ਤਾਰਾ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜਾ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਪੂਰੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਜਿਵੇਂ ਜੜ ਤੋਂ ਉਖੜੀ ਹੋਈ ਲਤਾ ਹੋਵੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਵਰਗੇ ਵਾਨਰ, ਵਾਲੀ, ਉੱਤੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। “ਹੇ ਯੋਧਾ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ाली, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਅੱਗੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੀ ਹਾਂ, ਪਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ?” ਤਾਰਾ ਨੇ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ। “ਉਠ, ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਆਪਣੀ ਸ਼੍ਰੇਸ਼্ঠ ਖਟ ਤੇ ਜਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਐਸੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਇੰਝ ਨਹੀਂ ਪਏ ਰਹਿੰਦੇ। ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਧਰਤੀ ਤੈਨੂੰ ਪਿਆਰੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ; ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਕੇ ਵੀ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਉਸ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਯੋਧਾ, ਤੇਰੀ ਧਰਮਪ੍ਰੀਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਅੱਜ ਇਹ ਸਾਫ਼ ਹੈ ਕਿ ਸੁੰਦਰ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਸ਼ਹਿਰ ਸੁਰਗ ਦੀ ਰਾਹ ਤੇ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਉਹ ਮਿੱਠੇ ਸਮੇਂ, ਜੋ ਅਸੀਂ ਪਿਆਲੇ ਵਾਲੀਆਂ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਬਿਤਾਏ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।” “ਸੁਖ ਤੇ ਆਸ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਈ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਨੇਤਾ, ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਪਾ ਗਿਆ। ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਵਾਕਈ ਸਥਿਰ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੈਨੂੰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ; ਦੁਖ ਨਾਲ ਸੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਹ ਅੱਜ ਹਜ਼ਾਰ ਟੁਕੜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੂੰ ਲੈ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਨਿਕਾਲਿਆ ਗਿਆ; ਹੁਣ, ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ, ਉਸ ਕਰਤੂਤ ਦਾ ਫਲ ਤੈਨੂੰ ਮਿਲ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਭਲੇ ਲਈ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਭੁਲੇਖੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਜਦ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਭਲੇ ਲਈ ਸੱਚੀ ਸਲਾਹ ਦਿੱਤੀ ਸੀ।” “ਹੇ ਸਨਮਾਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਤੇਰੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਜਵਾਨੀ ਅਤੇ ਦੱਖਣੀ ਮਿਹਰਬਾਨੀ ਨਾਲ, ਅਬ ਤੂੰ ਅਪਸਰਾਵਾਂ ਦੇ ਦਿਲਾਂ ਨੂੰ ਉਥਲ-ਪੁਥਲ ਕਰੇਗਾ, ਹੇ ਮਹਾਨ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਸਮਾਂ ਹੀ ਜੀਵਨ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ, ਤੂੰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਰੋਕ ਨਾ ਸਕਿਆ। ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਜਦ ਉਹ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਲੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਰਾਮ—ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵਾਰਿਸ—ਇਸ ਨਿੰਦਨਯ ਕਰਤੂਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।” “ਹੁਣ, ਵਿਧਵਾ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਮੈਂ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਵੀ ਅਮੰਗਲ ਜਾਂ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਹੁਣ ਬਿਨਾ ਸਹਾਰੇ ਜਿਉਂਦੀ ਰਹਾਂਗੀ। ਅੰਗਦ, ਜੋ ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਨਰਮ ਹੈ, ਆਰਾਮ ਦਾ ਆਦੀ, ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਜੀਵੇਗਾ, ਜਦ ਉਸ ਦਾ ਚਾਚਾ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇ ਧਰਮਨਿਸ਼ਠ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਵੇਖਣਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਵਿਰਲ ਹੋਵੇਗਾ, ਮੇਰੇ ਬੱਚੇ। ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦੇ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਸੰਦੇਸ਼ ਦੇ; ਉਸ ਦੇ ਸਿਰ ਤੇ ਚੁੰਮ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਹੁਣ ਦੂਰ ਜਾਂ ਰਿਹਾ ਹੈ।” “ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਤੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾ; ਤੈਨੂੰ ਰੂਮਾ ਮੁੜ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ। ਰਾਜ ਬਿਨਾ ਚਿੰਤਾ ਕਰ, ਤੇਰਾ ਭਰਾ, ਤੇਰਾ ਵੈਰੀ, ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੂੰ, ਹੇ ਪਿਆਰੇ, ਮੇਰੇ ਵਿਲਾਪ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਜਵਾਬ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ? ਵੇਖ, ਇਹ ਸੁੰਦਰ ਬਾਂਹਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਤੇਰੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ, ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ।” ਤਾਰਾ ਦੇ ਵਿਲਾਪ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ-ਸਤੀਆਂ ਅੰਗਦ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਇਕੱਠੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਦੁਖ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਈਆਂ। “ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਯੋਧਾ ਪੁੱਤਰ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਇੰਨਾ ਦਿਨਾਂ ਲਈ ਦੂਰ ਕਿਉਂ ਚਲਾ ਗਿਆ? ਐਸਾ ਨੇਕ, ਪਿਆਰਾ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਬੱਚਾ ਛੱਡਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ।” “ਜੇ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਤੋਂ ਬਿਨਾ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਕਦੇ ਕੋਈ ਅਪਰੀਤਿ ਕਰ ਦਿੱਤੀ ਹੋਵੇ, ਹੇ ਲੰਬੀ ਬਾਂਹ ਵਾਲੇ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ, ਹੇ ਵਾਨਰ ਕਲਾਨ ਦੇ ਸੁਆਮੀ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਪੈਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰ ਨਿਵਾਂਦੀ ਹਾਂ, ਹੇ ਯੋਧਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤਾਰਾ, ਹੋਰ ਵਾਨਰ-ਸਤੀਆਂ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਪਾਸ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਰੋਈ, ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਾਲੀ, ਉਥੇ ਹੀ, ਜਿੱਥੇ ਵਾਲੀ ਪਿਆ ਸੀ, ਉਪਵਾਸ ਕਰ ਕੇ ਮਰਨ ਦਾ ਨਿਸਚੈ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਪ੍ਰਸੰਗ ਦਾ ਅੰਤ ਆ ਗਿਆ। ਸੁਣੋ, ਇਕੀਵੀਂ ਸਰਗਾ। ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੀ ਇਕੀਵੀਂ ਸਰਗਾ ਇਥੇ ਸਮਾਪਤ ਹੋਈ। ਫਿਰ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ, ਹਨੁਮਾਨ, ਤਾਰਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਆਕਾਸ਼ ਤੋਂ ਡਿੱਗੇ ਤਾਰੇ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗ ਗਈ ਸੀ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਸਾਂਤਵਨਾ ਦਿੱਤੀ। “ਕਿਸੇ ਜੀਵ ਨੂੰ, ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਆਪਣੇ ਕਰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਚੰਗਾ ਜਾਂ ਮਾੜਾ ਫਲ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਾਪ-ਪੁੰਨ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋ, ਜੋ ਦੁਖੀ ਹੋਣਯੋਗ ਹੈ, ਤੁਸੀਂ ਦਇਆ ਕਰਦੇ ਹੋ, ਪਰ ਇਹ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਬੁੱਲਬੁਲੇ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੌਣ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਮਾਤਮ ਯੋਗ ਹੈ? ਇਹ ਪ੍ਰਿੰਸ ਅੰਗਦ ਤੇਰਾ ਜੀਵਤ ਪੁੱਤਰ ਹੈ; ਉਸਦੇ ਭਵਿੱਖ ਲਈ ਕੀ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਬਾਰੇ ਸੋਚ। ਤੁਸੀਂ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਆਉਣ-ਜਾਣ ਦੀ ਨਿਯਤਤਾ ਨੂੰ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ; ਇਸ ਲਈ, ਬੁਧੀਮਾਨ ਨੂੰ ਚੰਗਾ ਕਰਮ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਕਿ ਸਿਰਫ਼ ਸੰਸਾਰੀ। ਉਹ, ਜਿਸ ਲਈ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਤੇ ਲੱਖਾਂ ਵਾਨਰ ਉਮੀਦ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਨਿਸਚਿਤ ਅੰਤ ਤੇ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਉਹ, ਜੋ ਸਹੀ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵੇਖਦਾ ਸੀ, ਮਿਲਾਪ, ਦਾਨ ਤੇ ਮਾਫੀ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਧਰਮ ਨਾਲ ਜਿੱਤੀ ਹੋਈ ਧਰਤੀ ਤੇ ਗਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਲਈ ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਲਈ ਮਾਤਮ ਨਾ ਕਰੋ।” “ਸਾਰੇ ਵਾਨਰ ਅਤੇ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤਰ ਅੰਗਦ, ਵਾਨਰ ਰਾਜ ਤੇਰੇ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਹੈ, ਹੇ ਨਿਰਮਲ। ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ, ਇਹ ਦੋਵਾਂ, ਜੋ ਦੁਖ ਨਾਲ ਸੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਪ੍ਰੋਤਸਾਹਿਤ ਕਰ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਸਤੀ; ਤੇਰੇ ਸਹਾਰੇ, ਅੰਗਦ ਧਰਤੀ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰੇ। ਜਦ ਵੰਸ਼ ਚੱਲਦਾ ਰਹੇ ਤੇ ਜੋ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਾਫ਼ ਹੈ, ਤਦ ਰਾਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਰਤਵ ਕਰੇ ਜਾਣ; ਇਹ ਸਮੇਂ ਦੀ ਨਿਸਚਿਤਤਾ ਹੈ। ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਯਥਾਯੋਗ ਸੰਸਕਾਰ ਮਿਲਣ, ਤੇ ਅੰਗਦ ਦਾ ਅਭਿਸ਼ੇਕ ਹੋਵੇ; ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਰਾਜ-ਸਿੰਘਾਸਨ ਤੇ ਵੇਖਕੇ, ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੇਗੀ।” ਹਨੁਮਾਨ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਕੇ, ਤਾਰਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਮੌਤ ਨਾਲ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਨੇ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, ਜੋ ਨੇੜੇ ਖੜਾ ਸੀ। “ਮੇਰੇ ਲਈ, ਇਸ ਮਰੇ ਯੋਧੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦਾ ਅੰਗ-ਸੰਗ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਅੰਗਦ ਵਰਗੇ ਸੌ ਪੁੱਤਰਾਂ ਤੋਂ ਚੰਗਾ ਹੈ। ਮੇਰਾ ਵਾਨਰ ਰਾਜ ਤੇ ਅੰਗਦ ਤੇ ਕੋਈ ਵੱਸ ਨਹੀਂ; ਉਸ ਦਾ ਚਾਚਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਹੀ ਸਾਰੇ ਮਾਮਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੱਗਾ ਹੈ। ਹਨੁਮਾਨ, ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਅੰਗਦ ਬਾਰੇ ਨਹੀਂ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਪਿਤਾ ਹੀ ਪੁੱਤਰ ਦਾ ਅਸਲ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ ਹੈ, ਮਾਂ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ। ਮੇਰੇ ਲਈ, ਇੱਥੇ ਜਾਂ ਅਗਲੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਇਸ ਮਰੇ ਹੋਏ ਯੋਧੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼੍ਰਾਮ ਕਰਨਾ, ਜੋ ਵੈਰੀ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਡਿੱਗੇ ਹਨ, ਵਾਨਰ ਰਾਜ ਦੇ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।