ਜਦੋਂ ਵਾਹ ਵਾਨਰਾਂ ਅਤੇ ਰੀਛਾਂ ਦਾ ਮਹਿਲਾ, ਇੰਦਰ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੇ ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਜੌਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਪਸਰੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਮਿਟ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ-ਪਤੀ ਧਰਤਿ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ, ਤਾਂ ਜਗਤ ਦੀ ਰੌਸ਼ਨੀ ਮਿਟ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਪਰ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ, ਭਾਵੇਂ ਘਾਇਲ ਹੋ ਗਿਆ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਚਮਕ, ਜੀਵਨ, ਉਰਜਾ ਜਾਂ ਵੀਰਤਾ ਨਹੀਂ ਗੁਆਇਆ। ਇੰਦਰ ਵਲੋਂ ਮਿਲੀ ਸੋਨੇ ਦੀ, ਮੋਤੀ-ਮੁਕਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਮਾਲਾ ਨੇ ਉਸ ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ ਦੇ ਜੀਵਨ, ਉਰਜਾ ਤੇ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਿਆ। ਉਸ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਵੀਰ ਨਾਇਕ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਜੋ ਤੀਰ ਉਸ ਦੇ ਪ੍ਰਾਣ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਲੱਗਿਆ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ, ਉਹ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਮ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੋਂ ਛੁੱਟਿਆ ਉਹ ਅਸਤਰ, ਜੋ ਵੀਰਾਂ ਲਈ ਸਵਰਗ ਦਾ ਰਸਤਾ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਹ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਜਿਸ ਦੀ ਲੌ ਮਿਟ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਯਯਾਤੀ ਆਪਣੀ ਪੁੰਨ ਦੀ ਮਿਆਦ ਮੁੱਕਣ ’ਤੇ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਜੋ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਮੇਂ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਾਂ ਮਹਾ-ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਔਖਾ ਹੋਵੇ; ਜਾਂ ਉਪੇਂਦਰ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਹਿਣ ਕਰਨਾ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੋਵੇ। ਇੰਦਰ ਪੁੱਤਰ ਵਾਲ਼ੀ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਚੌੜੀ ਛਾਤੀ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਾਂਹਾਂ, ਚਮਕਦਾਰ ਚਿਹਰਾ ਅਤੇ ਸਿੰਘ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਹੁਣ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਵੇਖਣ ਆਏ—ਉਹ ਮਹਾਨ ਯੋਧਾ, ਜੋ ਹੁਣ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੀ ਜਿਸ ਦੀ ਲੌ ਬੁਝ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ ਭਰਾ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਬਹੁਤ ਨਰਮਤਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਮਾਣਯੋਗ ਨਾਇਕ ਵੱਲ ਵਧੇ। ਜਦ ਵਾਲ਼ੀ ਨੇ ਰਘੁਕੁਲ ਭੂਸ਼ਣ ਰਾਮ ਅਤੇ ਮਹਾਬਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਉਹ ਨੇੜੇ ਆਏ, ਤਾਂ ਉਹ ਨੇ ਕਠੋਰ ਪਰ ਧਰਮਕ ਬਚਨ ਕਹੇ। ਘਾਇਲ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਘਟ ਚੁੱਕੀ ਸੀ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਗੁੰਮ ਹੋ ਗਈਆਂ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਦੈਤ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਤਰਕਯੁਕਤ, ਯੁੱਧ ਦੀ ਮਾਣ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬਚਨ ਕਹੇ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ: ‘‘ਤੂੰ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਮਨੋਹਰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ—ਇਥੇ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਨੇਕੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਦ ਤੂੰ ਪਿੱਠ ਮੋੜ ਕੇ ਲੜ ਰਹੇ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ? ਮੈਂ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧਤ ਸੀ, ਤੇਰਾ ਕਾਰਨ ਬਣਿਆ। ਸਭ ਜੀਵ ਤੇਰੀ ਦਇਆ, ਪ੍ਰਬਲ ਨਿਸ਼ਚਯ, ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਅਤੇ ਸਥਿਰਤਾ ਦੀ ਮਿਸਾਲ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਆਤਮ-ਸਯਮ, ਸੰਯਮ, ਧੈਰਜ, ਧਰਮ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਸਤ, ਵੀਰਤਾ—ਇਹ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀਆਂ ਗੁਣ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਵੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਤੇਰੇ ਉੱਚ ਵੰਸ਼ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਤਾਰਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਰੋਕਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆ ਗਿਆ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਕ੍ਰੋਧ ਅਤੇ ਅਸਾਵਧਾਨਤਾ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਦੂਜੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ; ਜਦ ਤੂੰ ਸਾਹਮਣੇ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਇਹੀ ਵਿਚਾਰ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਆਇਆ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਹੁਣ ਤੂੰ ਅਧਰਮੀ, ਦੁਸ਼ਟ ਕਰਮ ਵਾਲਾ, ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਖੂਹ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਹੈਂ। ਤੂੰ ਨੇਕੀ ਦੀ ਝਲਕ ਵਾਲਾ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਵਿਕਾਰ—ਅੱਗ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਲੁਕਾਈ ਹੋਈ ਹੋਵੇ; ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਝੂਠੀ ਓਟ ਲਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ। ਨਾ ਮੇਰੇ ਕਿਸੇ ਅਪਰਾਧ ਤੇ, ਨਾ ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਜਾਂ ਨਗਰ ਵਿਚ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਤੈਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਕੀਤਾ; ਫਿਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਾਂ, ਕਿਉਂ ਮਾਰਿਆ? ਮੈਂ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਵਾਨਰ, ਸਦਾ ਫਲ-ਮੂਲ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਲੜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤੂੰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਮਨੋਹਰ, ਸੱਚੇ ਰਾਜਧਰਮ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਕਿਹੜਾ ਯੋਧਾ, ਜੋ ਖਸ਼ਤਰੀ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੈ, ਧਰਮ ਦੀ ਓਟ ਲੈ ਕੇ, ਛੁਪ ਕੇ ਐਸਾ ਨੀਚ ਕਰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਤੂੰ ਰਘੁਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ, ਜੋ ਧਰਮ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ; ਫਿਰ ਤੂੰ, ਜੋ ਬਾਹਰੋਂ ਉੱਚਾ ਲੱਗਦਾ, ਅਪਣੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਵਰਤ ਰਿਹਾ? ਸਮਝੌਤਾ, ਦਾਨ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਧਰਮ, ਸੱਚ, ਦ੍ਰਿੜਤਾ, ਵੀਰਤਾ—ਇਹ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣ ਵੀ। ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਜੰਗਲ-ਵਾਸੀ ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਫਲ-ਮੂਲ ਅਤੇ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਾਂ; ਇਹ ਸਾਡੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ, ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ। ਜ਼ਮੀਨ, ਸੋਨਾ, ਔਰਤਾਂ, ਜਾਂ ਲੜਾਈ ਦੇ ਕਾਰਨ—ਇਹ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਮੂਲ ਹਨ; ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਫਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜੀ ਲਾਲਚ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਅਨੁਸ਼ਾਸਨ ਅਤੇ ਸਯਮ, ਸਜ਼ਾ ਅਤੇ ਇਨਾਮ—ਇਹ ਰਾਜਧਰਮ ਹਨ; ਰਾਜਾ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਤੇ ਨਹੀਂ ਚਲਦਾ। ਪਰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਸ਼, ਜਲਦੀ ਗੁੱਸੇ ਹੋਣ ਵਾਲਾ, ਅਸਥਿਰ, ਤੇ ਤੇਰਾ ਰਾਜਧਰਮ ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਹੈ; ਤੂੰ ਧਨੁਸ਼-ਬਾਣ ਨਾਲ ਹੀ ਲਗਨ ਰੱਖਦਾ ਹੈਂ। ਨਾ ਤੈਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਹੈ, ਨਾ ਧਨ ਦੀ; ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਵਸ਼, ਤੂੰ ਡੋਲ ਰਿਹਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਰਾਜਾ। ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਮਾਰ ਕੇ, ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ, ਜਦ ਤੂੰ ਸਤਪੁਰਸ਼ਾਂ ਵਿੱਚ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਤਾਂ ਕੀ ਕਹੇਂਗਾ? ਰਾਜਾ-ਘਾਤੀ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਘਾਤੀ, ਗਾਂ ਮਾਰਨ ਵਾਲਾ, ਚੋਰ, ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਘਾਤੀ, ਨਾਸਤਿਕ, ਪਰ-ਇਸਤ੍ਰੀ-ਗਾਮੀ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਨਰਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਚੁਗਲਖੋਰ, ਕੰਜੂਸ, ਮਿੱਤਰ-ਦ੍ਰੋਹੀ, ਗੁਰੂ-ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਛੂਹਣ ਵਾਲਾ—ਇਹ ਮੰਦ-ਚਿੱਤ ਵਾਲੇ ਵਿਨਾਸ਼ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੀ ਚਮੜੀ, ਵਾਲ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਵਲੋਂ ਸਵੀਕਾਰ ਨਹੀਂ ਕੀਤੀਆਂ ਜਾਂਦੀਆਂ, ਨਾ ਹੀ ਮੇਰਾ ਮਾਸ ਸਤਪੁਰਸ਼ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਤੂੰ ਹੈਂ। ਪੰਜ ਨਖ ਵਾਲੇ ਪੰਜ ਜੀਵ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਖਸ਼ਤਰੀ ਖਾ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਘਵ: ਸੂਅਰ, ਸਿਰ੍ਹ, ਗੋਹ, ਖ਼ਰਗੋਸ਼, ਤੇ ਪੰਜਵਾਂ ਕਛੂਆ। ਗਿਆਨਵਾਨ ਮੇਰੀ ਚਮੜੀ ਜਾਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦੇ, ਹੇ ਰਾਮ, ਨਾ ਹੀ ਮੇਰਾ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਨੂੰ, ਪੰਜ ਨਖ ਵਾਲੇ ਨੂੰ, ਤੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਮੈਨੂੰ ਤਾਰਾ ਨੇ, ਜੋ ਸੱਚੀ ਤੇ ਮੇਰੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੁੰਦੀ ਸੀ, ਸਮਝਾਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਦੀ ਸੀ; ਪਰ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ, ਮੈਂ ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਤੇਰੇ ਵਰਗੇ ਰਾਖਵ, ਰਾਜਾ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਧਰਤੀ ਦੀ ਸਹੀ ਰੱਖਿਆ ਨਹੀਂ ਹੋ ਰਹੀ—ਇਹ ਉੱਚੀ ਨਾਰੀ ਵਾਂਗ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਪਤੀ ਅਯੋਗ ਹੋਵੇ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਾਲ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ, ਅਸਹਾਇਤਾ ਅਤੇ ਰਾਜਧਰਮ ਉੱਤੇ ਪ੍ਰਸ਼ਨ ਰਖਦੇ ਹੋਏ, ਰਾਮ ਅੱਗੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਵਿਆਥਾ ਬਿਆਨ ਕੀਤੀ।