ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਸਦਾ ਧਰਮ ਅਤੇ ਬੋਲਚਾਲ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਾਲਮੀਕਿ ਆਪਣੇ ਚੇਲਿਆਂ ਸਮੇਤ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਇਸ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਬਾਲਕਾਂਡ ਦੇ ਦੂਜੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਨਾਰਦ ਜੀ ਕੁਝ ਸਮੇਂ ਬਾਅਦ ਦੇਵ ਲੋਕ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਜਹਨਵੀ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਤਮਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਆ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਥੇ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਨੇ ਨਦੀ ਦੇ ਪਾਰ ਨੂੰ ਚਕਿਆ, ਜੋ ਕਿ ਕੀਂਚੜ ਤੋਂ ਮੁਕਤ, ਸੁੰਦਰ, ਸੁੱਚੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲਾ ਅਤੇ ਸਤਕਾਰੀ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਦਿੰਦਾ ਸੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਪਣੇ ਚੇਲੇ ਭਰਦਵਾਜ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਭਰਦਵਾਜ, ਵੇਖੋ, ਇਹ ਪਾਰ ਕਿੰਚੜ ਰਹਿਤ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਹੈ। ਇਥੇ ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੜਾ ਰੱਖੋ, ਮੇਰੀ ਛਾਲ ਦੀ ਵਸਤ੍ਰ ਲਿਆਵੋ, ਮੈਂ ਇਥੇ ਇਸ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਪਾਰ 'ਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਾਂਗਾ।" ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੂੰ ਛਾਲ ਦੀ ਵਸਤ੍ਰ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਦਿੱਤੀ। ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਨੇ ਉਹ ਵਸਤ੍ਰ ਲੈ ਕੇ, ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਸ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਨਿਹਾਰਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਨੇੜੇ ਹੀ ਇੱਕ ਜੋੜਾ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇਕੱਠੇ ਰਹਿੰਦੇ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲੇ ਸਨ। ਪਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਇੱਕ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਮਾੜੀ ਨੀਅਤ ਨਾਲ, ਉਸ ਜੋੜੇ ਵਿਚੋਂ ਮਰਦ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ 'ਤੇ ਖੂਨ ਲੱਗ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਹ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਤੜਫਣ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਤਾ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੀ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਪੰਛੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਿਰ ਤਾਂਬਾ ਰੰਗ ਦਾ ਸੀ, ਜੋ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਤੇ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਸੋਭਿਤ, ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਦੀ ਮੌਤ 'ਤੇ ਵਿਅਕਤੀ ਕਰ ਰਹੀ ਸੀ। ਇਸ ਦਰਦਨਾਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਦਇਆ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ। ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, "ਇਹ ਅਧਰਮ ਹੈ," ਤੇ ਰੋ ਰਹੀ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਤੂੰ ਕਦੇ ਭਲਾਈ ਵਾਲਾ ਜਸ਼ਨ ਨਾ ਪਾਵੇਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਕਾਮ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਕ੍ਰੌਂਚ ਜੋੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।" ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇਹ ਬੋਲ ਆਖੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, "ਇਹ ਮੈਂ ਕੀ ਬੋਲ ਪਾ ਦਿੱਤਾ, ਪੰਛੀ ਦੇ ਦੁਖ ਨਾਲ ਪਰੇਰਿਤ?" ਇਸ ਉਚਾਰਨ 'ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਯਮਿਤ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਚੇਲੇ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ, ਲਯ ਵਿੱਚ, ਵਿਨਿਆਸ ਨਾਲ, ਤੇ ਰਾਗ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ, ਮੇਰੇ ਦੁਖ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੈ, ਇਹ ਐਸਾ ਹੀ ਰਹੇ।" ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਉੱਤਮ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਉਹ ਮੰਨ ਲਿਆ, ਤੇ ਅਧਿਆਪਕ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਰ 'ਤੇ ਰੀਤ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕਰਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਵਾਪਸ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਲ ਪੈਰ ਪਾਇਆ। ਭਰਦਵਾਜ, ਜੋ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਸੀ, ਪੂਰਾ ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੜਾ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੇ ਪਿੱਛੇ-ਪਿੱਛੇ ਚਲਿਆ। ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਨੇ ਚੇਲੇ ਨਾਲ ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ, ਤੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲਗ ਗਏ। ਤਦ, ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਦੇ ਕਰਤਾ, ਚਾਰ ਮੁੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਚਮਕਦੇ, ਪਰਮਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ। ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਤੁਰੰਤ ਉਠ ਕੇ, ਬੋਲ ਸੰਯਮਿਤ ਕਰਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਵਿਸ਼ਮਾਦ ਨਾਲ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ, ਅਰਘ, ਆਸਨ ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਠੀਕ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਖੇਰ-ਮੰਗੀ ਕੀਤੀ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਉੱਚ ਆਦਰ ਵਾਲੇ ਆਸਨ 'ਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਨੂੰ ਵੀ ਆਸਨ ਦਿੱਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਵੀ ਬੈਠੇ, ਤੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਸਪਸ਼ਟ ਤੌਰ ਤੇ ਉਥੇ ਮੌਜੂਦ ਸੀ। ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਸਮਝਦੇ ਹੋਏ, ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ ਲੱਗ ਗਏ, ਤੇ ਮਾੜੇ ਮਨ ਵਾਲੇ, ਵੈਰ-ਭਾਵ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਦੇ ਕਰੂਰ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ, ਕਿਵੇਂ ਸੁੰਦਰ ਆਵਾਜ਼ ਵਾਲਾ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੁਖੀ ਮਾਤਾ ਲਈ ਫਿਰ ਉਸ ਸ਼ਲੋਕ ਨੂੰ ਉਚਾਰਿਆ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਸ਼ਲੋਕ ਜਿਵੇਂ ਰਚਿਆ ਗਿਆ, ਐਸਾ ਹੀ ਰਹੇ; ਇਥੇ ਹੋਰ ਵਿਚਾਰ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਇਹ ਸਰਸਵਤੀ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ।" "ਵਾਲਮੀਕਿ, ਸਾਰੇ ਰਾਮ ਦੀ ਕਥਾ, ਜੋ ਤੂੰ ਨਾਰਦ ਤੋਂ ਸੁਣੀ, ਲੁਕਵੇਂ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਘਟਨਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਵਿਸ਼ਵ ਲਈ ਰਚ। ਜੋ ਕੁਝ ਰਾਮ, ਸੌਮਿਤ੍ਰ, ਸਾਰੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਤੇ ਵੈਦੇਹੀ ਨਾਲ ਹੋਇਆ, ਲੁਕਵੇਂ ਜਾਂ ਪਰਗਟ, ਸਭ ਤੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ; ਤੇਰੀ ਕਵਿਤਾ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗਾ।" "ਸਦੀਵੀ ਪਹਾੜ ਤੇ ਨਦੀਆਂ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਰਹਿਣਗੀਆਂ, ਤਕ ਤੂੰ ਰਾਮ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਕਥਾ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਰਚ। ਜਦ ਤੱਕ ਤੇਰੀ ਰਚੀ ਰਾਮ ਕਥਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਸੁਣੀ ਜਾਂਦੀ ਰਹੇਗੀ, ਰਾਮਾਯਣ ਦੀ ਕਥਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਫੈਲਦੀ ਰਹੇਗੀ।" "ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਉਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ, ਤੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਰਹੇਗਾ।" ਇਨ੍ਹਾਂ ਬੋਲਾਂ ਨੂੰ ਆਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਉਥੋਂ ਲੁਕ ਗਏ, ਤੇ ਵਡਿਆਈ ਵਾਲਾ ਵਾਲਮੀਕਿ, ਚੇਲਿਆਂ ਸਮੇਤ, ਵਿਸ਼ਮਾਦ ਵਿੱਚ ਚਲ ਪਿਆ। ਫਿਰ, ਸਾਰੇ ਚੇਲੇ ਉਹ ਸ਼ਲੋਕ ਨੂੰ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਗਾ ਕੇ, ਖੁਸ਼ ਤੇ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਗਏ।