ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਤੀਰ ਮਾਰ ਕੇ ਘਾਇਲ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਵਾਲੀ ਨੇ ਰਾਮ ਵੱਲ ਵੇਖ ਕੇ ਕਿਹਾ, "ਇੱਥੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਫਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਨਾਂ ਜ਼ਮੀਨ, ਨਾਂ ਸੋਨਾ, ਨਾਂ ਔਰਤਾਂ, ਨਾਂ ਕੋਈ ਵਿਵਾਦ—ਇਨ੍ਹਾਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਲਾਲਚ ਨਹੀਂ। ਫਿਰ, ਰਾਮ, ਤੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਸ ਗੱਲ ਦੀ ਲੋਭ ਸੀ? ਰਾਜਾ ਦਾ ਕਰਤੱਬ ਹੈ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਸਯਮ, ਦੰਡ ਤੇ ਇਨਾਮ ਦੇਣਾ—ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਨਹੀਂ ਚਲਦੇ। ਪਰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ, ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਅਸਥਿਰ ਮਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਤੇਰਾ ਰਾਜ-ਚਲਣ ਮਿਸ਼ਰਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੂੰ ਧਨ ਜਾਂ ਧਰਮ ਵੱਲ ਧਿਆਨ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦਾ, ਆਪਣੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਵਾਸਨਾਵਾਂ ਦਾ ਪਿੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈਂ।" "ਹੁਣ ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਇੱਥੇ ਮਾਰ ਦੇਂਦਾ, ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ, ਤਾਂ ਧਰਮਵਾਨ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਕੀ ਦੱਸੇਂਗਾ? ਰਾਜਾ-ਘਾਤੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਘਾਤੀ, ਗੋ-ਘਾਤੀ, ਚੋਰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦਾ ਮਨ ਬਣਾਇਆ, ਅਸਤਿਕਤਾ ਨੂੰ ਤਿਆਗਿਆ ਜਾਂ ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਛੂਹਿਆ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਰਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੁਗਲਖੋਰ, ਕੰਜੂਸ, ਮਿਤ੍ਰ-ਦ੍ਰੋਹੀ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲੇ—ਇਹ ਭੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਖਾਲ, ਵਾਲ, ਹੱਡੀਆਂ ਧਰਮਵਾਨ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੇਰਾ ਮਾਸ ਤੂੰ ਵਰਗੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਖਾਂਦੇ ਹਨ।" "ਪੰਜ ਪੰਜ-ਨਖ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ—ਸਾਹਿਨ, ਸੂਅਰ, ਗੋਹ, ਖ਼ਰਗੋਸ਼, ਤੇ ਕੱਛੂਆ—ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਖਸ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਯੋਗ ਹਨ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਖਾਲ ਜਾਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਕੋਈ ਸਿਆਣਾ ਨਹੀਂ ਛੂਹਦਾ। ਫਿਰ ਭੀ, ਮੈਂ, ਪੰਜ-ਨਖ ਵਾਲਾ, ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਤਾਰਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਤੇ ਮੇਰੇ ਭਲੇ ਲਈ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ, ਪਰ ਮੋਹ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਾਗ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਫਸ ਗਿਆ।" "ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮ, ਜਦ ਤੂੰ ਰੱਖਿਆ ਕਰਤਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸੱਚੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਿਆ, ਇਹ ਉਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਇਸਤਰੀ ਮਾੜੇ ਪਤੀ ਦੇ ਨਾਲ ਹੋਵੇ। ਤੂੰ ਕਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈਂ, ਜਦ ਤੂੰ ਧੋਖੇਬਾਜ਼, ਕਪਟੀ, ਨੀਚ ਤੇ ਝੂਠੀ ਨਮਰਤਾ ਵਾਲਾ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਹੱਦਾਂ ਲੰਘ ਕੇ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਜੇ ਤੂੰ ਅਜਿਹਾ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਚੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇਂ, ਤਾਂ ਉੱਥੇ ਕੀ ਕਹੇਂਗਾ?" "ਰਾਮ, ਜੋ ਵੀਰਤਾ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਵਿਖਾਈ, ਅਜਿਹੀ ਹਿੰਮਤ ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਕਿ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਉੱਤੇ ਦਿਖਾਈ ਹੋਵੇ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਲਲਕਾਰਦਾ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਮਾਰ ਕੇ ਯਮਲੋਕ ਵਿਖਾ ਦਿੰਦਾ। ਪਰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਲੁਕ ਕੇ ਮਾਰਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਸੁੱਤਾ ਹੋਇਆ, ਸੱਪ ਦੇ ਡੱਸੇ ਨਾਲ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਸਗਰੀਵ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਉਦੇਸ਼ ਦੱਸਦਾ—ਮੈਂ ਇਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤੇਰੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦਾ। ਮੈਂ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਜੀਉਂਦੇ ਹੀ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਲਿਆਉਂਦਾ, ਬੰਨ੍ਹ ਕੇ ਤੇਰੇ ਅੱਗੇ ਪੇਸ਼ ਕਰਦਾ। ਭਾਵੇਂ ਸੀਤਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਜਾਂ ਪਾਤਾਲ ਵਿਚ ਹੋਵੇ, ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦਾ।" "ਮੇਰੇ ਮਰਨ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸਗਰੀਵ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਿਲਣਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਪਰ ਜੰਗ ਵਿਚ ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਮੈਰਾ ਮਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਸੰਸਾਰ ਤਾਂ ਭਾਗ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੋਚ ਕੇ ਦੇ।" ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੱਲਾਂ ਨੂੰ ਆਖ ਕੇ, ਤੀਰ ਦੀ ਚੋਟ ਤੇ ਪਿਆਸ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਵਾਲੀ ਨੇ, ਰਾਮ ਵੱਲ ਵੇਖਿਆ ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਚੁੱਪ ਕਰ ਗਿਆ। ਹੁਣ ਮਹਾਨ ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਅਠਾਰਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਵਾਲੀ ਨੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ, ਧਰਮਕ, ਪਰ ਕਠੋਰ ਬੋਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖੇ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਹ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਹੁਣ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋਇਆ ਸੂਰਜ, ਜਿਵੇਂ ਖ਼ਾਲੀ ਬੱਦਲ ਜਾਂ ਮੱਝਾ ਹੋਇਆ ਅੱਗ—ਨੂੰ ਰਾਮ ਨੇ ਵੇਖਿਆ। ਫਿਰ ਰਾਮ ਨੇ, ਜਦ ਕਿ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਮਹਾਨ, ਧਰਮਵਾਨ, ਧਨਵਾਨ, ਉੱਚ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। "ਤੂੰ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਤੇ ਲੋਕ ਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝਣ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਬਚਪਨੇ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਜੋ ਗੁਣੀ ਤੇ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਮੈਨੂੰ ਵਾਨਰ ਸੁਭਾਵ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ ਤੇ ਉਪਵਨ ਹਨ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਅਤੇ ਦੰਡ ਲਈ ਹੈ।" "ਇਹ ਧਰਤੀ ਧਰਮਵਾਨ, ਸੱਚੇ ਤੇ ਸਿੱਧੇ ਭਰਤ ਵਲੋਂ ਰੱਖੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ, ਅਰਥ ਤੇ ਕਾਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ, ਤੇ ਦੰਡ-ਇਨਾਮ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਵਿੱਚ ਨੀਤੀ ਤੇ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਦੋਵਾਂ ਹਨ, ਤੇ ਸੱਚਾਈ ਪੱਕੀ ਹੈ; ਉਹ ਸਮੇਂ ਤੇ ਥਾਂ ਨੂੰ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਬਲਵਾਨ ਰਾਜਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਅਸੀਂ ਤੇ ਹੋਰ ਰਾਜੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਘੁੰਮਦੇ ਹਾਂ। ਜਦ ਤੱਕ ਭਰਤ, ਜੋ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਘ੍ਰ ਹੈ ਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਤੇ ਰਾਜ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਕੌਣ ਧਰਮ ਦੇ ਵਿਰੁੱਧ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਅਸੀਂ ਆਪਣੇ ਉੱਚ ਕਰਤੱਬ 'ਚ ਅਡਿੱਠੇ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਹ ਤੋਂ ਭਟਕਿਆਂ ਨੂੰ ਰੋਕਦੇ ਹਾਂ, ਭਰਤ ਦੇ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ। ਪਰ ਤੂੰ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਬਿਗੜਿਆ, ਕਰਮ ਵਿੱਚ ਦੋਸ਼ੀ, ਵਾਸਨਾ ਦਾ ਗੁਲਾਮ, ਰਾਜ-ਮਾਰਗ ਤੋਂ ਹਟਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਭਰਾ, ਪਿਤਾ, ਤੇ ਗਿਆਨ ਦੇਣ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹੀ ਲਈ ਪਿਤਾ ਸਮਾਨ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਛੋਟਾ ਪੁੱਤਰ ਜਾਂ ਗੁਣੀ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਪੁੱਤਰ ਸਮਾਨ ਹਨ; ਇਹ ਤਿੰਨ ਪੁੱਤਰ ਸਮਾਨ ਹਨ, ਅਤੇ ਇਹ ਧਰਮ ਕਰਕੇ ਹੈ।" "ਧਰਮ, ਚੰਗਿਆਂ ਵਿੱਚ, ਬਹੁਤ ਸੁਖਮ ਤੇ ਪਛਾਣਨ ਵਿਚ ਔਖਾ ਹੈ, ਹੇ ਵਾਨਰ; ਪਰ ਆਪ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਚੰਗਾ ਤੇ ਮੰਦਾ ਜਾਣਦਾ ਹੈ।