ਜਦੋਂ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਵਾਲੀ, ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ‘ਚ ਤੀਰ ਲੱਗਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਰਾਮ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਤਿੱਖੇ ਪਰ ਸੱਚੇ ਅਤੇ ਭਲੇ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਦੀ ਝਲਕ ਦਿਖਾ ਕੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਵਿਕਾਰ ਵਾਲਾ ਪਾਪੀ ਹੈਂ—ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕਦਾ, ਤੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਝੂਠੀ ਓਟ ਲੈ ਕੇ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ। ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ‘ਚ ਕੋਈ ਉਲੰਘਣਾ ਕਰਦਾ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਤੇਰੀ ਉਗਾਹੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਾਂ, ਮਾਰਿਆ ਕਿਉਂ?” ਵਾਲੀ ਨੇ ਅੱਗੇ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਤਾਂ ਇਕ ਵਾਨਰ ਹਾਂ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ, ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਮਸ਼ਗੂਲ ਸੀ। ਪਰ ਤੂੰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸਭ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ, ਤੇ ਧਰਮ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਣ ਵਾਲਾ, ਇਹ ਅਜਿਹਾ ਕੰਮ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਕਿਸੇ ਵੀ ਯੋਧਾ ਕੁਲ ਵਿਚ ਜਨਮ ਲੈਣ ਵਾਲਾ, ਗਿਆਨ ਵਾਲਾ, ਨਿਸ਼ਚਲ ਮਨ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ, ਧਰਮ ਦੀ ਝਲਕ ਲੈ ਕੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਠੋਰ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਰਘੁ ਕੁਲ ਵਿਚ ਜਨਮਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਧਰਮ ਵਿਚ ਵਾਧੂ ਮਾਣ ਹੈ, ਫਿਰ ਵੀ ਅਜਿਹੀ ਅਯੋਗਤਾ ਵਾਲੀ ਕਰਤੂਤ ਕਿਉਂ ਕੀਤੀ?” ਉਸ ਨੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣ ਗਿਨਾਏ—ਮਿਆਵਤ, ਦਾਨ, ਧੈਰਜ, ਧਰਮ, ਸੱਚ, ਅਡੋਲਤਾ, ਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰਤਾ, ਨਾਲ ਹੀ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾ। “ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਹਾਂ, ਰਾਮਾ, ਫਲ-ਮੂਲ, ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਡੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਉੱਚਾ ਹੈਂ। ਧਰਤੀ, ਸੋਨਾ, ਔਰਤਾਂ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਵਾਦ—ਇਹੀ ਤਾਂ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਮੇਰੇ ਫਲਾਂ ਵਿਚ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਲਾਲਚ ਸੀ?” ਵਾਲੀ ਨੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕੀਤੀ, “ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਸੰਜਮ, ਸਜ਼ਾ ਤੇ ਕਿਰਪਾ, ਇਹ ਰਾਜਾ ਦੇ ਫਰਜ਼ ਹਨ; ਰਾਜਧਰਮ ਕਦੇ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਖਰਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਪਰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਇੱਛਾ ਤੇ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ, ਤੇਰੀ ਰਾਜਨੀਤੀ ਮਿਲੀ-ਝੁਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਦਾ ਆਸਰਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈਂ। ਨਾਂ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਧਨ ਦੀ; ਤੂੰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਹੈਂ।” ਉਸ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੈਨੂੰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਰਾਮਾ, ਜਦ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ, ਤਦ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਕੀ ਜਵਾਬ ਦੇਵੇਂਗਾ?” ਫਿਰ ਵਾਲੀ ਨੇ ਪਾਪਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਕੀਤੀ—ਰਾਜਾ-ਘਾਤੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਘਾਤੀ, ਗਾਉਂ-ਘਾਤੀ, ਚੋਰ, ਜੀਵ-ਘਾਤੀ, ਨਾਸਤਿਕ, ਪਰ-ਸਤ੍ਰੀ ਗਮਨ ਕਰਣ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਸਭ ਨਰਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਦੋਖੀ, ਕੰਜੂਸ, ਦੋਸਤਾਂ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਪਾਪ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵੀ ਨਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਲੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਮੇਰੀ ਖਾਲ, ਹੱਡੀਆਂ, ਮਾਸ ਧਰਮਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਨਹੀਂ ਵਰਤਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਮੇਰਾ ਮਾਸ ਤੁਸੀਂ ਖਾ ਸਕਦੇ ਹੋ। ਪੰਜ ਨਖ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਜੀਵ—ਸਾਹਿ, ਸੂਅਰ, ਗੋਹ, ਖਰਗੋਸ਼, ਤੇ ਕਛੂਆ—ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਖਾਣ ਯੋਗ ਹਨ, ਪਰ ਮੇਰੀ ਹੱਡੀਆਂ ਤੇ ਮਾਸ ਨੂੰ ਵੀ ਗਿਆਨੀ ਨਹੀਂ ਛੁਹੰਦੇ। ਫਿਰ ਵੀ, ਮੈਂ, ਪੰਜ ਨਖ ਵਾਲਾ ਜੀਵ, ਤੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।” ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ, “ਤਰ, ਜਿਸ ਨੇ ਸੱਚ ਤੇ ਮੇਰੇ ਭਲੇ ਲਈ ਕਿਹਾ, ਮੈਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ, ਪਰ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਹੱਥ ਚੜ੍ਹ ਗਿਆ। ਰਾਮਾ, ਜੇ ਤੂੰ ਰੱਖਿਆ ਕਰਤਾ ਹੈਂ, ਤਾਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਪਤਨੀ ਮਾੜੇ ਪਤੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਹੋਵੇ। ਤੂੰ ਧੋਖੇਬਾਜ, ਕਪਟੀ, ਨੀਚ, ਝੂਠੀ ਨਮਰਤਾ ਵਾਲਾ ਕਿਵੇਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੋ ਸਕਦਾ?” “ਮੈਂ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਹੱਦ ਪਾਰ ਕਰਕੇ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਭੁਲਾ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਜੇ ਅਜਿਹਾ ਅਧਰਮੀ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਚੰਗਿਆਂ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਤੂੰ ਚੰਗਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹੇਂ, ਤਾਂ ਕੀ ਕਹੇਂਗਾ? ਰਾਮਾ, ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਤਿਖਾਈ, ਜੋ ਨਿਰਪੱਖ ਸੀ, ਉਹ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮੈਦਾਨ ਵਿਚ ਸਾਹਮਣੇ ਲੜਦਾ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਤੂੰ ਦੇਖਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਵੀਵਸਵਤ ਦੇਵਤਾ ਨੂੰ ਵੀ ਮਾਰ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਪਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਲੁਕ ਕੇ ਮਾਰਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ, ਜਦ ਬੁਰਾਈ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋਵੇ, ਸੌਂਦੇ ਹੋਏ ਸੱਪ ਦੇ ਡੱਸਣ ਨਾਲ ਮਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” “ਜੇ ਤੂੰ ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਕਸਦ ਦੱਸਦਾ—ਮੈਂ ਇਕ ਦਿਨ ‘ਚ ਹੀ ਤੇਰੀ ਮਾਇਥਲੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦਾ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ, ਨੂੰ ਗਲ ਵਿਚ ਰੱਸਾ ਪਾ ਕੇ, ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦਾ। ਭਾਵੇਂ ਮਾਇਥਲੀ ਸਮੁੰਦਰ ਦੇ ਪਾਣੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ‘ਤੇ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦਾ।” “ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਿਲਣਾ ਠੀਕ ਹੈ ਜਦ ਮੈਂ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਸੰਸਾਰ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਹੈ, ਤਾਂ ਢੁੱਕਵਾਂ ਜਵਾਬ ਦੇ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ, ਵਾਲੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਹੋਠ ਸੁੱਕ ਗਏ, ਤੇਰੀ ਲੱਗਣ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਰਾਮ ਵਲ ਦੇਖਦਾ ਚੁਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਮਹਾਨ ਰਾਮ ਚੁਪ ਰਿਹਾ, ਜਦ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਵਾਲੀ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੱਚਿਆਂ ਪਰ ਤਿੱਖਿਆਂ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਹੁਣ ਮਿਟ ਗਈ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਛਿਨ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਲ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਬੱਦਲ, ਜਾਂ ਬੁਝ ਚੁੱਕੀ ਅੱਗ। ਤਦ ਰਾਮ ਨੇ, ਜੋ ਕਹਿ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਸੁਣ ਕੇ, ਧਰਮ, ਧਨ, ਤੇ ਉੱਚ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਤੂੰ ਬਿਨਾ ਧਰਮ, ਧਨ, ਕਾਮ, ਤੇ ਸੰਸਾਰਕ ਰੀਤ ਨੂੰ ਸਮਝੇ, ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਹੀ ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਕਿਉਂ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਗਿਆਨੀਆਂ, ਵੱਡਿਆਂ, ਤੇ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲਏ ਬਿਨਾ, ਸਿਰਫ਼ ਵਾਨਰਾਂ ਵਾਲੀ ਉਤਾਵਲ ਵਿੱਚ, ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਬੋਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਇਹ ਇੱਖਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦੀ ਧਰਤੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ, ਤੇ ਬਾਗ ਹਨ, ਇਹ ਪਸ਼ੂਆਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਅਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਲਈ ਹੈ। ਇਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਧਰਮ, ਸੱਚ, ਤੇ ਇਮਾਨਦਾਰੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਭਰਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ, ਕਾਮ, ਤੇ ਧਨ ਦੀ ਮੂਲਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਜ਼ਾ ਅਤੇ ਕਿਰਪਾ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ।