ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਵੱਲ ਵਧੇ, ਤਾਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਜਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਪਿਆ ਸੀ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਦੀ ਲਪਟ ਬੁਝ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ। ਦੋਵੇਂ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਭਰਾ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਬੜੀ ਨਰਮੀ ਨਾਲ, ਉਸ ਯਸ਼ਸਵੀ ਤੇ ਆਦਰਯੋਗ ਯੋਧੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ੀ, ਅਤੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉਸ ਕੋਲ ਆਏ, ਤਾਂ ਵਾਲੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਲ ਤਿੱਖੀਆਂ ਪਰ ਧਰਮ ਅਧਾਰਤ ਗੱਲਾਂ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਹ, ਜੋ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਮੰਦ ਪੈ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਜਿਸ ਦੇ ਹੋਸ਼ ਖੋਹ ਗਏ ਸਨ, ਉਸ ਨੇ ਅਕਲ ਵਾਲੀਆਂ, ਪਰ ਅਹੰਕਾਰ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ। ਵਾਲੀ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਹੇ ਰਾਜਪੁਤ੍ਰ, ਤੇਰਾ ਨਾਮ ਦੁਨੀਆ 'ਚ ਚੰਗਾ ਹੈ, ਤੇਰੀ ਸ਼ਕਲ ਵੀ ਸੋਹਣੀ ਹੈ, ਪਰ ਦੱਸ, ਤੂੰ ਕਿਹੜਾ ਧਰਮ ਦਾ ਫਲ ਹਾਸਲ ਕੀਤਾ, ਜਦ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਪਿੱਠ ਫੇਰ ਕੇ ਲੜਦੇ ਹੋਏ, ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਰਣ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਲੋਕ ਤੇਰੀ ਮਿਹਰਬਾਨੀ, ਪੱਕੇ ਇਰਾਦੇ, ਵਚਨਬੱਧਤਾ ਅਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਬਰ, ਸੰਯਮ, ਧੀਰਜ, ਧਰਮ, ਸੱਚਾਈ, ਬਹਾਦਰੀ—ਇਹ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਅਤੇ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਵੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਤਾਰਾ ਦੀ ਮਨਾਈ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਲੱਗਾ ਕਿ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਗੁੱਸੇ ਅਤੇ ਬੇਖਿਆਲੀ ਵਿੱਚ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਨਹੀਂ ਮਾਰੇਂਗਾ; ਇਹੀ ਸੋਚ ਕੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਮਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲੈ ਕੇ ਪਰ ਅਧਰਮੀ ਹੈ, ਵਿਅਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਮਾੜਾ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਖੂਹ ਵਾਂਗ ਜੋ ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ। ਤੂੰ ਨੇਕਦਿਲੀ ਦਾ ਚੋਲਾ ਪਾ ਕੇ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਮਾੜਾ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਛੁਪਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ; ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਨਾਟਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਨਾਂ ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ, ਨਾਂ ਤੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਵੀ ਮੈਂ ਕੋਈ ਪਾਪ ਕੀਤਾ ਹੋਵੇ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਤੇਰੀ ਅਣਦੇਖੀ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀ—ਫਿਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਾਂ, ਕਿਉਂ ਮਾਰਿਆ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਇੱਕ ਵਾਨਰ ਹਾਂ, ਫਲ ਤੇ ਜੜਾਂ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਲੜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤੂੰ, ਰਾਜਪੁਤ੍ਰ, ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਚੰਗੇ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਿਆਂਦੇ ਫਿਰਦਾ ਹੈਂ, ਇਹ ਸਭ ਨੂੰ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਕਿਹੜਾ ਵਿਅਕਤੀ, ਜੋ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੈ, ਧਰਮ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲਿਆ ਕੇ, ਪਰ ਪਿੱਠੋਂ ਵਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ? ਤੂੰ ਤਾਂ ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ, ਧਰਮ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ, ਪਰ ਅਜਿਹੀ ਘਟੀਆ ਕਰਤੂਤ ਕਿਉਂ ਕੀਤੀ? ਮਨਮਿਲਾਪ, ਦਾਨ, ਧੀਰਜ, ਧਰਮ, ਸੱਚਾਈ, ਨਿਸ਼ਚਲਤਾ, ਤੇ ਬਹਾਦਰੀ—ਇਹ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਤੇ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਵੀ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਹਾਂ, ਰਾਮਾ, ਫਲ, ਜੜਾਂ ਤੇ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਾਂ; ਇਹ ਸਾਡੀ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖਾਂ 'ਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ ਹੈਂ। ਜ਼ਮੀਨ, ਸੋਨਾ, ਔਰਤਾਂ, ਤੇ ਝਗੜੇ ਦੇ ਕਾਰਨ—ਇਹ ਤਾਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਹਨ; ਫਿਰ ਤੈਨੂੰ ਮੇਰੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਫਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਲਾਲਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਰਾਜਾ ਦਾ ਕਰਤੱਬ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ, ਸੰਯਮ, ਸਜ਼ਾ ਅਤੇ ਇਨਾਮ ਦੇਵੇ; ਰਾਜਧਰਮ ਖੋਟਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਰਾਜੇ ਸਿਰਫ ਇੱਛਾ ਦੇ ਅਧੀਨ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ। ਪਰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ, ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ, ਅਸਥਿਰ ਹੈਂ, ਤੇਰਾ ਰਾਜਧਰਮ ਵੀ ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਹੈ; ਤੂੰ ਤੀਰ-ਧਨੁਸ਼ ਦਾ ਆਸ਼ਿਕ ਹੈਂ। ਨਾਂ ਤੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਧਰਮ ਲਈ ਆਦਰ ਹੈ, ਨਾਂ ਧਨ ਲਈ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿੱਚ, ਤੂੰ ਡੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਰਾਜਪੁਤ੍ਰ। ਮੈਨੂੰ ਇੱਥੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਮਾਰ ਕੇ, ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ, ਜਦ ਤੂੰ ਇਹ ਅਪਵਿੱਤਰ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਧਰਮੀਆਂ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਕੀ ਆਖੇਂਗਾ? ਜੋ ਰਾਜਾ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਗਊ, ਜਾਂ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਹੱਤਿਆਰਾ, ਚੋਰ, ਨਾਸਤਿਕ, ਜਾਂ ਪਰ-ਇਸਤਰੀ ਗਾਮੀ ਹੋਵੇ—ਉਹ ਨਰਕ ਵਿੱਚ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੁਗਲਖੋਰ, ਕੰਜੂਸ, ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਣ ਵਾਲਾ, ਜਾਂ ਆਪਣੇ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨਾਲ ਵਿਅਭਿਚਾਰ ਕਰਨ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਮਾੜੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ ਤੇ ਨਾਸ਼ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਚਮੜੀ, ਵਾਲ, ਹੱਡੀਆਂ ਨੇਕ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ, ਨਾਂ ਹੀ ਮੇਰਾ ਮਾਸ ਤੁਸੀਂ ਜਿਹੇ ਧਰਮੀ ਖਾਂਦੇ ਹੋ। ਪੰਜ ਨਖ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਪ੍ਰਾਣੀ—ਸਾਹਮ, ਸੂਅਰ, ਗੋਹ, ਖਰਗੋਸ਼ ਅਤੇ ਕਛੂਆ—ਇਹ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਖਸ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਖਾਣ ਯੋਗ ਹਨ, ਹੇ ਰਘੁਨੰਦਨ। ਸਿਆਣੇ ਲੋਕ ਮੇਰੀ ਚਮੜੀ ਜਾਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨਹੀਂ ਛੁਹਦੇ, ਹੇ ਰਾਮ, ਨਾਂ ਮੇਰਾ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ, ਪੰਜ ਨਖ ਵਾਲਾ ਜੀਵ, ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਤਾਰਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸੱਚ ਤੇ ਭਲੇ ਲਈ ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੀ ਸੀ; ਪਰ ਮੈਨੂੰ ਮਾਇਆ ਨੇ ਘੇਰ ਲਿਆ, ਤੇ ਮੈਂ ਕismet ਦੇ ਵੱਸ ਚ ਆ ਗਿਆ। ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਰਖਵਾਲੇ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ, ਧਰਤੀ ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਨਹੀਂ—ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਨੇਕ ਪਤਨੀ ਮਾੜੇ ਪਤੀ ਨਾਲ ਹੋਵੇ। ਧੋਖੇਬਾਜ, ਮੇਲਖੋਰ, ਝੂਠੇ ਨਮ੍ਰ ਮਨ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਸਭ ਪਾਪੀ ਗੁਣ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਏ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਦਸ਼ਰਥ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈਂ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਚੰਗੇ ਆਚਰਨ ਦੀ ਹੱਦ ਤੋਂ ਪਾਰ ਹੋ ਗਿਆ, ਧਰਮ ਦੇ ਰਾਹ ਤੋਂ ਭਟਕ ਗਿਆ, ਤੇ ਰਾਮ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਜੇ ਤੂੰ ਇਹ ਅਉਚਿਤ ਤੇ ਅਸ਼ੁਭ ਕੰਮ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਧਰਮੀਆਂ ਵੱਲੋਂ ਨਿੰਦਾ ਜੋਗ ਹੈ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾ ਕੇ ਗੱਲ ਕਰੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਕੀ ਕਹੇਂਗਾ? ਰਾਮਾ, ਜੋ ਬਹਾਦਰੀ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਉੱਤੇ ਦਿਖਾਈ, ਜੋ ਨਿਰਪੱਖ ਸਾਂ, ਉਹ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵਾਸਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਉੱਤੇ ਨਹੀਂ ਦਿਖਾਈ। ਜੇ ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਖੁੱਲ੍ਹੇ ਰਣ ਵਿੱਚ ਲੜਦਾ, ਹੇ ਰਾਜਪੁਤ੍ਰ, ਤਾਂ ਅੱਜ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਨਹੀਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਯਮ ਦੇਸ਼ ਵਿੱਖਾ ਦੇਂਦਾ। ਪਰ ਮੈਂ, ਜਿਹੜਾ ਭਿਆਨਕ ਸੀ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਅਣਦੇਖਿਆ ਮਾਰਿਆ, ਬਿਲਕੁਲ ਉਸ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੱਪ ਸੁੱਤੇ ਵੇਲੇ ਡੰਘ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੇ ਤੂੰ ਸੁਗਰੀਵ ਨਾਲ ਮੋਹ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮਕਸਦ ਦੱਸਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ; ਮੈਂ ਇਕ ਦਿਨ ਵਿੱਚ ਹੀ ਤੇਰੀ ਸੀਤਾ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦਾ। ਮੈਂ ਉਸ ਮਾੜੇ ਰਾਖਸਸ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ, ਨੂੰ ਜ਼ੰਜੀਰ ਪਾ ਕੇ, ਜੀਉਂਦੇ ਰਾਵਣ ਨੂੰ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਲਿਆਉਂਦਾ। ਜੇ ਸੀਤਾ ਸਮੁੰਦਰ ਜਾਂ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਹੋਣਦੀ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ, ਤੇਰੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਦਾ। ਇਹ ਤਾਂ ਠੀਕ ਹੈ ਕਿ ਮੇਰੇ ਸਵਰਗ ਜਾਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਰਾਜ ਮਿਲੇ, ਪਰ ਇਹ ਗਲਤ ਹੈ ਕਿ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਅਧਰਮ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਮਾਰਿਆ।