ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਵਾਨਰ, ਲਹੂ ਵਿੱਚ ਲਥਪਥ ਹੋ ਕੇ, ਇਕ ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਗਰਜਦੇ ਹੋਏ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਭਿਆਨਕ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਕਰਦੇ ਜੰਗ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਜਿਵੇਂ ਬੱਦਲ ਗਰਜ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਭਿਆਨਕ ਲੜਾਈ ਵੇਖ ਕੇ, ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਨੇ ਦੇਖਿਆ ਕਿ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸੁਗਰੀਵ ਦੀ ਤਾਕਤ ਘਟ ਰਹੀ ਸੀ। ਉਹ ਵਾਰ ਵਾਰ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਉਸਦੀ ਆਸ ਟੁੱਟ ਰਹੀ ਹੋਵੇ। ਇਸ ਵੇਲੇ, ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲੇ ਰਾਮ ਨੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿੱਚ ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਆਪਣੇ ਤੀਰ ਵੱਲ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਹੁਣ ਉਹ ਵਾਲ਼ੀ ਨੂੰ ਮਾਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਆਪਣੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਇੱਕ ਐਸਾ ਤੀਰ ਚੜ੍ਹਾਇਆ ਜੋ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸਾਪ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਤੇ ਉਸਨੂੰ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤਾਣ ਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲ ਸਮੇਂ ਮੌਤ ਆਪਣਾ ਚੱਕਰ ਘੁੰਮਾਉਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਜਦ ਰਾਮ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਤੰਤਣੀ ਵੱਜੀ, ਤਾਂ ਅਕਾਸ਼ ਦੇ ਰਥਾਂ ਤੇ ਉੱਡਦੇ ਪੰਛੀ ਤੇ ਹਰਣ—all ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਯੁੱਗ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਸਭ ਕੁਝ ਉਲਟ ਜਾਂਦਾ ਹੋਵੇ। ਰਾਘਵ ਰਾਮ ਵਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੀਰ, ਗੱਜਣ ਵਾਲੀ ਗੜਗੜਾਹਟ ਅਤੇ ਚਮਕਦਾਰ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ, ਵਾਲ਼ੀ ਦੇ ਸੀਨੇ ਵਿਚ ਜਾ ਵੱਜਿਆ। ਮਹਾਨ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਵੱਜੇ ਹੋਏ, ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਵਾਲ਼ੀ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ ਸੀ ਜੋ ਪੂਰਨਿਮਾ ਦੇ ਚੰਦ ਦੀ ਰਾਤ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਚਮਕ ਗੁਆ ਬੈਠਿਆ, ਅਸ਼ਵਯੁਜ ਮਹੀਨੇ ਦੀ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਬੇਹੋਸ਼, ਉਸਦੇ ਗਲੇ 'ਚ ਹੰਝੂ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਦਰਦ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਨਾਲ ਬੋਲ ਪਿਆ। ਰਾਮ, ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਸੰਘਾਰ ਕਰਣ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ ਸੀ, ਉੱਤਮ ਤੀਰ ਛੱਡਿਆ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਤੇ ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਮਹਾਦੇਵ ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਅੱਗ ਤੇ ਧੂੰਆਂ ਕੱਢ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਖੂਨ ਦੀ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਭਿੱਜਿਆ ਹੋਇਆ ਵਾਲ਼ੀ, ਵਾਸਵ ਦੇ ਪੁੱਤ, ਆਪਣੀ ਸੂਝ ਬੁਝ ਗਵਾ ਬੈਠਾ, ਤੇ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਸਤਾਰਵੀਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਵਾਲ਼ੀ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਡਰਾਉਣਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਦੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵੱਜ ਕੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਉਹ ਇਕ ਵੱਡੇ ਦਰੱਖਤ ਵਾਂਗ ਡਿੱਗਿਆ ਜਿਸਨੂੰ ਕੋਈ ਕੱਟ ਦੇਵੇ। ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਚਮਕਦਾਰ ਬਾਲੀਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਪਿਆ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਫੈਲ ਗਏ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ ਜਿਸਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ਖਤਮ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਜਦ ਉਹ ਵਾਨਰਾਂ ਤੇ ਰੀਛਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਤਾਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ ਮੁਰਝਾ ਗਈ, ਜਿਵੇਂ ਅਸਮਾਨ ਚੰਦ ਦੇ ਬਿਨਾ ਸੁੰਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਉਸਦੇ ਸਰੀਰ ਦੀ ਚਮਕ, ਜਿੰਦ, ਤਾਕਤ ਜਾਂ ਵੀਰਤਾ ਘੱਟ ਨਹੀਂ ਹੋਈ। ਇੰਦਰ ਵਲੋਂ ਦਿੱਤੀ ਸੋਨੇ ਤੇ ਮੋਤੀਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਵਾਨਰ ਦੀ ਜਿੰਦ, ਤਾਕਤ ਤੇ ਮਹਿਮਾ ਨੂੰ ਬਚਾਈ ਹੋਈ ਸੀ। ਉਸ ਸੋਹਣੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ, ਉਹ ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਨਾਇਕ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਵੇਲੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਜਿਸਦੇ ਕੋਲੋਂ ਚਮਕਦੀ ਕਿਨਾਰੀ ਹੋਵੇ। ਉਸ ਦੀ ਮਾਲਾ, ਉਸਦਾ ਸਰੀਰ ਤੇ ਜੋ ਤੀਰ ਉਸਦੇ ਜੀਵਨ-ਸਥਾਨ ਤੇ ਵੱਜਿਆ, ਇਹ ਤਿੰਨ ਚੀਜਾਂ—even ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ—ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਰਾਮ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਤੋਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਉਹ ਹਥਿਆਰ, ਜੋ ਵੀਰਾਂ ਲਈ ਸਵਰਗ ਦਾ ਰਸਤਾ ਖੋਲ੍ਹਦਾ ਹੈ, ਵਾਲ਼ੀ ਨੂੰ ਉੱਚੀ ਅਵਸਥਾ ਵੱਲ ਲੈ ਗਿਆ। ਉਹ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਲਪਟਾਂ ਮੁੱਕ ਗਈਆਂ ਹੋਣ, ਜਾਂ ਜਿਵੇਂ ਯਯਾਤੀ ਆਪਣੇ ਪੁੰਨ ਦੇ ਅੰਤ ਉੱਤੇ ਸਵਰਗ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇ। ਉਹ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਸੀ ਜੋ ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਜਿਸਨੂੰ ਹਰਾਉਣਾ ਔਖਾ ਹੈ; ਉਪਿੰਦਰ ਵਾਂਗ, ਜਿਸਨੂੰ ਸਹਿਣਾ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਹੈ। ਵਾਲ਼ੀ, ਇੰਦਰ ਦਾ ਪੁੱਤ, ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਚੌੜੀ ਛਾਤੀ, ਬਲਵਾਨ ਬਾਂਹਾਂ, ਚਮਕਦਾਰ ਚਿਹਰਾ ਤੇ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਹੁਣ ਡਿੱਗਿਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ, ਉਸਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ ਕੋਲ ਆਏ—ਉਹ ਮਹਾਨ ਨਾਇਕ, ਜਿਵੇਂ ਅੱਗ ਜਿਸ ਦੀ ਲਪਟ ਮੁੱਕ ਚੁੱਕੀ ਹੋਵੇ। ਦੋਵੇਂ ਭਰਾ, ਵੱਡੇ ਵੀਰ, ਧੀਰੇ ਧੀਰੇ ਉਸ ਵੱਡੇ ਨਾਇਕ ਕੋਲ ਆਏ, ਉਸਨੂੰ ਆਦਰ ਨਾਲ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ। ਜਦ ਵਾਲ਼ੀ ਨੇ ਰਾਘਵ ਕੁਲ ਦੇ ਰਾਮ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਸਨੇ ਕੜ੍ਹੇ ਪਰ ਧਰਮਕ ਅੱਖਰਾਂ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕੀਤੀ। ਮਾਰੇ ਹੋਏ, ਉਸਦੀ ਚਮਕ ਘੱਟ ਗਈ ਸੀ, ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਰਾਖਸ਼ਸ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੋਵੇ, ਪਰ ਉਸਦੇ ਸ਼ਬਦ ਵਿਚ ਤਰਕ ਤੇ ਯੁੱਧ ਦਾ ਅਹੰਕਾਰ ਸੀ। ਉਸਨੇ ਆਖਿਆ, "ਤੂੰ, ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤ—ਇੱਥੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਧਰਮ ਮਿਲਿਆ? ਮੈਂ ਤਾਂ ਯੁੱਧ ਵਿੱਚ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਸੀ, ਤੇ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਸੰਵੇਦਨਸ਼ੀਲ, ਮਹਾਨ ਨਿਸ਼ਚੇ ਵਾਲਾ, ਵਚਨ ਨਿਭਾਉਣ ਵਾਲਾ, ਵਚਨਬੱਧ—ਇਹ ਤੇਰੀ ਮਹਿਮਾ ਹੈ, ਜਿਸਦਾ ਜ਼ਿਕਰ ਸਾਰਾ ਸੰਸਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।" "ਆਤਮ-ਸੰਯਮ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਧੀਰਜ, ਧਰਮ, ਸਹਿਣਸ਼ਕਤੀ, ਸੱਚ, ਵੀਰਤਾ—ਇਹ ਸਾਰੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇ ਪਾਪੀਆਂ ਲਈ ਸਜ਼ਾ ਵੀ।" "ਇਹ ਗੁਣ ਤੇ ਤੇਰੀ ਉੱਚੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਮੈਂ ਤਾਰਾ ਵਲੋਂ ਰੋਕਿਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਫਿਰ ਵੀ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆ ਗਿਆ।" "ਤੈਨੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਗੁੱਸੇ ਤੇ ਲਾਪਰਵਾਹ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਦੇ ਹੱਥੀਂ ਮਾਰਨਾ ਨਹੀਂ ਚਾਹੀਦਾ ਸੀ; ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ ਜਦ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ ਸੀ।" "ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਆਤਮਾ ਵਲੋਂ ਮਰਾ ਹੋਇਆ, ਧਰਮ ਦਾ ਝੰਡਾ ਪਰ ਅਧਰਮੀ, ਵਿਅਵਹਾਰ ਵਿੱਚ ਬੁਰਾ, ਜਿਵੇਂ ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਖੂਹ।" "ਤੂੰ ਧਰਮ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਛੁਪਿਆ ਦੁਸ਼ਟ ਹੈਂ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਜੋ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ—ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕਿਆ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਧਰਮ ਦਾ ਨਾਟਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।" "ਚਾਹੇ ਤੇਰੇ ਰਾਜ ਵਿੱਚ ਹੋਵਾਂ ਜਾਂ ਤੇਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ, ਜਦ ਮੈਂ ਕੋਈ ਪਾਪ ਕਰਾਂ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਅਣਦੇਖਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ—ਫਿਰ ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹਾਂ, ਕਿਉਂ ਮਾਰਿਆ?" "ਮੈਂ ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਵਾਨਰ ਹਾਂ, ਸਦਾ ਫਲ ਤੇ ਜੜ੍ਹਾਂ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਤੇ ਇੱਥੇ ਤੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੜ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨਾਲ ਲੜ ਰਿਹਾ ਸੀ।" "ਤੂੰ, ਰਾਜਾ ਦਾ ਪੁੱਤ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਤੇ ਸਭ ਨੂੰ ਪਸੰਦ ਆਉਂਦਾ, ਨਿਸ਼ਚਤ ਹੀ ਧਰਮ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਧਾਰਨ ਕਰਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਦਿੱਸਦੇ ਹਨ।" "ਕਿਹੜਾ ਯੋਧਾ, ਜੋ ਰਾਜਕੁਲ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਸੰਦੇਹ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਧਰਮ ਦੇ ਚਿੰਨ੍ਹ ਛੁਪਾ ਕੇ ਐਨੀ ਨਿਰਦਈ ਕਰਤੂਤ ਕਰੇਗਾ?" "ਤੂੰ ਰਾਘਵ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਜੰਮਿਆ, ਜੋ ਧਰਮ ਲਈ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ; ਫਿਰ ਤੂੰ, ਜੋ ਚੰਗਾ ਦਿੱਸਦਾ, ਆਪਣੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ ਵਰਤਾਵ ਕਰ ਰਿਹਾ?" "ਸਮਝੌਤਾ, ਦਾਨ, ਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ, ਧਰਮ, ਸੱਚ, ਅਡਿੱਗਤਾ ਤੇ ਵੀਰਤਾ—ਇਹ ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਗੁਣ ਹਨ, ਹੇ ਰਾਜਨ, ਤੇ ਪਾਪੀਆਂ ਲਈ ਸਜ਼ਾ ਵੀ।" "ਅਸੀਂ ਤਾਂ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀ ਹਾਂ, ਰਾਮਾ, ਜੜ੍ਹਾਂ, ਫਲ ਤੇ ਮਾਸ ਖਾਂਦੇ ਹਾਂ; ਇਹ ਸਾਡੀ ਕੁਦਰਤ ਹੈ, ਤੇ ਤੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਮਨੁੱਖ ਹੈਂ, ਹੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ।