ਤਾਰਾ, ਜਿਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਚਮਕਦਾਰ ਸੀ, ਜਦ ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਸਮਝਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਵਾਲੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਝਿੜਕਿਆ ਤੇ ਕਿਹਾ, "ਸੁੰਦਰ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਤਾਰਾ, ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਵੀ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀ ਭਰਾ ਸੁਗਰੀਵ ਦੀ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰੀ ਗੂੰਜ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਸਹਾਰ ਲਵਾਂ? ਬਹਾਦਰ ਯੋਧਿਆਂ ਲਈ, ਜੋ ਜੰਗ ਵਿਚ ਅਡੋਲ ਤੇ ਅਟੱਲ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਲਈ ਬੇਇਜ਼ਤੀ ਸਹਿਣਾ ਮੌਤ ਤੋਂ ਵੀ ਵੱਧ ਕੌੜਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਚੁਣੌਤੀ ਭਰੇ ਨਾਟਕ ਨੂੰ, ਜੋ ਲੜਾਈ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਵੀ ਸਹਾਰ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" "ਤੂੰ ਮੇਰੇ ਲਈ ਰਾਘਵ ਦੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਕਰ, ਉਹ ਧਰਮ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਕੁਕਰਮ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ। ਹੁਣ ਤੂੰ ਔਰਤਾਂ ਸਮੇਤ ਵਾਪਸ ਮੁੜ ਜਾ, ਮੈਨੂੰ ਹੋਰ ਪਿੱਛੇ ਨਾ ਆ। ਤੂੰ ਆਪਣੀ ਮਿੱਤਰਤਾ ਅਤੇ ਨਿਭਾਉ ਮੇਰੇ ਲਈ ਪੂਰੀ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਹੁਣ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਸਾਹਮਣਾ ਕਰਨ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਆਪਣੀ ਚਿੰਤਾ ਛੱਡ ਦੇ। ਮੈਂ ਉਸਦੀ ਹੰਕਾਰ ਨੂੰ ਚੁੱਕ ਲਵਾਂਗਾ, ਪਰ ਉਹ ਆਪਣੀ ਜਾਨ ਨਹੀਂ ਗੁਆਏਗਾ। ਉਹ ਜਿਹੜਾ ਕੁਝ ਲੜਾਈ ਲਈ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਮੈਂ ਕਰਾਂਗਾ; ਮੇਰੇ ਹੱਥਾਂ ਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਦੇ ਵੱਜਣ ਨਾਲ ਉਹ ਪਿੱਛੇ ਹਟ ਜਾਵੇਗਾ। ਉਹ ਦੁਸਟ, ਜੋ ਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਸਹਿਯੋਗ ਤੇ ਪਿਆਰ ਪੂਰਾ ਕਰ ਚੁੱਕੀ ਹੈ, ਤਾਰਾ।" "ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਕਸਮ ਖਾਂਦਾ ਹਾਂ, ਹੁਣ ਬਸ ਕਰ, ਜਦ ਮੈਂ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਉਸਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿਆਂਗਾ, ਤਾਂ ਵਾਪਸ ਆਵਾਂਗਾ।" ਇਹ ਕਹਿ ਕੇ, ਤਾਰਾ ਨੇ ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿੰਦਿਆਂ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਰੋਈ, ਤੇ ਉਸਦੇ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਘੁੰਮ ਕੇ ਸ਼ੁਭ ਲਛਣ ਕੀਤੇ। ਫਿਰ, ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ, ਤਾਰਾ ਹੋਰ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਅੰਦਰਲੇ ਮਹਲ ਵਿਚ ਚਲੀ ਗਈ। ਤਾਰਾ ਜਦ ਆਪਣੇ ਮਹਲ ਵਿਚ ਚਲੀ ਗਈ, ਤਾਂ ਵਾਲੀ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਸ਼ਹਿਰ ਵਿਚੋਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਵੱਡਾ ਸੱਪ ਫੁਫਕਾਰਦਾ ਹੋਵੇ। ਉਸਨੇ ਹਰ ਪਾਸੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀ, ਆਪਣੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਲਈ ਤਿਆਰ ਸੀ। ਫਿਰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਵਾਲੀ ਨੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ, ਸੋਨੇ ਦੀਆਂ ਗਹਿਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ, ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ। ਵਾਲੀ ਆਪਣਾ ਕਮਰਬੰਦ ਕੱਸ ਕੇ, ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਆਪਣਾ ਮੁੱਕਾ ਉੱਪਰ ਚੁੱਕ ਕੇ ਤੁਰ ਪਿਆ, ਲੜਾਈ ਲਈ ਤਿਆਰ। ਸੁਗਰੀਵ ਵੀ, ਹੋਰ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ, ਆਪਣਾ ਮੁੱਕਾ ਬੰਨ ਕੇ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਵਾਲੀ ਵੱਲ ਵਧਿਆ। ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਵਾਲੀ ਨੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ, ਜੋ ਲੜਾਈ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਮੁੱਕਾ, ਮਜ਼ਬੂਤੀ ਨਾਲ ਬੰਨਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਉਂਗਲਾਂ ਇਕਸਾਰ, ਜਦ ਵੱਜੇਗਾ, ਤੇਰੀ ਜਾਨ ਲੈ ਲਵੇਗਾ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਭੜਕ ਕੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ, "ਇਹੀ ਮੁੱਕਾ, ਤੇਰੀ ਜਾਨ ਲੈ ਕੇ, ਤੇਰੇ ਸਿਰ ਉੱਤੇ ਪਵੇ!" ਜਦ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਵੱਡੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਵੱਜਿਆ, ਤਾਂ ਵਾਲੀ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਵਧਿਆ, ਤੇ ਉਸ ਤੋਂ ਖੂਨ ਵਗਣ ਲੱਗ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪਹਾੜ ਚੋਟ ਲੱਗਣ ਤੇ ਲਹੂ-ਲਹੂ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਝਿਜਕਣ ਬਿਨਾ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸਾਲਾ ਰੁੱਖ ਉਖਾੜਿਆ ਤੇ ਵਾਲੀ ਦੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਵੱਜਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਬਿਜਲੀ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਾਲਾ ਰੁੱਖ ਦੇ ਵੱਜਣ ਨਾਲ ਵਾਲੀ ਡਿੱਗ ਪਿਆ, ਭਾਰੀ ਵੱਜਣ ਨਾਲ ਉਹ ਐਸਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਭਾਰ ਨਾਲ ਡੁੱਬਦੀ ਜਹਾਜ਼। ਦੋਵੇਂ ਬਲਵਾਨ ਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ, ਗਰੁੜ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਭਿਆਨਕ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ, ਆਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਚੰਨ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਲੱਗ ਰਹੇ ਸਨ। ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨ ਦੀ ਨੀਤ ਨਾਲ, ਕਮਜ਼ੋਰੀਆਂ ਲੱਭਦੇ ਹੋਏ ਲੜ ਰਹੇ ਸਨ। ਫਿਰ ਵਾਲੀ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵਾਧਾ ਕਰ ਗਿਆ। ਸੂਰਜ ਪੁੱਤਰ ਸੁਗਰੀਵ, ਮਹਾਨ ਬਹਾਦੁਰ, ਪਰ ਵਾਲੀ ਦੇ ਹੱਥੋਂ ਹਾਰ ਗਿਆ; ਉਸਦਾ ਹੰਕਾਰ ਟੁੱਟ ਗਿਆ ਤੇ ਤਾਕਤ ਘਟਣ ਲੱਗੀ। ਵਾਲੀ ਸਾਹਮਣੇ, ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਆਪਣਾ ਗੁੱਸਾ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਵਿਖਾਇਆ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੀਆਂ ਡਾਲੀਆਂ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ ਬਿਜਲੀ ਵਰਗੀਆਂ ਨੌਂਗਾਂ ਨਾਲ ਹਮਲਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਮੁੱਕਿਆਂ, ਘੁੱਟਿਆਂ, ਲੱਤਾਂ ਤੇ ਬਾਂਹਾਂ ਨਾਲ, ਵਾਰ ਵਾਰ, ਇੰਝ ਲੜੇ ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਤੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾ ਦੀ ਜੰਗ ਹੋਵੇ। ਦੋਵੇਂ ਵਾਨਰ, ਰਕਤ ਨਾਲ ਲਥਪਥ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਵਾਸੀ, ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਗੱਜਦੇ, ਬੱਦਲਾਂ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਘਵ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸੁਗਰੀਵ, ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤੇ ਵਾਰ ਵਾਰ ਚਾਰ ਪਾਸੇ ਤੱਕ ਰਾਹ ਦੇਖ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਰਾਮ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤੇਜ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਤੀਰ ਵਲ ਤੱਕਿਆ, ਸੁਗਰੀਵ ਦੀ ਬੇਬਸੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਾਲੀ ਦੇ ਨਾਸ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਇੱਕ ਜ਼ਹਿਰੀਲੇ ਸੱਪ ਵਰਗਾ ਤੀਰ ਧਨੁਸ਼ ਤੇ ਚੜ੍ਹਾਇਆ, ਤੇ ਪੂਰੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਖਿੱਚਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਮੌਤ ਕਾਲ ਚੱਕਰ ਨੂੰ ਘੁੰਮਾਉਂਦੀ ਹੋਵੇ। ਉਸਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਦੀ ਟੰਕਾਰ ਨਾਲ, ਆਕਾਸ਼ ਦੇ ਰਥਾਂ ਦੇ ਦੇਵਤੇ ਤੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਗਏ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ਸਮੇਂ ਹੈਰਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਰਾਘਵ ਵੱਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ ਉਹ ਮਹਾਨ ਤੀਰ, ਗੱਜਦੀ ਬਿਜਲੀ ਵਾਂਗ, ਉੱਚੀ ਗੂੰਜ ਕਰਦਾ, ਵਾਲੀ ਦੇ ਛਾਤੀ ਵਿਚ ਜਾ ਵੱਜਿਆ। ਉਸ ਮਹਾਨ ਤੀਰ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਵੱਜ ਕੇ, ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਵਾਲੀ, ਜੋ ਵੱਡੀ ਊਰਜਾ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਜ਼ਮੀਨ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ, ਪੂਰਨਿਮਾ ਨੂੰ ਡਿੱਗਿਆ ਹੋਇਆ, ਚਮਕ ਗੁਆ ਚੁੱਕਾ, ਆਸ਼ਵਯੁਜ ਮਾਸ ਵਿਚ ਸੁੰਨ ਹੋਇਆ, ਗਲੇ ਵਿਚ ਹੰਝੂਆਂ ਨਾਲ ਰੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਦਰਦ ਭਰੀ ਆਵਾਜ਼ ਕੱਢਣ ਲੱਗ ਪਿਆ। ਉਸ ਸਮੇਂ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਰਾਮ ਨੇ, ਕਾਲ ਦੇ ਅੰਤ ਵਾਂਗ, ਸੋਨੇ ਤੇ ਚਾਂਦੀ ਨਾਲ ਸਜਿਆ, ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਵੈਰੀ ਨਾਸਕ ਤੀਰ ਛੱਡਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਹਰਾ (ਸ਼ਿਵ) ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚੋਂ ਅੱਗ ਤੇ ਧੂੰਆਂ ਕੱਢਦਾ ਹੈ। ਰਕਤ ਦੀ ਧਾਰਾਂ ਨਾਲ ਲਥਪਥ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਹਿਲਦੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਅਸ਼ੋਕ ਰੁੱਖ ਵਾਂਗ, ਇੰਦਰ ਪੁੱਤਰ ਵਾਲੀ, ਹੋਸ਼ ਗੁਆ ਕੇ, ਜੰਗ ਵਿਚ ਡਿੱਗੇ ਇੰਦਰ ਦੇ ਝੰਡੇ ਵਾਂਗ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਇੱਥੇ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦਾ ਸੋਲਵਾਂ ਸਰਗ ਸਮਾਪਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਸਤਾਰਵਾਂ ਸਰਗ ਸੁਣੋ।