ਸੁਣੋ, ਮਹਿਲਾਵਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਬਾਲਕਾਂਡ ਦੇ ਇਕੱਤੀਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਆਪਣਾ ਕਰਤੱਬ ਪੂਰਾ ਕਰ ਲਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ ਅਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਰਾਤ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹੇ। ਸਵੇਰ ਹੋਣ ‘ਤੇ, ਆਪਣੇ ਸਵੇਰੇ ਦੇ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਸਾਰਿਆਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਕੋਲ ਇਕੱਠੇ ਪਹੁੰਚੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਨਾਲ ਉੱਚਤ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਮਹਾ ਰਿਸ਼ੀ! ਅਸੀਂ ਤੁਹਾਡੇ ਸੇਵਕ ਹਾਜ਼ਰ ਹਾਂ। ਹੁਕਮ ਕਰੋ, ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਿਸ਼ੀ, ਅਸੀਂ ਕੀ ਕਰੀਏ?” ਇਹ ਸੁਣਕੇ, ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਦੇ ਆਗੂਪਨ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਹੇ ਪੁರುਸ਼ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ, ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਧਾਰਮਿਕ ਯਜ੍ਯ ਕਰ ਰਹੇ ਹਨ। ਅਸੀਂ ਉਥੇ ਜਾਵਾਂਗੇ। ਹੇ ਨਰਸ਼ਾਰਦੂਲ, ਤੂੰ ਵੀ ਸਾਡੇ ਨਾਲ ਚੱਲ; ਉਥੇ ਤੂੰ ਇੱਕ ਅਦਭੁਤ ਅਤੇ ਅਮੁੱਲਾ ਧਨੁਸ਼ ਦੇਖਣ ਯੋਗ ਹੈਂ। ਉਹ ਧਨੁਸ਼, ਜਿਸਨੂੰ ਕਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਅਤਿ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਹੈ, ਜੋ ਯਜ੍ਯ ਵਿੱਚ ਅਪੂਰਵ ਚਮਕਦਾ ਹੈ। ਨਾਂ ਤਾਂ ਦੇਵਤਾ, ਨਾਂ ਗੰਧਰਵ, ਨਾਂ ਅਸੁਰ, ਨਾਂ ਰਾਖਸ਼ਸ, ਅਤੇ ਨਾਂ ਹੀ ਕੋਈ ਮਨੁੱਖ ਉਸ ਨੂੰ ਤਾਣ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਕਈ ਬਲਵਾਨ ਰਾਜਕੁਮਾਰਾਂ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਪਰਖਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਕੋਈ ਵੀ ਤਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਿਆ। ਉਹ ਧਨੁਸ਼, ਹੇ ਕਕੁਤ੍ਸਥ ਵੰਸ਼ੀ, ਮਿਥਿਲਾ ਦੇ ਮਹਾਨ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਹੈ; ਉਥੇ ਤੂੰ ਉਹ ਧਨੁਸ਼ ਅਤੇ ਵਿਲੱਖਣ ਯਜ੍ਯ ਦੋਵੇਂ ਦੇਖੇਂਗਾ। ਉਹ ਧਨੁਸ਼, ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਲੋਂ ਪ੍ਰਸ਼ੰਸਿਤ, ਰਾਜਾ ਜਨਕ ਨੇ ਆਪਣੇ ਯਜ੍ਯ ਦੇ ਫਲ ਵਜੋਂ ਮੰਗਿਆ ਸੀ। ਉਹ ਧਨੁਸ਼, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਰਾਜਾ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਪਵਿੱਤਰਤਾ ਨਾਲ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਗੰਧਾਂ ਅਤੇ ਅਗਰੂ ਦੀ ਧੂਪ ਨਾਲ ਸਨਮਾਨਿਤ ਰੱਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਨੇ ਜੰਗਲ ਵਾਸੀਆਂ ਨੂੰ ਵਿਦਾ ਕਰਕੇ, ਸਾਰਿਆਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਕਕੁਤ੍ਸਥ ਵੰਸ਼ੀ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਯਾਤਰਾ ਲਈ ਤਿਆਰੀ ਕੀਤੀ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਚੰਗੇ ਰਹੋ; ਮੈਂ ਸਿਦ੍ਧਾਸ਼੍ਰਮ ਤੋਂ ਜਾਹਨਵੀ (ਗੰਗਾ) ਦੇ ਉੱਤਰੀ ਕੰਢੇ, ਹਿਮਾਲਿਆ ਦੇ ਪੱਥਰਾਂ ਵੱਲ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।” ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਤਪ ਵਿੱਚ ਰਤ, ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਕੌਸ਼ਿਕ ਉੱਤਰੀ ਦਿਸ਼ਾ ਵੱਲ ਚੱਲ ਪਏ। ਜਦੋਂ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਚਲ ਪਏ, ਤਾਂ ਵੈਦਿਕ ਅਧਿਐਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਸੰਗਤੀਆਂ, ਲਗਭਗ ਸੌ ਰਥਾਂ ਦੀ ਦੂਰੀ ਤੱਕ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚਲੀਆਂ। ਸਿਦ੍ਧਾਸ਼੍ਰਮ ਦੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਹਿਰਣ ਅਤੇ ਪੰਛੀ ਵੀ, ਉੱਚ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਚੱਲ ਪਏ। ਲੰਮਾ ਰਸਤਾ ਤੈਅ ਕਰਕੇ, ਜਦੋਂ ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਉਹ ਟੋਲੀ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਗਈ। ਫਿਰ, ਸੂਰਜ ਡੁੱਬਣ ਉਪਰੰਤ, ਸਭ ਨੇ ਨ੍ਹਾ ਕੇ ਅੱਗ ਨੂੰ ਹਵਨ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਜੀ ਦੀ ਅਗਵਾਈ ਹੇਠ, ਉਹ ਅਤੁੱਟ ਉਰਜਾ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਬੈਠ ਗਏ। ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਵੀ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਕੇ, ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ ਸਾਹਿਬ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਪਣੀ ਜਗ੍ਹਾ ਲੈ ਲਈ। ਫਿਰ, ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਮਾਨ ਅਤੇ ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਰਾਮ, ਉਤਸੁਕਤਾ ਨਾਲ, ਤਪਸਵੀ ਮਹਾਰਿਸ਼ੀ ਵਿਸ਼ਵਾਮਿਤ੍ਰ, ਜੋ ਤਪ ਵਿੱਚ ਸ਼ੇਰ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਪੁੱਛਣ ਲੱਗੇ, “ਮੁਨਿਵਰ! ਇਹ ਕਿਹੜੀ ਧਰਤੀ ਹੈ, ਜੋ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਜੰਗਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ? ਮੈਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਸੱਚ-ਸੱਚ ਦੱਸੋ।” ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਿਸ਼ੀ, ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਉਸ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਸੁਣਾਉਣ ਲੱਗੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਆਖਿਆ, “ਇੱਥੇ ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਕੁਸ਼ਾ ਸੀ। ਉਹ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਇਆ, ਸੱਚੇ ਨਿਯਮਾਂ ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਹਿਣ ਵਾਲਾ, ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਤਾ ਅਤੇ ਸਤਕਰਮੀਆਂ ਵਲੋਂ ਸਨਮਾਨਿਤ ਸੀ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਵਿਦਰਭ ਦੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ ਧਰਮਵਤੀ ਨਾਰੀ ਨਾਲੋਂ ਚਾਰ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੇ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਮ ਸਨ: ਕੁਸ਼ਾਂਬ, ਕੁਸ਼ਨਾਭ, ਅਸੂਰਤ ਰਜਸ ਅਤੇ ਵਸੁ। ਇਹ ਚਾਰੋਂ ਤੇਜੀਲੇ, ਉਰਜਾਵਾਨ ਅਤੇ ਖਸ਼ਤਰੀ ਧਰਮ ਨਿਭਾਉਣ ਵਿੱਚ ਲਗਨਸ਼ੀਲ ਸਨ। ਕੁਸ਼ਾ ਨੇ ਆਪਣੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਧਰਮਾਤਮਾ ਪੁੱਤਰਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘ਪੁੱਤਰੋ! ਰਾਜ ਕਰਨਾ, ਪਰ ਧਰਮ ਨਾਲ; ਧਰਮ ਰਾਹੀਂ ਵੱਡਾ ਪੁੰਨ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੋਵੇਗਾ।’ ਪਿਤਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਚਾਰੋ ਉੱਤਮ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਹਰ ਇੱਕ ਨੇ ਆਪਣਾ-ਆਪਣਾ ਸ਼ਹਿਰ ਵਸਾਇਆ। ਕੁਸ਼ਾਂਬ ਨੇ ਤੇਜ ਨਾਲ ਕਉਸ਼ਾਂਬੀ ਨਗਰੀ ਬਣਾਈ; ਕੁਸ਼ਨਾਭ ਨੇ ਮਹੁਦਯਾ ਨਗਰੀ ਵਸਾਈ। ਅਸੂਰਤ ਰਜਸ ਨੇ ਧਰਮਾਰਣਯ ਨਗਰੀ ਬਣਾਈ ਅਤੇ ਵਸੁ ਨੇ ਗਿਰਿਵ੍ਰਜਾ ਨਗਰੀ ਦੀ ਸਥਾਪਨਾ ਕੀਤੀ। ਹੇ ਰਾਮ! ਇੱਥੇ ਵਸੁ ਮਹਾਤਮਾ ਦੀ ਇਹ ਧਰਤੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਾਰੇ ਪਾਸੇ ਇਹ ਪੰਜ ਉੱਤਮ ਪਹਾੜ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸੁਮਾਗਧੀ ਨਦੀ, ਜੋ ਮਾਗਧ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਪੰਜ ਮੁੱਖ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮਾਲਾ ਵਾਂਗ ਵਹਿੰਦੀ ਹੈ। ਇਹ, ਹੇ ਰਾਮ, ਵਸੁ ਮਹਾਰਾਜ ਦੀ ਮਾਗਧੀ ਨਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ ਤੋਂ ਉਪਜਾਊ ਅਤੇ ਖੇਤਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਕੁਸ਼ਨਾਭ, ਜੋ ਰਾਜਰਿਸ਼ੀ ਅਤੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੀ, ਨੇ ਘ੍ਰਿਤਾਚੀ ਨਾਂ ਦੀ ਅਪਸਰਾ ਨਾਲੋਂ ਸੌ ਅਤੁੱਲਨੀਆ ਧੀਆਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀਆਂ। ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਨੌਜਵਾਨੀ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ, ਸੋਹਣੇ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜ-ਧਜ ਕੇ, ਮਾਨੋ ਸਾਵਣ ਦੀਆਂ ਸੌ ਨਦੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਗਈਆਂ। ਉਹ ਗਾਉਂਦੀਆਂ, ਨੱਚਦੀਆਂ, ਵਾਦ-ਯੰਤਰ ਵਜਾਉਂਦੀਆਂ, ਅਤੇ ਵਧੀਆ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਿਤ, ਅਤਿ ਆਨੰਦ ਮਨਾ ਰਹੀਆਂ ਸਨ। ਉਹ ਕੁੜੀਆਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਅੰਗ ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਅਦ੍ਵਿਤੀਯ ਸੀ, ਬਾਗ ਵਿੱਚ ਮਾਨੋ ਬੱਦਲਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਰਿਆਂ ਵਾਂਗ ਦਾਖਲ ਹੋਈਆਂ। ਜਦੋਂ ਹਵਾ ਦੇ ਦੇਵਤਾ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਸਾਰੀਆਂ ਕੁੜੀਆਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਹਰ ਗੁਣ, ਸੋਹਣਪ ਅਤੇ ਨੌਜਵਾਨੀ ਨਾਲ ਭਰੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਸਨ, ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਬੋਲ ਪਏ...