ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ, ਜੋ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਲੜਾਈ ਵਿੱਚ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋਦੇ ਹੋਏ ਦੇਖਿਆ। ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਬੇਚੈਨੀ ਨਾਲ ਤੱਕਿਆ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਨੇ ਆਪਣਾ ਤੀਰ ਵੇਖਿਆ, ਵਾਲ਼ੀ ਦੀ ਮੌਤ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ। ਰਾਮ ਨੇ ਇੱਕ ਵਿਸ਼ੀਲੇ ਸੱਪ ਵਰਗਾ ਤੀਰ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੱਚਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਸਮੇਂ ਦੇ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਤਣੀ ਦੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ, ਆਕਾਸ਼ੀ ਰਥਾਂ ਦੇ ਦੇਵ ਅਤੇ ਜੰਗਲੀ ਹਿਰਣ, ਡਰੇ ਹੋਏ, ਜਿਵੇਂ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਭਟਕ ਗਏ ਹੋਣ, ਉੱਡ ਗਏ। ਰਾਘਵ ਨੇ ਜੋ ਤੀਰ ਛੱਡਿਆ, ਉਹ ਗਜਜਨ ਦੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦਾ ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਵਾਲ਼ੀ ਦੇ ਛਾਤੀ 'ਚ ਜਾ ਲੱਗਾ। ਉਸ ਜ਼ੋਰਦਾਰ ਤੀਰ ਦੀ ਚੋਟ ਨਾਲ, ਵਾਲ਼ੀ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਉਰਜਾ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਜਲਦੀ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਪੂਰੇ ਚੰਦ ਦੀ ਰਾਤ 'ਚ ਇੰਦਰ ਦਾ ਝੰਡਾ ਜਿਵੇਂ ਡਿੱਗ ਪਵੇ, ਤੇ ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਮਾਸ ਦੇ ਸਮੇਂ ਵਿਹੂਣ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਐਸਾ ਹੀ ਵਾਲ਼ੀ, ਗਲ ਅੰਦਰ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ, ਦਰਦ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਿਕਲਦਾ ਹੋਇਆ ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਬੋਲਿਆ। ਰਾਮ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸੰਘਾਰਕ ਵਾਂਗ, ਸੋਨੇ ਤੇ ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਵੈਰੀ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਉੱਤਮ ਤੀਰ ਛੱਡਿਆ, ਜੋ ਹਰਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਅੱਗ ਤੇ ਧੂੰਆ ਨਿਕਲਣ ਵਰਗਾ ਸੀ। ਫਿਰ, ਵਾਲ਼ੀ, ਵਾਸਵ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਲਹੂ ਦੀ ਧਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਿੱਜਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਝੂਲਦੀ ਅਸ਼ੋਕ ਦਾ ਫੁੱਲ, ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਕੇ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਹੁਣ, ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵੈਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੀ ਸਤਾਰਵੀਂ ਸਰਗਾ। ਵਾਲ਼ੀ, ਜੋ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਤਿੱਖਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਦਰੱਖਤ ਕੱਟਿਆ ਜਾਵੇ। ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਫੈਲ ਗਏ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ, ਜਿਸ ਦੀ ਚਮਕ ਮੁਕ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਬਾਂਦਰਾਂ ਤੇ ਰੀਛਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗਿਆ, ਸੰਸਾਰ ਚਮਕਾਇਆ ਨਹੀਂ, ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੋਂ ਵਿਹੂਣ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਜਮੀਨ 'ਤੇ ਡਿੱਗਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸ ਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚਮਕ, ਜੀਵਨ, ਉਰਜਾ ਜਾਂ ਵੀਰਤਾ ਨਹੀਂ ਮੁਕੀ। ਇੰਦਰ ਵੱਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਬਾਂਦਰ ਦੀ ਉਰਜਾ, ਜੀਵਨ ਤੇ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਬਚਾਈ ਰੱਖੀ। ਇਹ ਮਾਲਾ ਨਾਲ, ਬਾਂਦਰਾਂ ਦਾ ਵੀਰ ਨਾਇਕ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਲਦੇ ਸਮੇਂ ਦੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਚਮਕਦੇ ਹੋਣ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ, ਤੇ ਰਾਮ ਦਾ ਤੀਰ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਸਜਾਵਟਾਂ, ਉਹ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ ਵੀ ਚਮਕਦੀਆਂ ਰਹੀਆਂ। ਰਾਮ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੋਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਤੀਰ, ਜੋ ਵੀਰਾਂ ਲਈ ਸਵਰਗ ਦਾ ਰਾਹ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਵਾਲ਼ੀ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ 'ਤੇ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਹ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਐਸਾ ਡਿੱਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਦੇ ਸ਼ੋਲਿਆਂ ਮੁੱਕ ਗਏ ਹੋਣ, ਜਾਂ ਯਯਾਤੀ ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਯੁਗ ਦੇ ਅੰਤ 'ਤੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇ; ਇੰਦਰ, ਜਿਸ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਕਰਨਾ ਔਖਾ; ਉਪੇਂਦਰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਹਿਣਾ ਮੁਸ਼ਕਲ—ਵਾਲ਼ੀ, ਇੰਦਰ ਦਾ ਪੁੱਤਰ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਚੌੜੀ ਛਾਤੀ, ਵੱਡੀਆਂ ਬਾਂਹਾਂ, ਚਮਕਦਾਰ ਚਿਹਰਾ ਤੇ ਸ਼ੇਰ ਵਾਂਗ ਅੱਖਾਂ, ਡਿੱਗਿਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਦੇਖਕੇ ਪਹੁੰਚੇ—ਉਹ ਵੀਰ, ਜਿਸ ਦੀ ਅੱਗ ਮੁੱਕ ਗਈ ਸੀ, ਡਿੱਗਿਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਮਹਾਨ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਸ ਮਾਨਯੋਗ ਵੀਰ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ। ਰਾਮ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ, ਤੇ ਮਹਾਨ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੇਖਕੇ, ਵਾਲ਼ੀ ਨੇ ਕਠੋਰ, ਪਰ ਨੈਤਿਕਤਾ ਤੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬੋਲ ਕਹੇ। ਚੋਟ ਲੱਗਣ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੀ ਚਮਕ ਘਟ ਗਈ, ਇੰਦਰਜੀਤ ਦੇ ਮਰਨ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਵਾਂਗ, ਉਸ ਨੇ ਤਰਕ ਵਾਲੇ, ਗਰਵ ਨਾਲ ਭਰੇ ਬੋਲ ਕਹੇ: "ਤੁਸੀਂ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਮੋਹਕ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਇੱਥੇ ਕਿਹੜਾ ਧਰਮ ਕਮਾਇਆ, ਜਦੋਂ ਪਿੱਠ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰਿਆ? ਮੈਂ, ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ, ਤੇਰੇ ਕਾਰਨ ਆਪਣੇ ਅੰਤ ਨੂੰ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹਾਂ। ਸਭ ਜੀਵ ਤੇਰੇ ਨਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧੀ ਦੱਸਦੇ ਹਨ—ਦਇਆਵਾਨ, ਮਹਾਨ ਨਿਰਣਯ ਵਾਲਾ, ਵਾਅਦੇ ਪੂਰੇ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਤੇ ਨਿਸ਼ਠਾ ਵਿੱਚ ਅਟਲ। ਸਵੰਯਮ-ਨਿਯੰਤਰਣ, ਸੰਯਮ, ਧੀਰਜ, ਧਰਮ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਸਚਾਈ, ਵੀਰਤਾ—ਇਹ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਲਈ ਸਜ਼ਾ ਵੀ। ਇਹ ਗੁਣ ਤੇ ਤੇਰੀ ਉੱਚੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਤਾਰਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਰੋਕਿਆ, ਫਿਰ ਵੀ ਮੈਂ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆ ਗਿਆ। ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਬੇਧਿਆਨ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ; ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ। ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਝੰਡਾ, ਪਰ ਅਧਰਮੀ, ਮੰਦਾ ਆਚਰਨ ਵਾਲਾ, ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਕੂਏ ਵਾਂਗ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਧਰਮੀ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਪਰ ਅੰਦਰੋਂ ਮੰਦਾ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ—ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ, ਧਰਮ ਦਾ ਝੂਠਾ ਪਟ ਲੈ ਕੇ। ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਜਾਂ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਕੋਈ ਪਾਪ ਕਰਾਂ, ਮੈਂ ਕਦੇ ਤੈਨੂੰ ਨਜ਼ਰਅੰਦਾਜ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਫਿਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਪਾਪ ਰਹਿਤ, ਕਿਉਂ ਮਾਰਿਆ? ਮੈਂ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ ਬਾਂਦਰ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਫਲ ਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਇੱਥੇ ਤੇਰੇ ਨਾਲ ਲੜਾਈ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਜੁਝ ਰਹਿਆ ਸੀ। ਤੂੰ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਮੋਹਕ, ਸਚਮੁਚ ਧਰਮ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲੈ ਕੇ, ਸਭ ਨੂੰ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਕਿਹੜਾ ਯੋਧਾ, ਜੋ ਰਾਜਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਸੰਦੇਹ ਰਹਿਤ, ਧਰਮ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਲੁਕਾ ਕੇ, ਅਜੋਖਾ ਕੰਮ ਕਰੇਗਾ? ਤੂੰ, ਰਘੁ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜਨਮਿਆ, ਧਰਮ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ; ਫਿਰ ਵੀ, ਜੋ ਉੱਚਾ ਲੱਗਦਾ, ਉਹ ਅਣਯੋਗ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਕਿਉਂ? ਸਮਝੌਤਾ, ਦਾਨ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਧਰਮ, ਸਚ, ਅਟਲਤਾ, ਤੇ ਵੀਰਤਾ—ਇਹ ਗੁਣ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇ ਦੁਸ਼ਟਾਂ ਲਈ ਸਜ਼ਾ ਵੀ। ਅਸੀਂ, ਰਾਮ, ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਹਾਂ, ਜੜ੍ਹਾਂ, ਫਲ ਤੇ ਮਾਸ 'ਤੇ ਜੀਵਦੇ ਹਾਂ; ਇਹ ਸਾਡਾ ਸਵਭਾਵ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮਨੁੱਖ, ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹੈਂ। ਜ਼ਮੀਨ, ਸੋਨਾ, ਨਾਰੀਆਂ, ਤੇ ਲੜਾਈ ਦੇ ਕਾਰਨ—ਇਹ ਇੱਛਾਵਾਂ ਦੇ ਸਰੋਤ ਹਨ; ਫਿਰ ਤੇਰੇ ਲਈ, ਮੇਰੇ ਜੰਗਲ ਦੇ ਫਲਾਂ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੀ ਲਾਲਚ?