ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਨੇ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਤੀਰ ਮਾਰਿਆ, ਤਾਂ ਵਾਲੀ ਨੇ ਦੁਖ ਤੇ ਰੋਸ ਨਾਲ ਰਾਮ ਵੱਲ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਕਿਹਾ, “ਮੈਨੂੰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ; ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇਹੀ ਵਿਚਾਰ ਆਇਆ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਅਧਰਮੀ, ਦੁਸਟ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ, ਅਤੇ ਉਪਰੋਂ ਚੰਗਾ ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਮਾੜਾ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ – ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਕੂਆਂ। ਤੂੰ ਚੰਗੇ ਬਨਾਵਟ ਵਿੱਚ ਬੁਰਾ ਮਨੁੱਖ ਹੈਂ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਧਰਮ ਦੀ ਝੂਠੀ ਢਾਲ ਪਾ ਕੇ ਛੁਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕਦਾ। ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਜਾਂ ਤੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਕੋਈ ਗਲਤ ਕੰਮ ਕਰਦਾ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਅਣਡਿੱਠਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ ਸੀ – ਫਿਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਾਂ, ਕਿਉਂ ਮਾਰਿਆ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਵਾਨਰ ਹਾਂ, ਫਲ, ਮੂਲ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਰਤ ਸੀ। ਤੂੰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ, ਧਰਮ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈਂ, ਤੇਰਾ ਚਿਹਰਾ ਸਭ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਕਿਹੜਾ ਖ਼ਾਂਦਾਨੀ ਯੋਧਾ, ਜੋ ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਪਾ ਕੇ ਐਸਾ ਨਿਰਦਈ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੂੰ ਤਾਂ ਰਘੁਕੁਲ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੀ ਸਾਰੇ ਜਹਾਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਦੀ ਮਾਣਤਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਤੂੰ, ਜੋ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦਾ ਹੈਂ, ਐਸਾ ਅਯੋਗ ਕੰਮ ਕਿਉਂ ਕੀਤਾ? ਨਰਪਤੀਆਂ ਦੇ ਗੁਣ – ਮਿਲਾਪ, ਦਾਨ, ਧੀਰਜ, ਧਰਮ, ਸੱਚ, ਅਡੋਲਤਾ, ਬਹਾਦਰੀ – ਇਹ ਸਭ ਰਾਜਿਆਂ ਵਿੱਚ ਹੋਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੋਸ਼ੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਵੀ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਹਾਂ, ਰਾਮਾ, ਜੜਾਂ, ਫਲ ਤੇ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਾਂ; ਇਹ ਸਾਡਾ ਸੁਭਾਵ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਤੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈਂ। ਜ਼ਮੀਨ, ਸੋਨਾ, ਔਰਤਾਂ, ਜਾਂ ਹੋਰ ਕੋਈ ਵੱਡੀ ਵਜ੍ਹਾ – ਇਹ ਤਾਂ ਲਾਲਚ ਦੇ ਕਾਰਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਮੇਰੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਫਲਾਂ ਵਿਚ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਲਾਲਚ ਹੋ ਸਕਦਾ ਸੀ? ਰਾਜਾ ਦਾ ਧਰਮ ਤਾਂ ਸਿਆਮ, ਸਯਾਮਤਾ, ਸਜ਼ਾ ਤੇ ਇਨਾਮ – ਇਹ ਸਭ ਹੈ; ਰਾਜਧਰਮ ਕਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਛਾ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ। ਪਰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ, ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਅਸਥਿਰਤਾ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਰਾਜਧਰਮ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਵਟ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ; ਤੈਨੂੰ ਤੀਰ-ਧਨੁਸ਼ ਨਾਲ ਪ੍ਰੇਮ ਹੈ। ਤੈਨੂੰ ਨਾ ਤਾਂ ਧਰਮ ਦੀ ਪਰਵਾ ਹੈ, ਨਾ ਹੀ ਧਨ ਦੀ; ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਤੂੰ ਡੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਮਾਰ ਕੇ, ਕਕੁਤਸਥ ਰਾਮਾ, ਜਦ ਤੂੰ ਚੰਗਿਆਂ ਵਿਚ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਕੀ ਕਹੇਂਗਾ? ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹਤਿਆਰਾ, ਗਾਊ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ, ਚੋਰ, ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ, ਨਾਸਤਿਕ, ਪਰਾਈ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਛੇੜਨ ਵਾਲਾ – ਇਹ ਸਭ ਨਰਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੁਗਲਖ਼ੋਰ, ਕੰਜੂਸ, ਮਿੱਤਰ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਵਿਗਾੜ ਕਰਨ ਵਾਲਾ – ਇਹ ਸਭ ਮਾੜੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੀ ਚਮੜੀ, ਵਾਲ, ਹੱਡੀਆਂ – ਇਹ ਚੰਗੇ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਮੇਰਾ ਮਾਸ – ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਧਰਮੀ ਖਾਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਜ ਨਖ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਜੀਵ – ਸੂਅਰ, ਸਾਲਿੰਦਰਾ, ਗੋਹ, ਖ਼ਰਗੋਸ਼, ਅਤੇ ਕਛੂਆ – ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਖਾਣ ਲਈ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹਨ, ਰਘੁਨੰਦਨ। ਬੁਧੀਮਾਨ ਲੋਕ ਮੇਰੀ ਚਮੜੀ ਜਾਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਛੁਹਦੇ, ਰਾਮਾ, ਨਾ ਹੀ ਮੇਰਾ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਵੀ, ਮੈਂ – ਪੰਜ ਨਖ ਵਾਲਾ ਜੀਵ – ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਰਾ ਨੇ ਸੱਚ ਤੇ ਭਲੇ ਲਈ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੀ ਸੀ; ਪਰ ਮੋਹ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਮੈਂ ਭਾਗ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ। ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਰਖਵਾਲੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਕਕੁਤਸਥ, ਧਰਤੀ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ – ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਚੰਗੀ ਇਸਤਰੀ ਮਾੜੇ ਪਤੀ ਦੇ ਹਵਾਲੇ ਹੋਵੇ। ਧੋਖੇਬਾਜ਼, ਕਪਟੀ, ਨੀਚ, ਝੂਠੀ ਨਮਰਤਾ ਵਾਲਾ – ਤੂੰ ਐਸਾ ਪਾਪੀ ਕਿਵੇਂ ਦਸ਼ਰਥ ਜਿਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ? ਮੈਂ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਹੱਦਾਂ ਲੰਘ ਕੇ, ਧਰਮ ਦੀ ਲਕੀਰ ਤੋੜ ਕੇ, ਧਰਮ ਦੀ ਅੰਕੁਸ਼ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਰਾਮਾ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਜੇਕਰ ਤੂੰ ਐਸਾ ਅਯੋਗ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਚੰਗਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਨਿੰਦਾ ਹੋਣ ਉਪਰੰਤ, ਚੰਗਿਆਂ ਵਿਚ ਇਸਦੀ ਗੱਲ ਕਰੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਕੀ ਕਹੇਂਗਾ? ਰਾਮਾ, ਜੋ ਬਹਾਦਰੀ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਦਿਖਾਈ ਹੈ, ਜੋ ਨਿਰਪੱਖ ਹਾਂ, ਉਹ ਦਿਲੇਰੀ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਵਾਸਤੇ ਨਹੀਂ ਵੇਖੀ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਤੇਰਾ ਅਸਲ ਦੁਖ ਕੀਤਾ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਮੈਦਾਨ ਵਿੱਚ ਲੜਦਾ, ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਤੂੰ ਦੇਖਦਾ ਕਿ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਰਦਾ ਨਹੀਂ, ਬਲਕਿ ਮੈ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ। ਪਰ ਮੈਂ, ਜੋ ਬੜਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹਾਂ, ਤੈਥੋਂ ਲੁਕ ਕੇ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ – ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਮਾੜਾ ਮਨੁੱਖ ਸੱਪ ਵਲੋਂ ਸੁੱਤੇ ਹੋਏ ਮਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਸੁਗਰੀਵ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤਿ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਕਸਦ ਦੱਸਦਾ; ਮੈਂ ਇਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤੇਰੀ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦਾ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੁਸਟ ਰਾਖਸ਼ਸ ਰਾਵਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਿਆ ਗਿਆ, ਗਲ੍ਹ ਵਿੱਚ ਰੱਸੀ ਪਾ ਕੇ, ਜਿਉਂਦਾ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦਾ। ਚਾਹੇ ਸੀਤਾ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ, ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਚਿੱਟੀ ਖੋਤੀ ਨੂੰ ਲਿਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਜਦ ਮੈਂ ਸਵਰਗ ਨੂੰ ਜਾਵਾਂਗਾ, ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਿਲਣਾ ਠੀਕ ਹੈ; ਪਰ ਜੰਗ ਵਿੱਚ, ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਜਾਣਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ, ਸੰਸਾਰ ਭਾਗ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੈ, ਪਰ ਜੇ ਤੇਰੇ ਕੋਲ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ ਦੇ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਹਿ ਕੇ, ਤੀਰ ਦੇ ਘਾਅ ਨਾਲ ਤੜਫ਼ਦਾ, ਮੂੰਹ ਸੁੱਕ ਗਿਆ, ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਦਾ ਮਹਾਨ ਪੁੱਤਰ, ਰਾਮ ਵਲ, ਜੋ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੱਕਦਾ ਰਹਿ ਗਿਆ ਅਤੇ ਚੁੱਪ ਹੋ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕੰਡ ਦੇ ਅਠਾਰਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਨੂੰ ਸੁਣ। ਜਦ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਵਾਲੀ ਨੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਤਿਕਾਰਯੋਗ, ਧਰਮਯੋਗ ਤੇ ਹਿੱਤਕਾਰੀ – ਪਰ ਕਠੋਰ – ਬੋਲਾਂ ਨਾਲ ਰਾਮ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, ਤਾਂ ਰਾਮ ਚੁੱਪ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਉਸ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਹੁਣ ਮਿਟ ਗਈ ਸੀ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਵੇਖਿਆ – ਜਿਵੇਂ ਚਾਨਣ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋਇਆ ਸੂਰਜ, ਜਿਵੇਂ ਖਾਲੀ ਬੱਦਲ, ਜਾਂ ਬੁਝੀ ਹੋਈ ਅੱਗ। ਫਿਰ, ਜਦ ਰਾਮ ਉੱਤੇ ਦੋਸ਼ ਲਾਇਆ ਗਿਆ, ਉਸ ਨੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ, ਧਰਮ, ਧਨ ਅਤੇ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, “ਤੂੰ ਧਰਮ, ਅਰਥ, ਕਾਮ ਅਤੇ ਲੋਕ ਆਚਾਰ ਨੂੰ ਨਾ ਜਾਣ ਕੇ, ਬਚਪਨ ਵਿਚ, ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਉਂ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਤੂੰ ਬਜ਼ੁਰਗਾਂ ਦੀ ਸਲਾਹ ਜਾਂ ਅਧਿਆਪਕਾਂ ਦੀ ਮਨਜ਼ੂਰੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ, ਸਿਰਫ਼ ਵਾਨਰਾਂ ਵਾਲੀ ਉਤਾਵਲ ਨਾਲ, ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਬੋਲਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ।