ਾਨਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ।

धर्मज्ञः सत्यसन्धश्च प्रजानां च हिते रतः । यशस्वी ज्ञानसम्पन्नः शुचिर्वश्यः समाधिमान् ॥१-१-

ਉਹ ਧਰਮ ਜਾਣਦਾ, ਸੱਚਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਪਵਿੱਤਰ, ਆਪਣੇ ਉੱਤੇ ਕਾਬੂ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਡਿੱਠ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

प्रजापतिसमः श्रीमान् धाता रिपुनिषूदनः । रक्षिता जीवलोकस्य धर्मस्य परिरक्षिता॥१-१-

ਉਹ ਪ੍ਰਜਾਪਤੀ ਵਰਗਾ ਮਹਾਨ, ਸੁਖੀ, ਸਭ ਦਾ ਸਹਾਰਾ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ।

रक्षिता स्वस्य धर्मस्य स्वजनस्य च रक्षिता । वेदवेदाङ्गतत्त्वज्ञो धनुर्वेदे च निष्ठितः ॥१-१-

ਉਹ ਆਪਣੇ ਧਰਮ ਦੀ ਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਵੇਦਾਂ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗਾਂ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈ ਤੇ ਧਨੁਰਵਿਦਿਆ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ।

सर्वशास्त्रार्थतत्त्वज्ञो स्मृतिमान् प्रतिभानवान् । सर्वलोकप्रियः साधुरदीनात्मा विचक्षणः ॥१-१-

ਉਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ, ਯਾਦਸ਼ਤ ਵਾਲਾ, ਚੁਸਤ, ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ, ਨੇਕ, ਚਿੰਤਾ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਹੈ।

सर्वदाभिगतः सद्भिः समुद्र इव सिन्धुभिः । आर्यः सर्वसमश्चैव सदैव प्रियदर्शनः ॥१-१-

ਉਹ ਸਦਾ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਮਿਲਣ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਦਰਿਆ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦਾ, ਸਭ ਨਾਲ ਇਕਸਾਰ ਤੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਹਾਵਣਾ ਹੈ।

स च सर्व गुणोपेतः कौसल्यानन्दवर्धनः । समुद्र इव गाम्भीर्ये धैर्येण हिमवानिव ॥१-१-

ਉਹ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਕੌਸਲਿਆ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਧਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਗੰਭੀਰਤਾ ਵਿੱਚ ਸਮੁੰਦਰ ਵਰਗਾ ਤੇ ਧੀਰਜ ਵਿੱਚ ਹਿਮਾਲਿਆ ਵਰਗਾ ਹੈ।

विष्णुना सदृशो वीर्ये सोमवत्प्रियदर्शनः । कालाग्निसदृशः क्रोधे क्षमया पृथिवीसमः ॥१-१-

ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵਰਗਾ, ਸੋਹਣੇ ਚਿਹਰੇ ਵਿੱਚ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਵਰਗਾ, ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੰਸਾਰ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਅੱਗ ਵਰਗਾ ਤੇ ਮਾਫੀ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ ਵਰਗਾ ਹੈ।

धनदेन समस्त्यागे सत्ये धर्म इवापरः । तमेवंगुणसम्पन्नं रामं सत्यपराक्रमम् ॥१-१-

ਧਨ ਦੀ ਪੂਰੀ ਤਿਆਗ ਵਿਚ, ਉਹ ਸੱਚੇ ਧਰਮ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸੀ। ਐਸੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਰਾਮ ਸੱਚ ਤੇ ਬਹਾਦਰੀ ਵਿਚ ਅਟੱਲ ਸੀ।

ज्येष्ठं ज्येष्ठगुणैर्युक्तं प्रियं दशरथस्सुतम् । प्रकृतीनां हितैर्युक्तं प्रकृतिप्रियकाम्यया ॥१-१-

ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਤੇ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤ, ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਲਾਇਕ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ। ਉਹ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਸਦਾ ਤਤਪਰ ਰਹਿੰਦਾ ਤੇ ਸਭ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ।

यौवराज्येन संयोक्तुम् ऐच्छत्प्रीत्या महीपतिः । तस्याभिषेकसम्भारान् दृष्ट्वा भार्याथ कैकयी ॥१-१-

ਰਾਜਾ ਨੇ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਜਗੱਦੀ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀ, ਪਰ ਜਦੋਂ ਰਾਜਤਿਲਕ ਦੀਆਂ ਤਿਆਰੀਆਂ ਵੇਖੀਆਂ, ਤਦ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਕੈਕਈ—

