ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਸ ਜੀਵਨ-ਦਾਇਨੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੀ ਕਥਾ ਦਾ ਪਾਠ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮੌਤ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰਾਂ, ਪੋਤਿਆਂ ਅਤੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ ਆਦਰ ਮਿਲਦਾ ਹੈ। ਇਸ ਦੀ ਪਾਠੀ ਲਈ ਹਰ ਵਰਗ ਨੂੰ ਲਾਭ ਹੈ—ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਵਾਕ-ਚਾਤੁਰਤਾ ਮਿਲਦੀ ਹੈ, ਕਸ਼ਤਰੀ ਨੂੰ ਧਰਤੀ ਦੀ ਪ੍ਰਭੂਤਾ, ਵਣਿਜ ਨੂੰ ਵਪਾਰ ਵਿੱਚ ਸਫਲਤਾ, ਅਤੇ ਸ਼ੂਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਮਹਾਨਤਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਹੁਣ ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਬਾਲਕਾਂਡ ਦਾ ਦੂਜਾ ਅਧਿਆਇ ਸੁਣੋ। ਨਾਰਦ ਜੀ ਦੇ ਉਚਾਰੇ ਹੋਏ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਹ ਧਰਮੀ ਅਤੇ ਬੋਲਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਨਾਰਦ ਜੀ ਦਾ ਆਦਰ ਕਰਦੇ ਹਨ। ਥੋੜ੍ਹੀ ਦੇਰ ਬਾਅਦ, ਜਦ ਉਹ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਦੇਵਲੋਕ ਨੂੰ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਜਹਨਵੀ ਨਦੀ ਦੇ ਨੇੜੇ, ਤਮਸਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤਮਸਾ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਅਤੇ ਚਿੱਟੇ ਪਾਣੀ ਵਾਲੇ, ਚਿੱਤ ਨੂੰ ਭਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਚਿਕੜ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਘਾਟ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਭਰਦਵਾਜ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਦੇਖੋ ਭਰਦਵਾਜ, ਇਹ ਘਾਟ ਕਿੰਨਾ ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ। ਪਾਣੀ ਦਾ ਘੜਾ ਰੱਖੋ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਛਾਲਾ ਲਿਆਉ, ਮੈਂ ਇਥੇ ਇਸ ਉੱਤਮ ਘਾਟ ਤੇ ਸਨਾਨ ਕਰਾਂਗਾ।” ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਪਾ ਕੇ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਭਰਦਵਾਜ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਨੂੰ ਛਾਲਾ ਦੇ ਦਿੱਤਾ। ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਨੇ ਛਾਲਾ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਯਮ ਵਿੱਚ ਰੱਖਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਹਰ ਪਾਸੇ ਨਿਹਾਰਦੇ ਹੋਏ ਫਿਰੇ। ਉਥੇ ਨੇੜੇ ਹੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਇੱਕ ਜੋੜੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਨੂੰ ਦੇਖਿਆ ਜੋ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਅਟੁੱਟ, ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਸੁਹਣੇ ਸੁਰ ਵਿੱਚ ਬੋਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਅਚਾਨਕ, ਇੱਕ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਉਸ ਜੋੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਨਰ ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਸਾਹਮਣੇ, ਉਸ ਨਰ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚੋਂ ਖੂਨ ਵਗਦਾ ਹੋਇਆ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਤੜਫ਼ਦਾ ਹੋਇਆ ਪਿਆ ਸੀ। ਉਸ ਦੀ ਸਾਥਣੀ ਮਾਦਾ ਕ੍ਰੌਂਚ ਨੇ, ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਸਾਥੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵਾਲੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਮਾਦਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਸਾਥੀ ਤਾਮਬੇ ਵਰਗਾ ਸਿਰ, ਸੁੰਦਰ ਪੰਖ ਤੇ ਮਸਤ ਅਵਸਥਾ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਹੁਣ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੋਈ ਸੀ। ਇਹ ਦਰਦਨਾਕ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੈਖ ਕੇ, ਧਰਮਾਤਮਾ ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦਇਆ ਉੱਭਰ ਆਈ। ਦਇਆ ਦੇ ਜਜ਼ਬੇ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, “ਇਹ ਅਧਰਮ ਹੈ।” ਰੋ ਰਹੀ ਕ੍ਰੌਂਚ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਨਿਕਲੇ: “ਹੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ! ਤੂੰ ਕਾਮ ਵੱਸ ਹੋ ਕੇ ਜੋੜੇ ਵਿੱਚੋਂ ਇੱਕ ਕ੍ਰੌਂਚ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ, ਤੈਨੂੰ ਕਦੇ ਕਾਇਮ ਯਸ਼ ਨਾ ਮਿਲੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦ ਉਚਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਆਇਆ, “ਇਹ ਕੀਹ ਮੈਂ ਦੁਖ ਵਿਚੋਂ ਉਚਾਰ ਦਿੱਤਾ?” ਸੋਚ-ਵਿਚਾਰ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਮੈਤਵੀ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਇਹ ਜੋ ਛੰਦ ਮੇਰੇ ਦੁਖ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ, ਲਯ ਤੇ ਛੰਦ ਵਿੱਚ ਬੱਝਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਇਹ ਐਸਾ ਹੀ ਰਹੇ।” ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਦੇ ਇਹ ਉੱਤਮ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਨੇ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮੰਨ ਲਈ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਗੁਰੂ ਵੀ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਏ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਘਾਟ ਤੇ ਵਿਧੀ ਅਨੁਸਾਰ ਸਨਾਨ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਸ ਘਟਨਾ ਨੂੰ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ ਵਾਪਸ ਆ ਗਏ। ਭਰਦਵਾਜ, ਜੋ ਆਗਿਆਕਾਰੀ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸੀ, ਪਾਣੀ ਦਾ ਭਰਿਆ ਘੜਾ ਚੁੱਕ ਕੇ ਆਪਣੇ ਗੁਰੂ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਇਆ। ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀ ਸਮੇਤ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ ਕਰਕੇ, ਵੈਦਿਕ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਵੀਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਬੈਠ ਗਏ, ਹੋਰ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੇ ਹੋਏ, ਆਖ਼ਿਰ ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸਮਿਆਂ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ—ਜਗਤ ਦੇ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟਿਕਰਤਾ, ਚਾਰ ਚਿਹਰਿਆਂ ਵਾਲੇ, ਚਮਕਦਾਰ—ਉਹਨਾਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਮਿਲਣ ਆਏ। ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਤੁਰੰਤ ਉੱਠ ਕੇ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਆਦਰ ਨਾਲ ਖੜ੍ਹੇ ਹੋ ਗਏ ਤੇ ਵੱਡੀ ਅਦਭੁਤਤਾ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਪੈਰ ਧੋਣ ਲਈ ਪਾਣੀ, ਅਰਘ, ਆਸਨ ਅਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਆਦਿ ਨਾਲ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਤੇ ਢੰਗ ਨਾਲ ਨਮਨ ਕਰਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛੀ। ਫਿਰ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਆਦਰ ਨਾਲ ਦਿੱਤੇ ਆਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠ ਕੇ, ਵਾਪਸ ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਨੂੰ ਵੀ ਬੈਠਣ ਲਈ ਆਖਿਆ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਦੀ ਆਗਿਆ ਮਿਲਣ ਉਪਰੰਤ, ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ ਵੀ ਬੈਠ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਬੈਠੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭੂ ਉਥੇ ਸਪਸ਼ਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਮੌਜੂਦ ਸਨ। ਵਾਲਮੀਕਿ ਜੀ, ਉਹ ਘਟਨਾ ਮਨ ਵਿੱਚ ਰੱਖ ਕੇ, ਚਿੰਤਨ ਵਿੱਚ ਲੀਨ ਹੋ ਗਏ, ਅਤੇ ਦੁਸ਼ਟ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਲੋਂ ਕੀਤੇ ਗਏ ਕ੍ਰੂਰ ਕੰਮ ਨੂੰ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਰਹੇ ਕਿ ਕਿੰਨਾ ਸੁਹਣਾ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀ ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਕਾਰਨ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਇਸ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਫਿਰ ਉਸ ਮਾਦਾ ਕ੍ਰੌਂਚ ਲਈ ਵਿਰਹ ਦਾ ਛੰਦ ਉਚਾਰਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਅੰਦਰੋਂ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਮੁਸਕਰਾਉਂਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, “ਇਹ ਛੰਦ ਜਿਵੇਂ ਬਣਿਆ ਹੈ, ਐਸਾ ਹੀ ਰਹੇ; ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ। ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਹੀ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀ, ਇਹ ਸਰਸਵਤੀ ਤੇਰੇ ਅੰਦਰ ਉਤਪੰਨ ਹੋਈ ਹੈ।” “ਹੇ ਵਧੀਆ ਰਿਸ਼ੀ! ਤੂੰ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀ ਪੂਰੀ ਕਥਾ ਰਚ, ਜੋ ਧਰਮੀ ਤੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਪ੍ਰਭੂ ਹਨ, ਸੰਸਾਰ ਲਈ। ਜਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਤੂੰ ਨਾਰਦ ਤੋਂ ਸੁਣਿਆ, ਉਸ ਅਡੋਲ ਰਾਮ ਦਾ ਖੁੱਲਾ ਤੇ ਗੁਪਤ ਜੋ ਕੁਝ ਵੀ ਵਾਪਰਿਆ, ਉਹ ਸਾਰਾ ਬਿਆਨ ਕਰ।” “ਰਾਮ, ਸੌਮਿਤ੍ਰ, ਸਾਰੇ ਰਾਖਸ਼ਸ ਅਤੇ ਵਿਦੇਹੀ ਨਾਲ ਜੋ ਕੁਝ ਹੋਇਆ, ਜੇ ਗੁਪਤ ਜਾਂ ਪ੍ਰਗਟ, ਉਹ ਸਭ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ; ਤੇਰੇ ਮੂੰਹੋਂ ਇਸ ਮਹਾਕਾਵਿ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਆਵੇਗੀ। ਜਦ ਤਕ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪਹਾੜ ਤੇ ਦਰਿਆ ਹਨ, ਤਦ ਤਕ ਤੂੰ ਛੰਦਾਂ ਵਿੱਚ ਬੱਝੀ, ਸੁੰਦਰ ਰਾਮ ਕਥਾ ਰਚ।” “ਜਦ ਤੱਕ ਤੇਰੇ ਰਚੇ ਰਾਮ ਕਥਾ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਹੁੰਦੀ ਰਹੇਗੀ, ਰਾਮਾਯਣ ਦੀ ਮਹਾਨ ਕਥਾ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਫੈਲਦੀ ਰਹੇਗੀ। ਇਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ, ਉੱਪਰ ਤੇ ਹੇਠਾਂ, ਤੂੰ ਲੋਕਾਂ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦਾ ਰਹੇਂਗਾ।” ਇਨ੍ਹਾਂ ਬਚਨਾਂ ਨੂੰ ਆਖ ਕੇ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਉਥੇ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਏ। ਵਡਿਆਈ ਵਾਲਾ ਰਿਸ਼ੀ, ਆਪਣੇ ਵਿਦਿਆਰਥੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਹੈਰਾਨੀ ਵਿੱਚ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਉਥੋਂ ਚਲਾ ਗਿਆ।