ਇੱਕ ਵਾਰ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਜਨਕ, ਜੋ ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਨਰੇਸ਼ ਸਨ, ਨੇ ਧਰਮਮਈ ਯਜਨ ਕਰਨ ਦਾ ਨਿਰਣੈ ਲਿਆ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਉੱਤਮ ਪੁਰਖਾ, ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਦੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਯਜਨ ਵਿੱਚ ਅਸੀਂ ਜਾਣਾ ਹੈ। ਤੂੰ ਵੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਚਲ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਥੇ ਤੈਨੂੰ ਇਕ ਅਦਭੁਤ ਤੇ ਅਮੋਲਕ ਧਨੁਸ਼ ਦੇਖਣ ਨੂੰ ਮਿਲੇਗਾ।” ਉਸ ਧਨੁਸ਼ ਬਾਰੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਇਹ ਧਨੁਸ਼ ਪਹਿਲਾਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਇਹ ਬੜੀ ਹੀ ਭਾਰੀ, ਭਯਾਨਕ ਤੇ ਅਤਿ ਤੇਜਸਵੀ ਹੈ, ਜੋ ਯਜਨ ਵੇਲੇ ਚਮਕਦੀ ਹੈ। ਨਾ ਤਾਂ ਦੇਵਤਾ, ਨਾ ਗੰਧਰਵ, ਨਾ ਅਸੁਰ, ਨਾ ਰਾਖਸ਼ਸ ਅਤੇ ਨਾ ਹੀ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਨੂੰ ਤਾਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਬਲਵਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਇਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨੂੰ ਪਰਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਇਸ ਨੂੰ ਤਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ।” “ਇਹ ਧਨੁਸ਼, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਕੋਲ ਹੈ। ਉੱਥੇ ਤੂੰ ਨਾ ਕੇਵਲ ਇਹ ਧਨੁਸ਼, ਸਗੋਂ ਅਦਭੁਤ ਯਜਨ ਵੀ ਵੇਖੇਗਾ। ਇਹ ਉੱਚਤਮ ਧਨੁਸ਼, ਜੋ ਸਭ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਸਦਾ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਯਜਨ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਮੰਗਿਆ ਸੀ। ਇਹ ਧਨੁਸ਼ ਰਾਜਾ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰ ਵਸਤੂ ਵਜੋਂ ਰੱਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਗੰਧੀਆਂ ਤੇ ਅਗਰੂ ਦੀ ਧੂਪ ਨਾਲ ਪੂਜਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।” ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਆਖ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੰਗਤਿ ਸਾਧੂਆਂ ਅਤੇ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ ਨਿਕਲ ਪਏ। ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਸ਼ੀਰਵਾਦ ਦਿੱਤਾ, “ਤੁਹਾਨੂੰ ਵਧਾਈ, ਹੁਣ ਮੈਂ ਸਿਦਾਸ਼੍ਰਮ ਤੋਂ ਜਾਹਨਵੀ ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ, ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਪੱਥਰਾਂ ਵੱਲ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ।” ਉਹ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ, ਕੌਸ਼ਿਕ, ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਤੁਰ ਪਏ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਕਈ ਸਾਧੂ, ਜੋ ਵੇਦਾਂ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਲਗਭਗ ਸੌ ਰਥਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ ਚਲੇ। ਸਿਦਾਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਹਿਰਨ, ਪੰਛੀ ਵੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਯਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਹੋ ਲਏ। ਕਾਫ਼ੀ ਦੂਰ ਤੁਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਸੂਰਜ ਢਲਣ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਸਾਧੂਆਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਟੋਲੀ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਈ। ਜਦ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਸਭ ਨੇ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹਵਨ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਵਿੱਚ, ਉਹ ਸਭ ਅਤੁੱਟ ਉਰਜਾ ਵਾਲੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਬੈਠ ਗਏ। ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੀ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਆਦਰ ਸਹਿਤ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਬੈਠ ਗਏ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਨੇ ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮਹਾਰਾਜ, ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ? ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸੱਚ ਸੱਚ ਦੱਸੋ, ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ।” ਰਾਮ ਦੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਉੱਤੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਸਾਧੂਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਉਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣੀ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਨਾਮ ਕੁਸ਼ ਸੀ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ, ਵਚਨਾਂ ਦੇ ਪੱਕੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਸਤਪੁਰਖਾਂ ਵਲੋਂ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਵਿਦਰਭ ਦੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ ਨਾਰੀ ਨਾਲ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਜਣੇ—ਕੁਸ਼ਾਂਬ, ਕੁਸ਼ਨਾਭ, ਅਸੂਰਤਰਜਸ ਅਤੇ ਵਸੁ। ਇਹ ਸਭ ਬੜੀ ਤੇਜਸਵੀ, ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਅਤੇ ਧਰਮ ਯੁੱਧ ਦੇ ਕਰਤਾਵਾਂ ਸਨ।” ਕੁਸ਼ ਜੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੇ ਬੱਚਿਓ, ਧਰਮ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰੋ; ਧਰਮ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਕੇ ਤੁਸੀਂ ਵੱਡਾ ਪੁੰਨ ਲਵੋਗੇ।” ਪਿਤਾ ਦੇ ਉਪਦੇਸ਼ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਚਾਰੋ ਉਤਕ੍ਰਿਸ਼ਟ ਪੁੱਤਰ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਇਆ। ਕੁਸ਼ਾਂਬ ਨੇ ਕੌਸ਼ਾਂਬੀ, ਕੁਸ਼ਨਾਭ ਨੇ ਮਹੋਦਯਾ, ਅਸੂਰਤਰਜਸ ਨੇ ਧਰਮਾਰਣਯਾ ਅਤੇ ਵਸੁ ਨੇ ਗਿਰਿਵ੍ਰਜਾ ਨਾਂ ਦੀ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਈ। ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਰਾਮ, ਇਹ ਧਰਤੀ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਵਸੁ ਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਇੱਥੇ ਪੰਜ ਉੱਤਮ ਪਹਾੜ ਚਾਰੋਂ ਪਾਸੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸੁਮਾਗਧੀ ਨਦੀ, ਜੋ ਮਾਗਧਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਪਹਾੜਾਂ ਵਿਚਕਾਰ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਾਗਧੀ ਨਦੀ, ਵਸੁ ਦੀ, ਬੜੀ ਉਪਜਾਊ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ।” “ਕੁਸ਼ਨਾਭ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਸੀ, ਨੇ ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਸੌ ਅਤੁਲਨੀਆں ਧੀਆਂ ਜਣੀਆਂ। ਉਹ ਧੀਆਂ, ਜੋ ਯੁਵਾ ਤੇ ਰੂਪਵਾਨ ਸਨ, ਸੁੰਦਰ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਬਰਸਾਤ ਦੀਆਂ ਸੌ ਨਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਗਾਉਂਦੀਆਂ, ਨੱਚਦੀਆਂ, ਵਾਜੇ ਵਜਾਉਂਦੀਆਂ, ਤੇ ਅਤਿ ਸੁੰਦਰ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਬੜੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਾਣ ਰਹੀਆਂ ਸਨ।” “ਉਹ ਸੌ ਕੁਵਾਰੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਅਤੇ ਅੰਗ-ਅੰਗ ਲਾਜਵਾਬ ਸੀ, ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਅਜਿਹੀਆਂ ਲੱਗਦੀਆਂ ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਰੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ, ਵਾਯੂਦੇਵ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਬਣਾਉਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ। ਆਪਣਾ ਮਨੁੱਖੀ ਰੂਪ ਛੱਡ ਦਿਓ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਚਿਰਯੁਵਾਨਤਾ ਅਤੇ ਅਮਰਤਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇਗੀ।’” “ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਯੁਵਾ ਅਵਸਥਾ ਛਿਨ-ਭੰਗੁਰ ਹੈ, ਪਰ ਤੁਸੀਂ ਸਦਾ ਲਈ ਯੁਵਾ ਤੇ ਅਮਰ ਹੋ ਜਾਵੋਗੇ।’ ਵਾਯੂਦੇਵ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਸੌ ਕੁਵਾਰੀਆਂ ਹੱਸ ਪਈਆਂ ਤੇ ਆਖਣ ਲੱਗੀਆਂ, ‘ਹੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਹੋ, ਸਾਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਫਿਰ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਇਹ ਵਿਅਵਹਾਰ ਕਿਉਂ? ਅਸੀਂ ਸਭ ਕੁਸ਼ਨਾਭ ਦੀ ਧੀਆਂ ਹਾਂ, ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਤੋਂ ਹਟਣ ਤੋਂ ਬਚਣ ਲਈ ਤਪ ਕਰਦੀਆਂ ਹਾਂ। ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਰੱਖਦੀਆਂ ਹਾਂ; ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਕਰਤਵ ਦੀ ਪਾਲਣਾ ਕਰਦੀਆਂ ਹਾਂ, ਅਤੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਰਾਹੀਂ ਹੀ ਪਤੀ ਦੀ ਆਸ ਕਰਦੀਆਂ ਹਾਂ। ਅਜਿਹਾ ਸਮਾਂ ਨਾ ਆਵੇ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਸਾਡੇ ਸੱਚੇ ਪਿਤਾ ਦੀ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਕਰੋ।’” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਉਸ ਧਰਤੀ ਅਤੇ ਉਸਦੀ ਪਰੰਪਰਾ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਈ।