ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਤੀਰ ਮਾਰਿਆ, ਤਾਂ ਵਾਲੀ ਨੇ ਦੁੱਖ ਭਰੇ ਮਨ ਨਾਲ ਰਾਮ ਵਲ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ, ਜਦ ਤੂੰ ਰਖਵਾਲੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਧਰਤੀ ਅਸਲ ਵਿੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ। ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਚੰਗੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਔਰਤ ਕਿਸੇ ਅਯੋਗ ਪਤੀ ਦੇ ਸਾਥ ਹੋਵੇ। ਤੂੰ ਧੋਖੇਬਾਜ਼, ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤੀ, ਨੀਚ ਅਤੇ ਝੂਠੀ ਨਮਰਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈਂ—ਇਹ ਸੋਚ ਕੇ ਹੈਰਾਨੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਨੇਕੀਆਂ ਦੀਆਂ ਹੱਦਾਂ ਪਾਰ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ, ਚੰਗਿਆਂ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੱਤਾ, ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਲਕੀਰ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿੱਤਾ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਰਾਮ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਵਰਗਾ ਮਹਾਨ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਅਨੁਚਿਤ, ਅਸ਼ੁਭ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਚੰਗਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਤ ਹੈ, ਚੰਗਿਆਂ ਵਿਚ ਬੈਠ ਕੇ ਇਸ ਬਾਰੇ ਗੱਲ ਕਰੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਕੀ ਕਹੇਂਗਾ? ਰਾਮਾ, ਜੋ ਬਹਾਦਰੀ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਦਿਖਾਈ ਹੈ, ਜੋ ਕਿ ਨਿਰਪੱਖ ਹਾਂ, ਉਹੀ ਹਿੰਮਤ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੇਰਾ ਅਪਮਾਨ ਕੀਤਾ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਆਮ ਜੰਗ ਕਰਦਾ, ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਤੂੰ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਕੇ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਵੈਵਸਵਤ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਲਿਆਉਂਦਾ। ਪਰ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਕਿ ਤਾਕਤਵਰ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਲੁਕ ਕੇ ਮਾਰਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ, ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਮਾੜਾ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੋਵੇ, ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਸੱਪ ਵਲੋਂ ਡੱਸਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਸੁਗਰੀਵ ਨਾਲ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਹੈ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਕਸਦ ਦੱਸਦਾ; ਮੈਂ ਇਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤੇਰੀ ਮਾਇਥਿਲੀ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦਾ। ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਖਸਸ, ਜਿਸ ਨੇ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਅਗਵਾ ਕੀਤਾ, ਨੂੰ ਮੈਂ ਗਲ ਵਿੱਚ ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ, ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਜੰਗ ਦੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਪੇਸ਼ ਕਰ ਦਿੰਦਾ। ਭਾਵੇਂ ਮਾਇਥਿਲੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀ, ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਚਿੱਟੀ ਖੋਤੀ ਵਾਂਗ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦਾ। ਹੁਣ ਜਦ ਮੈਂ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਿਲਣਾ ਯੋਗ ਹੈ; ਪਰ ਇਹ ਅਯੋਗ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ। ਦੁਨੀਆਂ ਦਾ ਇਹੀ ਨਿਯਮ ਹੈ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੋਚ-ਸਮਝ ਕੇ ਉਚਿਤ ਉੱਤਰ ਦੇ। ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਵਾਲੀ ਦਾ ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਗਿਆ, ਉਹ ਤੀਰ ਦੇ ਘਾਵ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋਇਆ, ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ, ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਮ ਵਲ ਤੱਕਦਾ ਰਿਹਾ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲ਼ਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿ੍ਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕੰਡ ਦੇ ਅਠਾਰਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਵਾਲੀ ਦੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸੱਚੇ, ਪਰ ਤਿੱਖੇ, ਆਦਰਯੋਗ ਤੇ ਧਰਮਕ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਚੁੱਪ ਖੜਾ ਰਿਹਾ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਬਾਂਦਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਹੁਣ ਮੁੱਕ ਗਈ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਲੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਵਿਚੋਂ ਪਾਣੀ ਖਤਮ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਅੱਗ ਥੰਡੀ ਪੈ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਵਾਲੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦਾ ਸਰਵੋਤਮ, ਧਰਮ, ਧਨ ਤੇ ਉੱਚੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਤੂੰ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਲੋਕ ਆਚਾਰ ਨੂੰ ਬਿਨਾਂ ਸਮਝੇ, ਬਚਪਨ ਵਿੱਚ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਕਿਉਂ ਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ ਜਾਂ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲਏ ਬਿਨਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਬਾਂਦਰਾਂ ਵਾਲੀ ਬੇਸਬਰੀ ਨਾਲ, ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ। ਇਹ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ ਤੇ ਬਾਗ ਹਨ, ਪਸ਼ੂਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸਜ਼ਾ ਲਈ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ ਧਰਮਵਾਨ, ਸੱਚੇ ਤੇ ਸਿੱਧੇ ਭਰਤ ਵਲੋਂ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ ਦੀ ਅਸਲ ਜਾਣਕਾਰੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਜ਼ਾ-ਇਨਾਮ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਨੀਤੀ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਹੈ, ਸੱਚਾਈ ਪੱਕੀ ਹੈ; ਉਹ ਵਕਤ ਤੇ ਥਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀਰ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਅਸੀਂ ਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਘੁੰਮਦੇ ਹਾਂ। ਜਦ ਭਰਤ, ਜੋ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਾਘ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਧਰਮ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕੌਣ ਅਧਰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਉੱਚਤ ਕਰਤਵ ਵਿਚ ਪੱਕੇ ਹਾਂ, ਜੋ ਰਾਹ ਤੋਂ ਭਟਕਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਭਰਤ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਰੋਕਦੇ ਹਾਂ। ਪਰ ਤੂੰ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਗਿਆ ਹੈਂ, ਤੇਰੇ ਕੰਮ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਹਨ, ਤੂੰ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਹੈਂ, ਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਤੇ ਨਹੀਂ ਟਿਕਿਆ। ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਪਿਤਾ, ਅਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ, ਜੋ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹੀ ਹਨ, ਪਿਤਾ ਸਮਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਨੇਕ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੁੱਤਰ ਸਮਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਤੇ ਧਰਮ ਹੀ ਇਸ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹੈ। ਧਰਮ ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਤੇ ਅਤਿ ਔਖਾ ਸਮਝਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਹੇ ਬਾਂਦਰ; ਪਰ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਚੰਗਾ ਤੇ ਮਾੜਾ ਜਾਣਦੀ ਹੈ। ਤੂੰ, ਜੋ ਆਪ ਅਥਿਰ ਹੈਂ, ਤੇ ਅਥਿਰ ਬਾਂਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਘਿਰਿਆ ਹੈਂ, ਅੰਨ੍ਹਿਆਂ ਵਿੱਚ ਅੰਨ੍ਹਾ ਹੋ ਕੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈਂ? ਪਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਾਫ਼ ਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਸਿਰਫ਼ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਨਾ ਦੇ। ਤੂੰ, ਜਦ ਸੁਗਰੀਵ, ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ, ਜੀਉਂਦਾ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਰੁਮਾ ਨਾਲ ਵਾਸਨਾ ਕਰਕੇ, ਪਾਪ ਕੀਤਾ। ਇਸ ਲਈ, ਜੋ ਤੂੰ ਧਰਮ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਿਆ, ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਭਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਪਾਪ ਕੀਤਾ, ਇਹ ਸਜ਼ਾ ਤੇਰੇ ਲਈ ਨਿਰਧਾਰਤ ਸੀ। ਜਿਹੜਾ ਲੋਕ ਆਚਾਰ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਸਾਰੀ ਰੀਤਾਂ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਲਈ ਸਜ਼ਾ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰੋਕ ਨਹੀਂ। ਮੈਂ, ਜੋ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਕਸ਼ਤਰੀ ਹਾਂ, ਤੇਰਾ ਇਹ ਪਾਪ ਸਹਿਨ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ—ਜੋ ਆਪਣੀ ਪਿਤਾ ਦੀ, ਜਠਾਣੀ ਜਾਂ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵਾਸਨਾ ਨਾਲ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਅਜਿਹਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਸ ਦੀ ਸਜ਼ਾ ਮੌਤ ਹੀ ਹੈ; ਪਰ ਭਰਤ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਅਸੀਂ ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਾਂ। ਤੂੰ, ਜਦ ਧਰਮ ਦੀ ਹੱਦ ਲੰਘੀ, ਤਾਂ ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਦੇ ਕਰਤਵ ਦੀ ਉਲੰਘਣਾ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਅਣਦੇਖਾ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਭਰਤ ਇੱਛਾਵਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਤਤਪਰ ਹੈ; ਅਸੀਂ, ਹੇ ਬਾਂਦਰ ਰਾਜ, ਭਰਤ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਤੇਰੇ ਵਰਗਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਹਾਂ, ਜੋ ਹੱਦਾਂ ਲੰਘ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੈਂ ਸੁਗਰੀਵ ਨਾਲ ਦੋਸਤੀ ਓਹੀ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ; ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਰਾਜ ਲਈ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਲਾਭ ਲਗਦਾ ਹੈ। ਤੇ ਜੋ ਵਚਨ ਮੈਂ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਮੈਂ, ਮੇਰੇ ਵਰਗਾ ਮਨੁੱਖ, ਉਸ ਵਚਨ ਨੂੰ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਤਿਆਗ ਸਕਦਾ।