ਵਾਲੀ, ਜਿਸਦਾ ਗਲਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਦੁੱਖ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਰਾਮ ਵਲ ਤੱਕਦਾ ਹੋਇਆ ਬੋਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹਾਥੀ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ, ਨਾ ਤਾਰਾ ਲਈ, ਨਾ ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਲਈ ਇੰਨਾ ਦੁੱਖ ਨਹੀਂ, ਜਿੰਨਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਅੰਗਦ ਲਈ ਹੈ। ਉਹ ਗੁਣਾਂ ਵਿੱਚ ਸਿਰਮੌਰ ਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਮੇਰਾ ਪੁੱਤ ਹੈ। ਉਹ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਪਾਲਿਆ, ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਦਰਸ਼ਨ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਤਲਾਬ ਵਾਂਗ ਸੁੱਕ ਜਾਵੇਗਾ ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀਤਾ ਜਾ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਬੱਚਾ ਹੈ, ਅਜੇ ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਪੱਕੀ ਨਹੀਂ ਹੋਈ, ਤੇ ਉਹ ਮੇਰਾ ਇਕਲੌਤਾ ਲਾਡਲਾ ਪੁੱਤ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਮ! ਤਾਰਾ ਦਾ ਇਹ ਬਲਵਾਨ ਪੁੱਤ ਤੇਰੀ ਰੱਖਿਆ ਹੇਠ ਰਹੇ। ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਉੱਚੀ ਸੋਚ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਤੇ ਅੰਗਦ ਵਲ ਲਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਦੋਹਾਂ ਦਾ ਰਖਵਾਲਾ ਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਹੈਂ, ਅਤੇ ਚੰਗਾ-ਮੰਦਾ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਅਟੱਲ ਹੈਂ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਭਰਤ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਲ ਵਰਤਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਓਹੋ ਹੀ ਵਰਤਾਵਾ ਤੂੰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਤੇ ਅੰਗਦ ਲਈ ਵੀ ਰੱਖੀਂ। ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨੀ ਬਣਾਵੇਂ ਕਿ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਤਾਰਾ ਨੂੰ, ਜੋ ਤਪੱਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੈ ਤੇ ਮੇਰੀਆਂ ਗਲਤੀਆਂ ਦਾ ਭਾਰ ਝੱਲ ਰਹੀ ਹੈ, ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਾ ਕਰੇ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਕਰ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੇਰਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਰਾਜ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤੇਰੀ ਮਰਜ਼ੀ ਤੇ ਚੱਲ ਕੇ ਸੁਆਰਗ ਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਮਿਲ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ ਵੀ, ਜਦ ਤਾਰਾ ਮੈਨੂੰ ਰੋਕਦੀ ਰਹੀ, ਮੈਂ ਫਿਰ ਵੀ ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮੌਤ ਲੱਭਣ ਆ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨਾਲ ਇਕੱਲਾ ਯੁੱਧ ਕਰਨ ਆਇਆ। ਐਸਾ ਆਖ ਕੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵਾਲੀ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਅਰਥ ਨਾਲ ਭਰੇ ਤੇ ਸਤਪੁਰਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਸੀ, ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਦਿੱਤੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਬੁੱਧੀ ਸਾਫ਼ ਸੀ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੈਨੂੰ ਇਸ ਗੱਲ ਲਈ ਚਿੰਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਹੇ ਵਾਨਰ। ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਲਈ ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰ, ਨਾ ਹੀ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋ। ਅਸੀਂ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਪੱਕੇ ਇਰਾਦੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਦੰਡ ਲੱਗੇ ਤੇ ਜਿਸ ਨੇ ਦੰਡ ਦਿੱਤਾ, ਦੋਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਕਰਤੱਬ ਤੇ ਉਸਦੇ ਕਾਰਨ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕੀਤਾ, ਇਸ ਲਈ ਦੁਖੀ ਹੋਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੂੰ ਜੋ ਦੰਡ ਮਿਲਿਆ, ਉਸ ਨਾਲ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਮਾਰਗ ਤੇ ਆਪਣੀ ਸਚੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਿਆ। ਦੁੱਖ, ਮੋਹ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੇ ਡਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ, ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ। ਨਿਯਤਿ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਤੂੰ ਨਹੀਂ ਟਾਲ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਅੰਗਦ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤਿ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਓਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਮੇਰੇ ਪ੍ਰਤੀ ਭਗਤਿ ਰੱਖਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਿੱਠੇ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਵਾਲੇ ਤੇ ਧਰਮਮਈ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਨੇ ਕਹੇ, ਉਹ ਯੁੱਧ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਵਾਨਰ ਵਧੀਆ ਬਚਨ ਬੋਲਿਆ। "ਜਦ ਮੈਂ ਤੀਰਾਂ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਬੇਖ਼ਬਰ ਹੋ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਕੁਝ ਆਖਿਆ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਤੂੰ ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਭੈਣਕ ਵੀਰਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ, ਹੇ ਰਾਜਨ।" ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਉਨੀਵੀਂ ਸੱਪੜ ਦਾ ਵਰਣਨ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਘਾਇਲ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਦਾਰੀ ਨਾਲ ਬਚਨ ਆਖੇ ਗਏ, ਪਰ ਉਹ ਕੋਈ ਉੱਤਰ ਨਾ ਦੇ ਸਕਿਆ। ਉਸ ਦੇ ਅੰਗ ਪੱਥਰਾਂ ਨਾਲ ਕੁਚਲੇ ਹੋਏ ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨਾਲ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮਾਰੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਤੇ ਰਾਮ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਚੂਰ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਹੋਸ਼ ਗਵਾ ਬੈਠਿਆ। ਤਾਰਾ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਉਸ ਦਾ ਪਤੀ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ, ਰਾਮ ਦੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰੇ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੀ ਕਰੂੜ ਮੌਤ ਦੀ ਖ਼ਬਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ ਨਾਲ, ਪਹਾੜੀ ਗੁਫਾ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਦੌੜੀ। ਅੰਗਦ ਦੇ ਜੋ ਬਲਵਾਨ ਸਾਥੀ ਵਾਨਰ ਸਨ, ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੱਥ ਵਿੱਚ ਧਨੁਸ਼ ਫੜੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਡਰ ਕੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜ ਪਏ। ਤਾਰਾ ਨੇ ਉਹ ਵਾਨਰ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਡਰ ਦੇ ਮਾਰੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜ ਰਹੇ ਸਨ, ਆਪਣੇ ਸਮੂਹ ਤੋਂ ਵਿੱਖੜੇ, ਜਿਵੇਂ ਆਪਣੇ ਅਗੂਆ ਦੀ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਹਰਣ ਭੱਜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਵੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਉਹਨਾਂ ਡਰੇ ਹੋਏ ਵਾਨਰਾਂ ਕੋਲ ਗਈ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਆਖਿਆ, "ਤੁਸੀਂ, ਜੋ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਸ਼ੇਰ ਦੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਸਾਥੀ ਸੀ, ਹੁਣ ਉਸ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਡਰ ਤੇ ਵਿਹਲਾਪ ਵਿੱਚ ਕਿਉਂ ਭੱਜ ਰਹੇ ਹੋ?" ਜੇ ਰਾਜ ਲਈ, ਇਕ ਭਰਾ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਹੀ ਕਠੋਰ ਭਰਾ ਨੇ, ਰਾਮ ਦੇ ਦੂਰ ਤੱਕ ਜਾਣ ਵਾਲੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ—ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਰੂਪ ਬਦਲ ਸਕਣ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰ ਨੇ ਵਕਤ ਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਤਾਰਾ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਜਦ ਤੱਕ ਤੇਰਾ ਪੁੱਤ ਜੀਉਂਦਾ ਹੈ, ਵਾਪਸ ਚਲੀ ਜਾ; ਅੰਗਦ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰ। ਮੌਤ, ਰਾਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂ ਰਹੀ ਹੈ।" "ਉਹਨੇ ਰੁੱਖ ਤੇ ਵੱਡੇ ਪੱਥਰ ਸੁੱਟੇ, ਪਰ ਰਾਮ ਦੇ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੇ ਤੀਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਦੀ ਵਜਰ ਨਾਲ ਕੋਈ ਡਿੱਗ ਪਵੇ। ਸਾਰੀ ਵਾਨਰ ਸੈਨਾ, ਹੁਣ ਜਦ ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ੇਰ, ਇੰਦਰ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ, ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ, ਬੇਹਾਲ ਤੇ ਵਿਖੰਡਤ ਹੋ ਗਈ। ਸ਼ਹਿਰ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਵੀਰ ਕਰਣ, ਤੇ ਅੰਗਦ ਨੂੰ ਯੁਵਰਾਜ ਬਨਾਵਣ, ਵਧੀਆ ਹੈ; ਵਾਨਰ, ਹੁਣ ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਦੀ ਥਾਂ ਖੜੇ ਪੁੱਤ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨਗੇ। ਜਾਂ, ਜੇ ਤੈਨੂੰ ਹੋਰ ਥਾਂ ਪਸੰਦ ਹੈ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਹੀ ਵਾਨਰ ਕਿਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਜਾਣ। ਇੱਥੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲੇ, ਕੁਝ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਲੇ, ਕੁਝ ਬਿਨਾਂ ਪਰਿਵਾਰ ਵਾਲੇ, ਹਨ; ਉਹ ਲੋਭੀ ਤੇ ਛਲੀਆਂ ਤੋਂ ਸਾਨੂੰ ਵੱਡਾ ਡਰ ਹੈ।" ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਔਰਤ ਨੇ ਬਿਲਕੁਲ ਨੇੜੇ ਖੜੀ ਹੋ ਕੇ ਆਖੇ, ਤਾਰਾ ਨੇ, ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਮੁਖੜੇ ਵਾਲੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਬਚਨ ਆਖੇ, "ਹੁਣ ਮੈਨੂੰ ਨਾਂ ਪੁੱਤ ਦੀ ਲੋੜ ਹੈ, ਨਾਂ ਰਾਜ ਦੀ, ਜਦ ਮੇਰਾ ਪਤੀ, ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਸ਼ੇਰ, ਵੱਡੀ ਕਿਸਮਤ ਵਾਲਾ, ਵਿਛੁੱਡ ਗਿਆ।" ਇਹ ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਰੋਦੀ ਹੋਈ, ਦੁਖ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਸਿਰ ਤੇ ਛਾਤੀ ਤੇ ਹੱਥ ਮਾਰਦੀ, ਦੌੜ ਪਈ। ਜਦ ਉਹ ਚੱਲੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਵੇਖਿਆ—ਉਹ ਜੋ ਰਾਖਸ਼ਸਾਂ ਦੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦਾ ਸੰਘਾਰਕ ਸੀ, ਤੇ ਕਦੇ ਪਿੱਠ ਨਾ ਫੇਰਦਾ। ਜੋ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਸੁੱਟਦਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਵੱਡੀ ਹਵਾ ਨਾਲ ਫੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਗੱਜਦੇ ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜ ਰਿਹਾ ਸੀ।