ਇਕ ਸਮੇਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੀ ਧਰਤੀ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਇੱਖਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਨੇ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਅਤੇ ਬਾਗਾਂ ਨਾਲ਼, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ — ਸਭ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਹੀ ਹੈ। ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਧਰਮਪ੍ਰੀਤ, ਸੱਚੇ ਅਤੇ ਨਿਆਂਪ੍ਰੀਤ ਭਾਰਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਧਰਮ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਦੀ ਗੂੜ੍ਹੀ ਸਮਝ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਸਜ਼ਾ ਤੇ ਇਨਾਮ ਦੋਹਾਂ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਭਾਰਤ ਵਿੱਚ ਨੀਤੀ ਅਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੋਹਾਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਉਹ ਸੱਚਾਈ ਉੱਤੇ ਡੱਟੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਇੱਕ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਰਾਜਾ ਹਨ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਅਤੇ ਸਥਾਨ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਅਸੀਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਘੁੰਮਦੇ ਹਾਂ। ਜਦ ਤੱਕ ਭਾਰਤ, ਜੋ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਘ ਵਾਂਗੁ ਹੈ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਉਦੋਂ ਤੱਕ ਕੌਣ ਧਰਮ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਉੱਚਤ ਕਰਤਵ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਾਂ ਜੋ ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਪਰ ਤੂੰ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਗਿਆ ਹੈਂ, ਤੇਰੇ ਕਰਮ ਦੋਸ਼ੀ ਹਨ, ਤੂੰ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈਂ ਅਤੇ ਰਾਜਮਾਰਗ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਟਿਕਿਆ। ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਪਿਤਾ ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ — ਇਹ ਤਿੰਨ ਧਰਮ ਦੇ ਪਥ ਉੱਤੇ ਚੱਲਣ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਪਿਤਾ ਵਰਗੇ ਹਨ। ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਗੁਣੀ ਸ਼ਿਸ਼ — ਇਹ ਪੁੱਤਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸਦਾ ਕਾਰਨ ਵੀ ਧਰਮ ਹੀ ਹੈ। ਧਰਮ ਬੜੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਤੇ ਔਖਾ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਹੇ ਵਾਨਰ! ਪਰ ਹਰੇਕ ਜੀਵ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਣ ਵਾਲਾ ਆਤਮਾ ਚੰਗਾ ਤੇ ਮਾੜਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ, ਜੋ ਆਪ ਅਸਥਿਰ ਹੈਂ, ਅਸਥਿਰ ਅਤੇ ਅਸੰਯਮੀ ਵਾਨਰਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ, ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹੇ ਵਾਂਗ deliberation ਕਰਦਾ ਹੈਂ। ਪਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਕੇਵਲ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਦੋਸ਼ੀ ਨਾ ਠਹਿਰਾਵੀਂ। ਤੂੰ, ਜਦ ਤੱਕ ਸੁਗਰੀਵ, ਵੱਡੇ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ, ਜੀਵਤ ਸੀ, ਰੂਮਾ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਪੁੱਤ੍ਰਵਧੂ ਸੀ, ਨਾਲ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਪਾਪ ਕਰ ਬੈਠਾ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਧਰਮ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਿਆ ਤੇ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਨਿਯਤ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਹਾਸਲ ਕਰ ਲਿਆ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰੀਤ ਰਿਵਾਜ ਦੇ ਉਲਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ ਕੋਈ ਹੋਰ ਰੋਕਥਾਮ, ਸਿਵਾਏ ਸਜ਼ਾ ਦੇ। ਮੈਂ, ਜੋ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆ ਹਾਂ, ਤੇਰਾ ਇਹ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਸਹਾਰ ਸਕਦਾ — ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ, ਜਣਨੀ ਭੈਣ ਦੀ ਜਾਂ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਲ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਅਜਿਹੀ ਔਰਤ ਵਲ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮੌਤ ਹੈ; ਪਰ ਭਾਰਤ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਤੂੰ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੀ ਹੱਦ ਲੰਘ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਧਰਮਪ੍ਰੀਤ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਲੋਂ, ਜੋ ਉੱਤਮ ਦੇ ਕਰਤਵ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਹੋਈ ਹੈ, ਮਾਫ਼ੀ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਭਾਰਤ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋਏਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਤਤਪਰ ਹੈ; ਅਸੀਂ, ਹੇ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ, ਭਾਰਤ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੱਦ ਰੱਖ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਵਰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਪ੍ਰਤਿਜ਼ ਬੱਧ ਹਾਂ। ਮੇਰੀ ਦੋਸਤੀ ਸੁਗਰੀਵ ਨਾਲ ਉਨੀ ਹੀ ਹੈ ਜਿੰਨੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਹੈ; ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਰਾਜ ਲਈ, ਇਹ ਮੇਰਾ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭਲਾ ਹੈ। ਅਤੇ ਜਿਸ ਵਚਨ ਦੀ ਮੈਂ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਸਾਕਸ਼ੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਤੋੜ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਲਈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਭ ਵੱਡੀਆਂ ਤੇ ਧਰਮਪ੍ਰੀਤ ਵਜ੍ਹ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਹੁਕਮ ਤੂੰ ਦੇਵੇਂ, ਉਹ ਠੀਕ ਹੈ; ਤੂੰ ਇਸ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕਰ। ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੇਰਾ ਇਹ ਰੋਕਨਾ ਧਰਮ ਹੀ ਹੈ; ਜੋ ਮਿੱਤਰ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਦਾ ਵੀ ਵਿਚਾਰ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਵੀ ਇਹ ਕਰਤਵ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ, ਕੇਵਲ ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਕੇ; ਮੈਨੂੰ ਸੁਣਿਆ ਗਿਆ ਕਿ ਮਨੂ ਨੇ ਦੋ ਧਰਮਪ੍ਰੀਤ ਸ਼ਲੋਕ ਗਾਏ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਅਪਣਾਏ, ਅਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਉਹੀ ਕਰਤਵ ਅਪਣਾਇਆ। ਜਦ ਰਾਜੇ ਸਜ਼ਾ ਲਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਪਾਪੀ ਲੋਕ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਸੁਗਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਮਾਤਮਾ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਚਾਹੇ ਸਜ਼ਾ ਦੇ ਕੇ ਜਾਂ ਛੱਡ ਕੇ, ਚੋਰ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਰਾਜਾ ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਉਹ ਆਪ ਪਾਪੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਮਹਾਨ ਪੂਰਵਜ ਮਾਂਧਾਤਾ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਸੰਕਟ ਮੰਗਿਆ ਸੀ; ਜਦ ਇਕ ਤਪਸਵੀ ਨੇ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਪਾਪ ਵੀ ਐਸਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਕੀਤਾ। ਹੋਰ ਅਣਧਿਆਨ ਰਾਜੇ ਵੀ ਜਦ ਪਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਾਯਸ਼ਚਿੱਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਦਾਗ ਉਤਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਲਈ, ਹੁਣ ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਦੇ; ਇਹ ਮਾਰਨਾ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਨਿਯਤ ਹੈ, ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਮਨਮੌਜੀ ਨਹੀਂ ਹਾਂ। ਹੋਰ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਵੀ ਸੁਣ, ਹੇ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ; ਸੁਣ ਕੇ, ਹੇ ਵੀਰ, ਤੂੰ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰੀਂ। ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਦੁਖ ਜਾਂ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ; ਜਿਵੇਂ ਮਨੁੱਖ ਜਾਲ, ਫੰਦੇ ਤੇ ਹੋਰ ਜੁਗਤੀਆਂ ਨਾਲ, ਦੌੜਦੇ, ਡਰਦੇ, ਬੇਖ਼ਬਰ ਜਾਂ ਟਿਕੇ ਹੋਏ ਕਈ ਜਾਨਵਰ ਫੜ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਬੇਧਿਆਨ ਜਾਂ ਧਿਆਨ ਵਾਲੇ, ਇੱਥੋਂ ਤੱਕ ਕਿ ਮੂੰਹ ਮੋੜੇ ਹੋਏ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਪਾਪ ਨਹੀਂ। ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ, ਜੋ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਨ, ਇੱਥੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਕਰਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਲਈ, ਹੇ ਵਾਨਰ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ, ਲੜਦੇ ਜਾਂ ਨਾ ਲੜਦੇ, ਤੈਨੂੰ ਮੈਂ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਇੱਕ ਸ਼ਾਖਾ-ਜੀਵ ਹੈਂ। ਧਰਮ, ਜੀਵਨ ਤੇ ਭਲਾਈ ਲਈ, ਰਾਜੇ ਹੀ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਹੇ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ; ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾ ਤੱਕਲੀਫ਼ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ, ਨਾ ਉਪਹਾਸ, ਨਾ ਨਿੰਦਾ, ਨਾ ਅਪਮਾਨ; ਉਹ ਇਸ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੇ ਦੇਵਤੇ ਹਨ। ਪਰ ਤੂੰ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ ਤੇ ਕੇਵਲ ਗੁੱਸੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ੀ ਠਹਿਰਾਉਂਦਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਪਿਉ-ਦਾਦਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਸਥਾਪਿਤ ਹੈ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਾਲੀ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ; ਉਸ ਨੇ ਰਾਘਵ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਵੇਖਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਧਰਮ ਦੀ ਪੱਕੀ ਸਮਝ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ। ਫਿਰ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਨੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਜੋ ਕੁਝ ਤੂੰ ਆਖਿਆ, ਉਹ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਠੀਕ ਹੈ — ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" "ਕੇਵਲ ਉੱਚਾ ਹੀ ਉੱਚੇ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਨੀਵਾਂ ਨਹੀਂ; ਜੇ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਂ ਅਣਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਅਣਉਚਿਤ ਜਾਂ ਅਚੰਗੀ ਗੱਲ ਆਖੀ ਹੋਵੇ...