ਸੁਣੋ, ਇਹ ਮਹਾਨ ਵਾਲ਼ਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸਤਾਰਵੀਂ ਸਰਗਾ ਦੀ ਕਥਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਭਿਆਨਕ ਬਲੀ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਵਾਲੀ ਵੱਧਿਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਅਚਾਨਕ ਢਲ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਰੁੱਖ ਕੱਟ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਸੁਨਹਿਰੀ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਵਾਲੀ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਪੈ ਗਿਆ, ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਫੈਲ ਗਏ, ਬਿਲਕੁਲ ਐਸੇ ਜਿਵੇਂ ਇੰਦ੍ਰ ਦਾ ਝੰਡਾ, ਜਿਸਦੀ ਚਮਕ ਖਤਮ ਹੋ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ। ਜਦ ਇਹ ਵਾਨਰਾਂ ਤੇ ਭਾਲੂਆਂ ਦਾ ਸੁਆਮੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ, ਤਾਂ ਸੰਸਾਰ ਚਿੜ੍ਹ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਤੇ ਡਿੱਗ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚਮਕ, ਉਮੀਦ, ਜਾਨ ਜਾਂ ਵਿਰਤਾ ਘਟ ਨਹੀਂ ਗਈ। ਇੰਦ੍ਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਜੋ ਰਤਨਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ ਦੀ ਜਾਨ, ਉਮੀਦ ਅਤੇ ਮਾਣ ਨੂੰ ਬਰਕਰਾਰ ਰੱਖਦੀ ਸੀ। ਉਸ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ, ਵਾਲੀ ਸੂਰਜ ਦੇ ਡੁੱਬਣ ਵੇਲੇ ਵਾਲੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਚਾਨਣ ਫੈਲ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਜਦ ਉਹ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਸ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਸਰੀਰ ਅਤੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਤੀਰ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਚੀਜ਼ਾਂ ਉਸ ਉੱਤੇ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੋਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਉਹ ਤੀਰ, ਜੋ ਵਿਰਾਂ ਨੂੰ ਸਵਰਗ ਦਾ ਰਸਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਹ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਐਸਾ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਬੁਝ ਗਈ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਯਯਾਤੀ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਖਤਮ ਹੋਣ ਤੇ ਥੱਲੇ ਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ ਜੋ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਜਾਂ ਇੰਦ੍ਰ ਵਾਂਗ ਜੋ ਬੜਾ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਲਈ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਹੈ, ਜਾਂ ਉਪਿੰਦ੍ਰ ਵਾਂਗ ਜਿਸਨੂੰ ਸਹਿਣਾ ਔਖਾ ਹੈ। ਇੰਦ੍ਰ ਪੁੱਤਰ ਵਾਲੀ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਚੌੜੀ ਛਾਤੀ, ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਾਂਹਾਂ, ਚਮਕਦਾਰ ਚਿਹਰਾ ਅਤੇ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਿਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਰਾਮ ਜੀ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਸਮੇਤ, ਉਸ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਵੀਰ ਨੂੰ ਦੇਖਣ ਆਏ, ਉਹ ਵੀਰ ਜੋ ਹੁਣ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੀ ਜਿਸਦੀ ਲੌ ਬੁਝ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ। ਦੋਹਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਨੇ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਸਨ, ਆਦਰ ਨਾਲ, ਹੌਲੀ-ਹੌਲੀ ਉਸ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਵਾਲੀ ਦੇ ਨੇੜੇ ਜਾ ਕੇ ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਜਦ ਵਾਲੀ ਨੇ ਰਘੁਕੁਲ ਨੰਦਨ ਰਾਮ ਅਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਕਠੋਰ ਪਰ ਧਾਰਮਿਕਤਾ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ। ਉਹ, ਜੋ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਸਦੀ ਚਮਕ ਘਟ ਗਈ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਹੋਸ਼ ਖੋ ਗਏ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਰਾਖਸ਼ਸ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੇ ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਵਾਲੇ ਸ਼ਬਦ, ਮਾਣ ਤੇ ਯੁੱਧ ਦੀ ਸ਼ਾਨ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਉਚਾਰੇ। ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ, ਜਿਸਦੀ ਕੀਰਤੀ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਹੈ, ਮਨੋਹਰ ਰੂਪ ਵਾਲਾ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ—ਇਥੇ ਕਿਸ ਧਰਮ ਦੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਕੀਤੀ ਹੈ, ਜਦ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਪਿੱਠ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਮਾਰਿਆ? ਮੈਂ, ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਤੇਰਾ ਹਥਿਆਰ ਬਣ ਕੇ ਮਰ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਲੋਕ ਤੇਰੀ ਦਇਆ, ਪੱਕਾ ਮਨ, ਵਚਨ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਪ੍ਰਤਿਗਿਆ ਤੇ ਡਿੱਠਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਹੋਣ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕੀਰਤੀ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਸਿਆਮ, ਸੰਯਮ, ਧੀਰਜ, ਧਰਮ, ਸਹਿਨਸ਼ੀਲਤਾ, ਸੱਚ, ਤੇ ਵਿਰਤਾ—ਇਹ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਅਤੇ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾ ਵੀ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਗੁਣਾਂ ਅਤੇ ਤੇਰੀ ਉੱਚੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਤਾਰਾ ਵਲੋਂ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨਾਲ ਮਿਲਣ ਆ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਲੱਗਦਾ ਸੀ ਕਿ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਲਾਪਰਵਾਹੀ ਵਿੱਚ ਹੈ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਨਹੀਂ ਮਾਰੇਂਗਾ—ਇਹੀ ਸੋਚ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਈ ਜਦ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਐਸਾ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਸਦੀ ਆਤਮਾ ਮਰੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜੋ ਧਰਮ ਦਾ ਝੰਡਾ ਤਾਂ ਹੈ ਪਰ ਅਧਰਮੀ, ਵਿਅਵਹਾਰੀਕ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੰਦਾ, ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਖੂਹ। ਤੂੰ ਧਰਮੀ ਬਣ ਕੇ, ਅੰਦਰੋਂ ਮੰਦਾ, ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਹੈਂ—ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਝੂਠੀ ਓਟ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ। ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਜਾਂ ਨਗਰ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਵੀ ਮੈਂ ਕੋਈ ਪਾਪ ਕਰਦਾ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਵੀ ਤੈਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਤਾਂ ਫਿਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਾਂ, ਕਿਉਂ ਮਾਰਿਆ? ਮੈਂ, ਇੱਕ ਵਾਨਰ, ਜੋ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ, ਸਦਾ ਫਲ ਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਤੇਰਾ ਵਿਰੋਧੀ ਨਹੀਂ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਲੜ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਤੂੰ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਜਿਸਦੀ ਕੀਰਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਭਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਧਰਮ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਹ ਸਭ ਨੂੰ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ। ਕਿਹੜਾ ਆਦਮੀ, ਜੋ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਸੰਦੇਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋਵੇ, ਧਰਮ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਓਟ ਲੈ ਕੇ, ਐਸਾ ਨਿਰਦਈ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ? ਤੂੰ ਰਘੁਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ, ਜੋ ਧਰਮ ਲਈ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੈ; ਫਿਰ ਤੂੰ, ਜੋ ਚੰਗਾ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ, ਅਪਣੀ ਯੋਗਤਾ ਦੇ ਖਿਲਾਫ ਕਿਉਂ ਵਰਤ ਰਿਹਾ ਹੈਂ? ਮਿਠਾਸ, ਦਾਨ, ਧੀਰਜ, ਧਰਮ, ਸੱਚ, ਡਿੱਠਾ ਰਹਿਣਾ ਤੇ ਵਿਰਤਾ—ਇਹ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇ ਪਾਪੀਆਂ ਨੂੰ ਸਜ਼ਾ ਦੇਣਾਂ ਵੀ। ਪਰ ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਜੜ੍ਹਾਂ, ਫਲ ਤੇ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਾਂ; ਇਹ ਸਾਡੀ ਪ੍ਰਕਿਰਤੀ ਹੈ, ਜਦਕਿ ਤੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਹਾਨ ਹੈਂ, ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਸੁਆਮੀ। ਜ਼ਮੀਨ, ਸੋਨਾ, ਔਰਤਾਂ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਕਾਰਨ—ਇਹ ਲਾਲਚ ਦੇ ਮੂਲ ਹਨ; ਇੱਥੇ, ਮੇਰੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਫਲਾਂ ਵਿੱਚ, ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਲਾਲਚ ਸੀ? ਰਾਜਾ ਦੇ ਫਰਜ਼ ਵਿੱਚ ਸਿਆਮ ਤੇ ਸੰਯਮ, ਸਜ਼ਾ ਤੇ ਇਨਾਮ ਦੋਵੇਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਰਾਜਧਰਮ ਖ਼ਰਾਬ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਰਾਜੇ ਸਿਰਫ਼ ਇੱਛਾ ਤੇ ਨਹੀਂ ਚਲਦੇ। ਪਰ ਤੂੰ ਤਾਂ ਇੱਛਾ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ, ਤੁਰੰਤ ਗੁੱਸਾ ਕਰ ਲੈਂਦਾ, ਅਸਥਿਰ ਹੈਂ, ਤੇ ਤੇਰਾ ਰਾਜਧਰਮ ਮਿਲਿਆ-ਜੁਲਿਆ ਹੈ; ਤੂੰ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਤੀਰ ਨੂੰ ਅਰਪਿਤ ਹੈਂ। ਨਾ ਤੈਨੂੰ ਧਰਮ ਦੀ ਪਰਵਾਹ ਹੈ, ਨਾ ਧਨ ਦੀ; ਤੂੰ ਇੰਦਰੀਆਂ ਤੇ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ, ਹੇ ਰਾਜਾ। ਇੱਥੇ, ਹੇ ਕਕੁਤਸਥ, ਜਦ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ, ਤਾਂ ਉੱਚੇ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਤੂੰ ਇਹ ਨਿੰਦਣਯੋਗ ਕੰਮ ਕਰਕੇ ਕੀ ਕਹੇਂਗਾ? ਜੋ ਰਾਜਾ ਨੂੰ ਮਾਰੇ, ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਹੱਤਿਆ ਕਰੇ, ਗਾਊ ਮਾਰੇ, ਚੋਰ ਹੋਵੇ, ਜੀਅਾਂ ਨੂੰ ਮਾਰੇ, ਨਾਸਤਿਕ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਨੂੰ ਛੂਹੇ—ਇਹ ਸਭ ਨਰਕ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜੋ ਚੁਗਲੀ ਖਾਂਦਾ, ਲਾਲਚੀ, ਦੋਸਤ ਨੂੰ ਧੋਖਾ ਦੇਵੇ, ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕਰੇ—ਇਹ ਸਭ ਮੰਦੇ ਦਿਲ ਵਾਲੇ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੀ ਖਾਲ, ਵਾਲ ਤੇ ਹੱਡੀਆਂ ਧਰਮਵਾਨ ਲੋਕ ਨਹੀਂ ਲੈਂਦੇ, ਨਾ ਹੀ ਮੇਰਾ ਮਾਸ ਤੁਸੀਂ ਵਰਗੇ ਸੱਜਣ ਖਾਂਦੇ ਹੋ। ਪੰਜ ਪੰਜ-ਨਖ ਵਾਲੇ ਜੀਵ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਤੇ ਕਸ਼ਤਰੀਆਂ ਲਈ ਭੋਜਨ ਯੋਗ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਘਵ: ਸੂਅਰ, ਸਾਲ, ਗੋਹ, ਖਰਗੋਸ਼ ਅਤੇ ਪੰਜਵੇਂ ਕੱਛੂਆ। ਪਰ ਗਿਆਨਵਾਨ ਲੋਕ ਮੇਰੀ ਖਾਲ ਜਾਂ ਹੱਡੀਆਂ ਨੂੰ ਹੱਥ ਨਹੀਂ ਲਾਉਂਦੇ, ਹੇ ਰਾਮ, ਨਾ ਹੀ ਮੇਰਾ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਨ; ਫਿਰ ਵੀ, ਮੈਂ ਪੰਜ-ਨਖ ਵਾਲਾ ਜੀਵ ਹੋ ਕੇ ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।