ਜਗਤ ਦਾ ਹਾਲ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਨਿਰਧਾਰਤ ਹਿਸਾਬ ਨਾਲ, ਹਰ ਕੋਈ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਮੰਨਦਾ ਹੈ। ਪਰ ਜੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਤਰਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਇਸ ਦਾ ਜਵਾਬ ਸੋਚ ਕੇ ਦੇ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤ, ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ, ਜੋ ਰਾਮ ਦੇ ਤੀਰ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਗਿਆ। ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ, ਨਿਹਾਰਦਾ ਰਿਹਾ ਤੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਤੁਸੀਂ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮायण ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕੰਡ ਦੀ ਅਠਾਰਵੀਂ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣੋ। ਵਾਲੀ, ਮਰਨ ਵਾਲਾ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਦਰਯੋਗ, ਧਰਮਿਕ ਅਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਪਰ ਕਠੋਰ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ, ਉਹਨਾਂ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਚੁੱਪ ਖੜਾ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਨੇ ਉਸ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਮਿਟ ਗਈ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਨਿਕਲ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਠੰਡੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਉਲਾਹਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਨੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਉੱਚਤਮ, ਧਰਮਵਾਨ, ਧਨਵਾਨ ਅਤੇ ਉੱਤਮ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਕਿਹਾ: “ਤੂੰ, ਧਰਮ, ਧਨ, ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ ਦੀ ਸਮਝ ਬਿਨਾ, ਬਚਪਨ ਵਿਚ, ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਉਲਾਹਣਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ।” “ਤੂੰ, ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਅਤੇ ਗੁਰੂਆਂ ਦੀ ਮੰਜ਼ੂਰੀ ਬਿਨਾ, ਸਿਰਫ਼ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਤੁਰੰਤਤਾ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ। ਇਹ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ ਤੇ ਬਾਗ ਹਨ, ਜਾਨਵਰ, ਪੰਛੀ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸਜ਼ਾ ਲਈ ਹੈ।” “ਇਹ ਧਰਤੀ, ਧਰਮ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਧਨ ਦੀ ਸਾਰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ, ਸੱਚਾ ਤੇ ਨਿਆਇਕ ਭਰਤ ਰਖੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਸਜ਼ਾ ਤੇ ਉਪਕਾਰ ਦੋਵਾਂ ਵਿਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿਚ ਨੀਤੀ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੈ, ਸਚਾਈ ਪੱਕੀ ਹੈ; ਉਹ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਰਾਜਾ ਹੈ, ਜੋ ਸਮਾਂ ਤੇ ਸਥਾਨ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।” “ਉਸ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਅਸੀਂ ਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜੇ ਧਰਤੀ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਘੁੰਮਦੇ ਹਾਂ। ਜਦ ਭਰਤ, ਰਾਜਿਆਂ ਵਿਚ ਵਧੀਆ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਸਮਰਪਿਤ, ਧਰਤੀ ਦਾ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੌਣ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ?” “ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਉੱਚਤਮ ਕਰਤਵ ਵਿਚ ਪੱਕੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ, ਤੇ ਜੋ ਰਾਹ ਤੋਂ ਭਟਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਾਂ, ਭਰਤ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਤੂੰ ਧਰਮ ਵਿਚ ਬਿਗੜਿਆ, ਕਰਤਵ ਵਿਚ ਦੋਸ਼ੀ, ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਸ਼, ਤੇ ਰਾਜ-ਧਰਮ ਤੋਂ ਹਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ।” “ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਪਿਤਾ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੇ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਪਿਤਾ ਵਾਂਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਛੋਟਾ ਪੁੱਤ ਜਾਂ ਗੁਣਵਾਨ ਚੇਲਾ, ਇਹ ਪਿਤਾ ਤੇ ਪੁੱਤ ਵਾਂਗ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਧਰਮ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ।” “ਧਰਮ, ਧਰਮਵਾਨਾਂ ਵਿਚ, ਬਹੁਤ ਸੁਕਸ਼ਮ ਤੇ ਔਖਾ ਹੈ, ਵਾਨਰ; ਪਰ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਗਾ ਤੇ ਮਾੜਾ ਜਾਣਦੀ ਹੈ।” “ਤੂੰ, ਜਦ ਤੂੰ ਖੁਦ ਅਸਥਿਰ ਹੈਂ, ਤੇ ਅਸਥਿਰ, ਅਨਿਆੰਤ੍ਰਿਤ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚ ਘਿਰਿਆ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਅੰਨ੍ਹਾ ਵਿਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਵਾਂਗ ਸੋਚਦਾ ਹੈਂ।” “ਪਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸੱਚ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਤੂੰ ਸਿਰਫ਼ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਲਾ।” “ਤੂੰ, ਜਦ ਸੁਗਰੀਵ, ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ, ਜੀਵਤ ਸੀ, ਰੂਮਾ, ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਭਾਬੀ ਹੈ, ਨਾਲ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਪਾਪ ਕਰਤਾ।” “ਇਸ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਜੋ ਧਰਮ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਿਆ, ਤੇ ਇੱਛਾ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦਾ, ਭਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਵਿਵਹਾਰ ਕਰ ਕੇ, ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਠਹਿਰਾਈ ਗਈ ਹੈ।” “ਜੋ ਸੰਸਾਰਕ ਰੀਤ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਅਜਿਹੀ ਕਰਤੂਤ ਕਰਦਾ, ਵਾਨਰ-ਰਾਜਾ, ਮੈਂ ਕੋਈ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਸਿਵਾਏ ਸਜ਼ਾ ਦੇ।” “ਮੈਂ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਕਸ਼ਤਰੀ, ਤੇਰੇ ਪਾਪ ਨੂੰ ਸਹਿ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ—ਜੋ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ, ਸਗੇ ਭੈਣ, ਜਾਂ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਪਹੁੰਚਦਾ।” “ਜੇ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਅਜਿਹੀ ਔਰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਦਾ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮੌਤ ਹੈ; ਪਰ ਭਰਤ ਰਾਜ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।” “ਤੂੰ, ਜੋ ਧਰਮ ਤੋਂ ਉਲੰਘ ਗਿਆ, ਉੱਚਤ ਕਰਤਵ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ, ਕੋਈ ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।” “ਭਰਤ, ਇੱਛਾ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਵਿਚ ਲੱਗਾ ਹੈ; ਅਸੀਂ, ਵਾਨਰ-ਰਾਜਾ, ਭਰਤ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ, ਹੱਦ ਨਿਰਧਾਰਤ ਕਰਕੇ, ਤੇਰੇ ਵਰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਨਿਸ਼ਚੈ ਕਰਦੇ ਹਾਂ।” “ਮੇਰੀ ਦੋਸਤੀ ਸੁਗਰੀਵ ਨਾਲ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਵਾਂਗ ਹੈ; ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਰਾਜ ਲਈ, ਇਹ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈ।” “ਜੋ ਵਚਨ ਮੈਂ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿਚ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਨਕਾਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ?” “ਇਸ ਲਈ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਵੱਡੇ ਤੇ ਧਰਮਵਾਨ ਕਾਰਨ, ਜੋ ਆਦੇਸ਼ ਤੂੰ ਦੇਂਦਾ ਹੈਂ, ਉਹ ਠੀਕ ਹੈ; ਤੇਰਾ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੋਵੇ।” “ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਤੇਰੀ ਰੋਕ-ਟੋਕ ਧਰਮ ਹੀ ਹੈ; ਜੋ ਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਮਦਦ ਕਰਦਾ, ਉਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਧਰਮ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।” “ਤੂੰ ਵੀ, ਸਿਰਫ਼ ਧਰਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਕਰਤਵ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈਂ; ਮਨੂ ਨੇ ਜੋ ਦੋ ਧਰਮ-ਭਰਪੂਰ ਸ਼ਲੋਕ ਗਾਏ, ਉਹ ਧਰਮ-ਕੁਸ਼ਲ ਲੋਕਾਂ ਨੇ ਮੰਨੇ, ਤੇ ਮੈਂ ਵੀ ਉਹੀ ਰਾਹ ਪਾਇਆ।” “ਜਦ ਰਾਜੇ ਸਜ਼ਾ ਲਗਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਪਾਪੀ ਲੋਕ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਕੇ ਸੁਰਗ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਧਰਮਵਾਨ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।” “ਸਜ਼ਾ ਜਾਂ ਛੱਡ ਦੇਣ ਨਾਲ, ਚੋਰ ਪਾਪ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ; ਪਰ ਜੇ ਰਾਜਾ ਪਾਪੀ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਨਹੀਂ ਦੇਂਦਾ, ਉਹ ਖੁਦ ਦੋਸ਼ੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਮੇਰੇ ਉੱਚਤ ਪੂਰਵਜ ਮਾਂਧਾਤਰ ਨੇ ਭਿਆਨਕ ਵਿਪਤੀ ਚਾਹੀ; ਜਦ ਇਕ ਤਪस्वੀ ਨੇ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਉਹ ਪਾਪ ਤੇਰੇ ਵਾਂਗ ਸੀ।” “ਹੋਰ ਲਾਪਰਵਾਹ ਰਾਜੇ ਵੀ ਪਾਪ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਉਹ ਪ੍ਰਾਇਸ਼ਚਿਤ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਇਸ ਨਾਲ ਦਾਗ ਮਿਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਇਸ ਲਈ, ਹੋਰ ਦੁਖ ਨਹੀਂ; ਇਹ ਮਾਰਨਾ ਧਰਮ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਉੱਚਤਮ, ਕਿਉਂਕਿ ਅਸੀਂ ਸੁਤੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹਾਂ।” “ਹੋਰ ਇੱਕ ਕਾਰਨ ਵੀ ਸੁਣ, ਵਾਨਰ-ਰਾਜਾ; ਇਸ ਨੂੰ ਸੁਣ ਕੇ, ਵੀਰ, ਤੂੰ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰ।” “ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਬਾਰੇ ਕੋਈ ਦੁਖ ਜਾਂ ਗੁੱਸਾ ਨਹੀਂ, ਵਾਨਰ-ਰਾਜਾ; ਕਿਉਂਕਿ ਮਨੁੱਖ, ਜਾਲ, ਜਾਲੀਆਂ, ਤੇ ਹੋਰ ਫੰਦੇ ਨਾਲ, “ਲੁਕਵੇ ਤੇ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ, ਕਈ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਫੜਦੇ ਹਨ—ਜੋ ਦੌੜਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਡਰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਲਾਪਰਵਾਹ ਹਨ, ਤੇ ਜੋ ਪੱਕੇ ਖੜੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਨੇ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਧਰਮ, ਕਰਤਵ, ਤੇ ਰਾਜ-ਨੀਤੀ ਦੇ ਸਾਰੇ ਕਾਰਨ ਬਤਾਏ, ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮਝਾਇਆ ਕਿ ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਧਰਮ ਤੇ ਰਾਜ-ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ ਹੈ, ਤੇ ਮਿਤ੍ਰਤਾ, ਵਚਨ, ਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਰੀਤ-ਰਿਵਾਜ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵ ਤੇ ਪੱਕਾ ਹੈ।