ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਤੀਰ ਮਾਰਿਆ, ਤਾਂ ਵਾਲੀ ਨੇ ਰਾਮ ਵਲ ਵੇਖ ਕੇ ਗਹਿਰੀ ਆਹ ਭਰੀ ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਐਸਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਮਰ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ—ਧਰਮ ਦਾ ਚਿਨ੍ਹ੍ਹ ਲੈ ਕੇ ਵੀ ਅਧਰਮੀ, ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਬੁਰਾ, ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਕੂੰਆ। ਤੂੰ ਚੰਗੇ ਦੀ ਆੜ ਲੈ ਕੇ ਵਿਕਾਰੀ ਹੈਂ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਝੂਠੀ ਦਿਖਾਵਟ ਵਿਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ।" "ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਜਾਂ ਤੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਕੋਈ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਅਣਦੇਖਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਫਿਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਾਂ, ਕਿਉਂ ਮਾਰਿਆ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਇੱਕ ਵਾਨਰ ਹਾਂ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ, ਫਲ ਤੇ ਕੁੰਦ ਮੂਲ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮੇਰੀ ਲੜਾਈ ਤਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਸੀ।" "ਤੂੰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤ, ਸਭ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਧਰਮ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲੈ ਕੇ, ਸਭ ਨੂੰ ਦਿੱਖਦਾ ਹੈਂ। ਪਰ ਕਿਹੜਾ ਯੋਧਾ, ਜੋ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਜੰਮਿਆ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਸੰਦੇਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਧਰਮ ਦੀ ਆੜ ਲੈ ਕੇ ਐਸਾ ਨੀਚ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ? ਤੂੰ ਤਾਂ ਰਘੁਵੰਸ਼ ਵਿਚ ਜੰਮਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਖਿਆਤੀ ਧਰਮ ਨਾਲ ਹੈ, ਫਿਰ ਭੀ, ਧਰਮਕ ਚਿਹਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਅਯੋਗ ਕੰਮ ਕਿਉਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ?" "ਸਮਝੌਤਾ, ਦਾਨ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਧਰਮ, ਸੱਚ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਤੇ ਵੀਰਤਾ—ਇਹੀ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਿ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣੀ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਫਲ, ਮੂਲ ਤੇ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਾਂ, ਇਹ ਸਾਡੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਮਹਾਨ ਹੈਂ। ਧਰਤੀ, ਸੋਨਾ, ਔਰਤਾਂ, ਜਾਂ ਲੜਾਈ ਦੇ ਕਾਰਣ—ਇਹੀ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਫਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਲਾਲਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਸੀ?" "ਰਾਜਾ ਲਈ ਵਿਵਸਥਾ ਤੇ ਸੰਯਮ, ਸਜ਼ਾ ਤੇ ਇਨਾਮ—ਇਹ ਸਭ ਕਰਤਵ ਹਨ; ਰਾਜਧਰਮ ਖੋਟਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਰਾਜੇ ਸਿਰਫ਼ ਚਾਹ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਚਲਦੇ। ਪਰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ, ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ ਵਿਚ, ਰਾਜਧਰਮ ਨੂੰ ਮਿਲਾ-ਝੁਲਾ ਕੇ, ਤੀਰ-ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ। ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਧਰਮ ਲਈ ਆਦਰ ਨਹੀਂ, ਤੇਰਾ ਮਨ ਧਨ ਤੇ ਵੀ ਸਥਿਰ ਨਹੀਂ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਤੂੰ ਡੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈਂ।" "ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰ ਕੇ, ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ, ਜਦੋਂ ਤੂੰ ਸੱਜਣਾਂ ਵਿਚ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਇਹ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਕੀ ਕਹੇਂਗਾ? ਰਾਜਾ-ਘਾਤੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਘਾਤੀ, ਗਾਂ ਮਾਰਣ ਵਾਲਾ, ਚੋਰ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਦਾ ਇਰਾਦਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ, ਨਾਸਤਿਕ, ਪਰਾਈ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਛੁਹਣ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਰਕ ਵਿਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੁਗਲੀਖੋਰ, ਕੰਜੂਸ, ਦੋਸਤ ਦਾ ਧੋਖਾ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਛੁਹਣ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਬੁਰੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।" "ਮੇਰੀ ਚਮੜੀ, ਵਾਲ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਧਰਮੀ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ, ਤੇ ਨਾ ਹੀ ਮੇਰਾ ਮਾਸ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਸਚੇ ਮਨੁੱਖ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜ ਨਖ ਵਾਲੀ ਪੰਜ ਜਾਨਵਰਾਂ ਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਖਸ਼ਤਰੀ ਖਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ: ਸੂਅਰ, ਕੰਟੇਦਾਰ ਚੂਹਾ, ਗੋਹ, ਖਰਗੋਸ਼ ਤੇ ਕਛੂਆ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਮਨੁੱਖ ਮੇਰੀ ਚਮੜੀ ਜਾਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੁੰਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਮੇਰਾ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਵੀ, ਮੈਂ ਪੰਜ ਨਖ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਹੋ ਕੇ ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।" "ਤਾਰਾ ਨੇ, ਜੋ ਸੱਚ ਬੋਲਦੀ ਤੇ ਮੇਰਾ ਭਲਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਚੇਤਾਵਨੀ ਦਿੱਤੀ ਸੀ; ਪਰ ਮੈਂ ਮੋਹ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੇਰਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ, ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ, ਧਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਗੀ ਇਸਤ੍ਰੀ ਨੂੰ ਅਯੋਗ ਪਤੀ ਮਿਲ ਜਾਵੇ। ਧੋਖੇਬਾਜ, ਵਿਸ਼ਵਾਸਘਾਤੀ, ਨੀਚ ਤੇ ਝੂਠੀ ਨਮਰਤਾ ਵਾਲਾ—ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਪਾਪੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਵਰਗੇ ਮਹਾਨ ਪਿਤਾ ਤੋਂ ਕਿਵੇਂ ਜੰਮ ਸਕਦਾ ਹੈ?" "ਮੈਂ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਹੱਦ ਲੰਘ ਕੇ, ਸੱਜਣਾਂ ਦੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਤਿਆਗ ਕੇ, ਧਰਮ ਦੀ ਲਕੀਰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਇਆ, ਤੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਜੇ ਤੂੰ ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਅਯੋਗ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਸੱਜਣਾਂ ਵਲੋਂ ਨਿੰਦਾ ਯੋਗ ਹੈ, ਚੰਗਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾ ਕੇ ਦੱਸੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਕੀ ਕਹੇਂਗਾ?" "ਰਾਮ, ਜੋ ਵੀਰਤਾ ਤੂੰ ਅਸੀਂ ਨਿਰਪੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਦਿਖਾਈ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵੈਰੀਆਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੀ ਲੜਾਈ ਕਰਦਾ, ਹੇ ਯੁਵਰਾਜ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਤੂੰ ਵੀਵਸਵਤ ਦੇਸ਼ ਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ। ਪਰ ਮੈਂ, ਜਿੰਨਾ ਭੀ ਭਾਰੀ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਅਣਦੇਖਾ ਮਾਰਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ, ਜੋ ਮੰਦੇ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਸੁੱਤਾ ਹੋਵੇ, ਸੱਪ ਦੇ ਡੰਕ ਨਾਲ ਮਰ ਜਾਵੇ।" "ਜੇ ਤੂੰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤੀ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਮੁਰਾਦ ਦੱਸ ਦੇਂਦਾ; ਮੈਂ ਇੱਕ ਦਿਨ ਵਿਚ ਹੀ ਤੇਰੀ ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਲਿਆਉਂਦਾ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ, ਨੂੰ ਫੜ ਕੇ, ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਕਸ ਕੇ, ਤੈਨੂੰ ਜਿਉਂਦਾ ਲਿਆਉਂਦਾ। ਭਾਵੇਂ ਮੈਥਿਲੀ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਜਾਂ ਪਾਤਾਲ ਵਿਚ ਵੀ ਹੋਵੇ, ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਤੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਟੀ ਖੋਤਰੀ ਨੂੰ।" "ਜਦ ਮੈਂ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਚਲਾ ਜਾਵਾਂ, ਤਾਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਿਲਣਾ ਠੀਕ ਹੈ; ਪਰ ਮੇਰਾ ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਦੁਨੀਆ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਹੈ; ਪਰ ਜੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਠੀਕ ਜਵਾਬ ਦੇ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਤੀਰ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਮੁੰਹ ਸੁੱਕ ਗਿਆ, ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤ ਰਾਮ ਵਲ ਵੇਖ ਕੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਅਠਾਰਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਣਿਆ ਕਿ ਮਰਨ ਵਾਲਾ ਵਾਲੀ ਉਸਨੂੰ ਇੱਨੇ ਆਦਰ, ਧਰਮ ਤੇ ਹਿੱਤ ਵਾਲੇ, ਭਾਵੇਂ ਕਰਕਸ਼, ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਚੁੱਪ ਖੜਾ ਰਿਹਾ। ਉਸਨੇ ਉਸ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਜੋਤਿ ਮਿਟ ਚੁੱਕੀ ਸੀ—ਜਿਵੇਂ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਡੁੱਬ ਜਾਵੇ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਤੋਂ ਪਾਣੀ ਮੁੱਕ ਜਾਵੇ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਥੰਮ ਜਾਵੇ। ਫਿਰ ਜਦ ਰਾਮ ਨੂੰ ਓਹਨਾ ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਉਲਾਹਣਾ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ, ਧਨ ਤੇ ਉੱਚ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਸੀ, ਉੱਤਮ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: "ਤੂੰ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਤੇ ਲੋਕ ਆਚਾਰ ਨੂੰ ਸਮਝੇ ਬਿਨਾ, ਬਚਪਨ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਉਲਾਹਣਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਵਿਦਵਾਨ ਬੁਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਲਏ ਬਿਨਾ, ਗੁਰੂਆਂ ਵਲੋਂ ਮਨਜ਼ੂਰ ਕੀਤੇ ਬਿਨਾ, ਤੂੰ, ਹੇ ਮਿੱਠੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤਾਵਲੇ ਹੋ ਕੇ, ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਬੋਲਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈਂ।" "ਇਹ ਇਕਸ਼ਵਾਕੂਆਂ ਦੀ ਧਰਤੀ, ਪਹਾੜਾਂ, ਜੰਗਲਾਂ ਤੇ ਉਪਵਨਾਂ ਸਮੇਤ, ਪਸ਼ੂ, ਪੰਛੀਆਂ ਤੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਤੇ ਸਜ਼ਾ ਲਈ ਹੀ ਹੈ।