पूर्वं दत्तवरा देवी वरमेनमयाचत । विवासनञ्च रामस्य भरतस्याभिषेचनम् ॥१-१-

ਜਿਸ ਰਾਣੀ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ ਵਰ ਮੰਗਣ ਦਾ ਹੱਕ ਮਿਲਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਵਰ ਮੰਗਿਆ: ਰਾਮ ਦਾ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਤੇ ਭਰਤ ਦਾ ਰਾਜਤਿਲਕ।

स सत्यवचनाद्राजा धर्मपाशेन संयतः । विवासयामास सुतं रामं दशरथः प्रियम् ॥१-१-

ਸੱਚੇ ਵਚਨ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿਚ ਬੱਝ ਕੇ, ਦਸ਼ਰਥ ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰੇ ਪੁੱਤ ਰਾਮ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਾਸ ਲਈ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ।

स जगाम वनं वीरः प्रतिज्ञामनुपालयन् । पितुर्वचननिर्देशात् कैकेय्याः प्रियकारणात् ॥१-१-

ਉਹ ਵੀਰ ਆਪਣੇ ਵਚਨ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਾ, ਪਿਉ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਕੈਕਈ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਲਈ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲ ਪਿਆ।

तं व्रजन्तं प्रियो भ्राता लक्ष्मणोऽनुजगाम ह । स्नेहाद् विनयसम्पन्नः सुमित्रानन्दवर्धनः ॥१-१-

ਜਦ ਰਾਮ ਜਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਪਿਆਰਾ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਪੂਰੇ ਪਿਆਰ ਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ, ਮਾਂ ਸੁਮੀਤਰਾ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਵਧਾਉਂਦਾ, ਉਸ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਲਿਆ।

भ्रातरं दयितो भ्रातुः सौभ्रात्रमनुदर्शयन् । रामस्य दयिता भार्या नित्यं प्राणसमा हिता ॥१-१-

ਭਰਾਵਾਂ ਦੀ ਮੋਹ ਮਮਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦੀ, ਰਾਮ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਸਦਾ ਉਸ ਦੀ ਜਾਨ ਵਰਗੀ ਤੇ ਭਲੇ ਦੀ ਚਾਹਵਾਨ ਸੀ—

जनकस्य कुले जाता देवमायेव निर्मिता । सर्वलक्षणसम्पन्ना नारीणामुत्तमा वधूः ॥१-१-

ਜਨਕ ਦੇ ਘਰ ਜਨਮੀ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਬੀ ਮਾਇਆ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੋਵੇ, ਸਾਰੇ ਚੰਗੇ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੀ, ਔਰਤਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਵਹੁਟੀ ਸੀ।

सीताप्यनुगता रामं शशिनं रोहिणी यथा । पौरैरनुगतो दूरं पित्रा दशरथेन च ॥१-१-

ਸੀਤਾ ਵੀ ਰਾਮ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲ ਪਈ, ਜਿਵੇਂ ਰੋਹਣੀ ਚੰਦ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਜ ਵਾਸੀਆਂ ਤੇ ਪਿਉ ਦਸ਼ਰਥ ਨੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਕਾਫੀ ਦੂਰ ਤੱਕ ਸਾਥ ਦਿੱਤਾ।

शृङ्गवीरपुरे सूतं गङ्गाकूले व्यसर्जयत् । गुहमासाद्य धर्मात्मा निषादाधिपतिं प्रियम् ॥१-१-

ਸ਼੍ਰਿੰਗਵੇਰਪੁਰ ਵਿਚ, ਰਾਮ ਨੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਰਥੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਭੇਜ ਦਿੱਤਾ ਤੇ ਨਿਸ਼ਾਦਾਂ ਦੇ ਪਿਆਰੇ ਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਮੁਖੀ ਗੁਹਾ ਨੂੰ ਮਿਲਿਆ।

गुहेन सहितो रामो लक्ष्मणेन च सीतया । ते वनेन वनङ्गत्वा नदीस्तीर्त्वा बहूदकाः ॥१-१-

ਰਾਮ, ਗੁਹਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਤੇ ਸੀਤਾ ਮਿਲ ਕੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਗਏ, ਤੇ ਰਸ ਭਰੀਆਂ ਨਦੀਆਂ ਪਾਰ ਕਰਦਿਆਂ ਅੱਗੇ ਵਧੇ।