ਰਾਮ ਨੇ ਵਾਿਲੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾਉਂਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਤੇਰੀ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰਤੂਤ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਕੂਲ ਹੈ; ਦੋਸਤ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦੇ ਸਮੇਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਵੀ ਇਹ ਫਰਜ਼ ਨਿਭਾ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਲਈ ਧਰਮ ਹੀ ਮਾਰਗ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਸੁਣਿਆ ਹੈ ਕਿ ਮਨੁ ਨੇ ਧਰਮ ਭਰਪੂਰ ਦੋ ਸ਼ਲੋਕ ਗਾਏ ਸਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਅਪਣਾਏ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਉਹੀ ਚਲਣ ਅਪਣਾਇਆ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਜੇ ਸਜ਼ਾ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਨੇਕ ਲੋਕ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚੋਰ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਜਾਂ ਛੱਡਣ ਨਾਲ, ਉਸਦਾ ਪਾਪ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਰਾਜਾ ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਖੁਦ ਪਾਪੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੇ ਪੂਰਵਜ ਮਾਂਧਾਤ੍ਰ ਨੇ ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਦੁਖ ਮੰਗਿਆ ਸੀ; ਜਦੋਂ ਇੱਕ ਤਪਸਵੀ ਨੇ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਪਾਪ ਤੇਰੇ ਵਾਂਗ ਹੋਇਆ। ਹੋਰ ਲਾਪਰਵਾਹ ਰਾਜੇ ਵੀ ਜਦੋਂ ਪਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਪਾਪ ਦਾ ਦਾਗ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੋਰ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋ; ਇਹ ਮਾਰ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਤ ਹੈ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿੱਚ ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਸੁਣ, ਮੈਂ ਹੋਰ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ; ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਤੂੰ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰ। ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੁਖ ਜਾਂ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਲੋਕ ਜਾਲ, ਜਾਲੀਆਂ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੰਦੇ ਲਾ ਕੇ, ਦੌੜਦੇ, ਡਰਦੇ, ਲਾਪਰਵਾਹ ਅਤੇ ਠੀਕ ਖੜੇ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਫੜਦੇ ਹਨ। ਮਾਸ ਖਾਣ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਚਾਹੇ ਜਾਨਵਰ ਧਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹੋਣ ਜਾਂ ਨਾ ਹੋਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ। ਰਾਜ ਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ, ਚਾਹੇ ਤੂੰ ਲੜ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਾਂ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਡਾਲ-ਜਾਤ ਜਾਨਵਰ ਹੈ। ਧਰਮ, ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਭਾਗ ਦੇ ਲਈ ਰਾਜੇ ਹੀ ਦਾਤਾ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ, ਬਦਸਲੂਕੀ, ਜਾਂ ਅਪਮਾਨ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ; ਉਹ ਇਨਸਾਨੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਦੇਵਤਾ ਹਨ। ਪਰ ਤੂੰ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਾ ਸਮਝ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਗੁੱਸੇ 'ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ ਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਦਾਦਾ ਵੱਲੋਂ ਨਿਰਧਾਰਿਤ ਹੈ। ਰਾਮ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਾਿਲੀ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਸਨੇ ਰਾਘਵ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਲੱਭਿਆ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਵਾਿਲੀ, ਹਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਜੋ ਤੁਸੀਂ ਕਿਹਾ, ਮਾਨਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੱਚ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉੱਚਾ ਹੀ ਉੱਚੇ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨੀਵਾਂ ਨਹੀਂ; ਜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਅਣਚਾਹੀ ਜਾਂ ਅਪਮਨ ਬਾਤ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀ— ਤਾਂ ਵੀ, ਰਾਘਵ, ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਨਾ ਮਾਨੋ; ਤੁਸੀਂ ਵਸਤੂ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ ਵਿੱਚ ਲਗੇ ਹੋ, ਅਤੇ ਤੁਹਾਡਾ ਸਾਫ਼, ਟਿਕਾ ਹੋਇਆ ਮਨ ਸਦਾ ਧਰਮ ਅਤੇ ਕਾਰਣ ਦੀ ਪਰਖ ਵਿੱਚ ਹੈ। ਜੇ ਮੈਂ ਵੀ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਧਰਮ ਤੋਂ ਹਟ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਜਾਣ-ਅਣਜਾਣ, ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਨੀ, ਮੈਨੂੰ ਧਰਮ-ਯੁਕਤ ਬਚਨਾਂ ਨਾਲ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਕਰੋ। ਵਾਿਲੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਗਲਾ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕ ਗਿਆ ਸੀ, ਦਰਦ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ ਬੋਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਹਾਥੀ ਕੀਚੜ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। “ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਲਈ, ਤਾਰਾ ਲਈ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਕੁਟੰਬ ਲਈ ਇਤਨਾ ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ, ਜਿੰਨਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤ ਅੰਗਦ ਲਈ, ਜੋ ਨੇਕਤਾ ਵਿੱਚ ਅੱਗੇ ਹੈ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਉਹ, ਜੋ ਬਚਪਨ ਤੋਂ ਪਾਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਸੁੱਕ ਜਾਵੇਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਤਲਾਬ ਜਿਸ ਦਾ ਪਾਣੀ ਪੀ ਲਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਬੱਚਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਸਮਝ ਅਧੂਰੀ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਇਕੱਲਾ ਪਿਆਰਾ ਪੁੱਤ; ਰਾਮ ਜੀ, ਤਾਰਾ ਦੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁੱਤ ਦੀ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਆਪਣੀ ਉੱਚੀ ਬੁੱਧੀ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਅੰਗਦ ਵੱਲ ਲਗਾਓ; ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਰਖਵਾਲੇ ਅਤੇ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਕ ਹੋ, ਜੋ ਕਰਨਾ ਅਤੇ ਨਾ ਕਰਨਾ, ਉਸ ਦੀ ਪਰਖ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋ। ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਭਰਤ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਲ ਵਰਤਦੇ ਹੋ, ਰਾਜਨ, ਉਹੀ ਵਰਤਾਓ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਅਤੇ ਅੰਗਦ ਲਈ ਵੀ ਕਰੋ। ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਇਹ ਯਕੀਨ ਦਿਵਾਓ ਕਿ ਉਹ ਤਾਰਾ ਨੂੰ ਨਾ ਤਿਆਗੇ, ਜੋ ਤਪਸਿਆ ਵਿੱਚ ਲੱਗੀ ਹੈ ਅਤੇ ਮੇਰੇ ਪਾਪਾਂ ਦਾ ਭਾਰ ਉਠਾ ਰਹੀ ਹੈ, ਉਸੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਤੁਸੀਂ ਕੰਮ ਕਰੋ। ਜਿਸ ਨੂੰ ਤੁਹਾਡਾ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਮਨ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ, ਰਾਜ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਤੁਹਾਡੀ ਮਾਰਗਦਰਸ਼ਨ ਵਿੱਚ, ਸਵਰਗ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਵੀ, ਤਾਰਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਤੁਹਾਡੇ ਹੱਥੀਂ ਚਾਹੀ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨਾਲ ਇਕੱਲਾ ਯੁੱਧ ਕੀਤਾ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੂੰ ਕਹਿ ਕੇ, ਵਾਿਲੀ, ਬੰਦਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ, ਜੋ ਨੇਕਤਾ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਭਰਪੂਰ ਬਚਨੀਂ, ਵਾਿਲੀ ਨੂੰ ਸੰਤੋਖ ਦਿੱਤਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਚੁਕਿਆ ਸੀ। “ਤੂੰ ਇਸ ਕਾਰਨ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ; ਅਸੀਂ ਤੇਰੇ ਵੱਲੋਂ ਦੁਖੀ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਨਹੀਂ, ਅਤੇ ਤੂੰ ਵੀ ਆਪਣੇ ਲਈ ਦੁਖੀ ਨਾ ਹੋ। ਇਸ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ, ਅਸੀਂ ਧਰਮ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਪੱਕੇ ਮਨ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਜੋ ਦੋਸ਼ੀ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਦੋਵੇਂ, ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਅਤੇ ਕਾਰਣ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਦੁਖੀ ਨਹੀਂ ਹੋਣਾ ਚਾਹੀਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਸਜ਼ਾ ਪਾ ਕੇ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਗਿਆ ਹੈ, ਅਤੇ ਅਪਣੀ ਧਰਮ-ਯੁਕਤ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਨੂੰ ਨਿਆਯ ਦੇ ਮਾਰਗ ਨਾਲ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤਾ ਹੈ। ਦੁਖ, ਭ੍ਰਮ ਅਤੇ ਡਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇ, ਜੋ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ; ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ, ਨਿਯਤ ਕ੍ਰਮ ਨੂੰ ਤੂੰ ਲੰਘ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜਿਵੇਂ ਅੰਗਦ ਸਦਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੈ, ਬੰਦਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਉਵੇਂ ਹੀ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋਵੇਗਾ—ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਮਿੱਠੇ, ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਵਾਲੇ ਅਤੇ ਧਰਮ-ਭਰਪੂਰ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਵਾਿਲੀ ਨੇ ਚੁਣੇ ਹੋਏ ਬਚਨ ਕਹੇ। “ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਕੇ, ਅਣਜਾਣੇ ਵਿੱਚ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਬੋਲਿਆ, ਰਾਜਨ, ਤੁਸੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ ਹੈ ਅਤੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੀਰਤਾ ਡਰਾਉਣੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਕਰ ਦਿਓ।” ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਵਾਿਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕੀਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਉਨੀਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਬੰਦਰ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜਖਮੀ ਹੋ ਕੇ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਰਾਮ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸਮਝਾਉਣ ਵਾਲੇ ਬਚਨ ਕਹੇ, ਪਰ ਵਾਿਲੀ ਨੇ ਕੋਈ ਉੱਤਰ ਨਾ ਦਿੱਤਾ।