ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਜਦੋਂ ਜੰਗਲ ’ਚ ਚਾਰਾਂ ਪਾਸੇ ਨਜ਼ਰ ਮਾਰੀ, ਉਸ ਦੀ ਚੌੜੀ ਗਰਦਨ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਦੀ ਰਸ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਸੁਭਾਵ, ਪਰ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਗੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਉਸ ਨੇ ਡਰਾਉਣੀ ਗرجਨਾ ਕੀਤੀ, ਆਪਣੀ ਸਾਰੀ ਟੋਲੀ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਅਜਿਹਾ ਸ਼ੋਰ ਮਚਾਇਆ ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਚੀਰ ਕੇ ਰੱਖ ਦੇਵੇ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦਾ ਰੌਲਾ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਚਲਦੇ ਵੱਡੇ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਿਆ, ਉਹ ਸਿੰਘ ਵਾਂਗ ਮਾਣ ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਤੇ ਚੜ੍ਹਦੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਕਰਮਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਅਸੀਂ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਪਹੁੰਚ ਗਏ ਹਾਂ, ਜਿਸ ਦੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਦਰਵਾਜੇ ਹਨ ਤੇ ਜਿਸ ਉੱਤੇ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦਾ ਜਾਲ ਹੈ।’’ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਅੱਗੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਇਹ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ, ਵਾਲੀ ਦਾ ਸ਼ਹਿਰ, ਝੰਡਿਆਂ ਅਤੇ ਯੰਤਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ। ਹੇ ਵੀਰ, ਹੁਣ ਉਹ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰ, ਜੋ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰਣ ਲਈ ਦਿੱਤਾ ਸੀ।’’ ‘‘ਸਮਾਂ ਆਪ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਵਾਂਗ ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰ।’’ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਘਵ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ। ਰਾਮ, ਜੋ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, ‘‘ਇਹ ਗਜਸਾਹਵਯਾ ਮਾਲਾ, ਜੋ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਤੇਰੇ ਗਲ ਵਿੱਚ ਪਹਿਨਾਈ ਸੀ, ਇਹ ਤੈਨੂੰ ਪਛਾਣਣ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।’’ ‘‘ਇਸ ਮਾਲਾ ਨਾਲ, ਜੋ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਤੇਰੇ ਗਲ ਵਿਚ ਪਾਈ, ਤੂੰ ਹੋਰ ਵੀ ਚਮਕਦਾ ਹੈਂ, ਹੇ ਵੀਰ, ਇਹ ਮਾਲਾ ਤੇਰੇ ਗਲ ਵਿਚ ਲਿਪਟੀ ਹੋਈ ਹੈ।’’ ‘‘ਜਿਵੇਂ ਅਕਾਸ਼ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਤਾਰਿਆਂ ਦੀ ਮਾਲਾ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਰ ਵੱਖਰਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਹੀ, ਹੇ ਵਾਨਰ, ਅੱਜ ਤੇਰਾ ਡਰ ਤੇ ਵੈਰ, ਜੋ ਵਾਲੀ ਤੋਂ ਉੱਠਿਆ ਹੈ—’’ ‘‘ਮੈਂ ਇਕ ਹੀ ਤੀਰ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਆਪਣਾ ਵਾਅਦਾ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ; ਮੈਨੂੰ ਦੱਸ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਉਹ ਦੁਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਤੇਰਾ ਭਰਾ ਬਣ ਕੇ ਆਵੇ।’’ ‘‘ਜਦ ਤੱਕ ਵਾਲੀ, ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਲੱਗ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਦੀ ਮਿੱਟੀ ਵਿਚ ਡਿੱਗਦਾ ਨਹੀ, ਜੇ ਉਹ ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਆ ਕੇ ਮੁੜ ਜਾਵੇ—’’ ‘‘ਤਾਂ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੋਸ਼ ਦੇ ਸਕਦਾ ਹੈਂ, ਪਰ ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਹੀ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਸੱਤ ਸਾਲ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਛੇਦ ਦਿੱਤੇ ਹਨ।’’ ‘‘ਮੈਂ ਧਰਮ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਵਚਨ ਪੂਰਾ ਕਰਾਂਗਾ—ਤੂੰ ਆਪਣਾ ਸੰਦੇਹ ਛੱਡ ਦੇ।’’ ‘‘ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਵਰਖਾ ਨਾਲ ਖੇਤਾਂ ਨੂੰ ਪੱਕਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਅਜਿਹਾ ਹੀ, ਵਾਲੀ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਦੀ ਮਾਲਾ ਪਹਿਨਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀ ਚੁਣੌਤੀ ਲਈ—’’ ‘‘ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਉਹ ਬੁਲਾਰਾ ਕਰ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਵਾਲੀ, ਜੋ ਜਿੱਤ ਦਾ ਗੁਮਾਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪਹਿਲਾਂ ਤੇਰੇ ਦੁਆਰਾ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਕੀਤਾ ਗਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਆ ਜਾਵੇ।’’ ‘‘ਵਾਲੀ, ਜੋ ਯੁੱਧ ਲਈ ਤਿਆਰ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਦੇਰੀ ਨਹੀਂ ਲਾਵੇਗਾ; ਜਦ ਉਹ ਸੁਣੇਗਾ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਵੈਰੀ ਨੇ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਉਹ ਇਹ ਸਹਿਨ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ।’’ ਆਪਣੇ ਆਪ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹੋਏ, ਖਾਸ ਕਰ ਕੇ ਔਰਤਾਂ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਸੁਵਰਨੀ ਰੰਗ ਵਾਲਾ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਰਾਮ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣਦਾ ਹੈ। ਫੇਰ, ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਰੌਲਾ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਕਾਸ਼ ਚੀਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ; ਉਸ ਸ਼ੋਰ ਨਾਲ, ਡਰ ਕੇ ਗਾਂਵਾਂ ਦੀ ਚਮਕ ਮਿਟ ਗਈ ਤੇ ਉਹ ਭੱਜ ਗਈਆਂ। ਰਾਜੇ ਦੇ ਉਤਪਾਤ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀਆਂ ਔਰਤਾਂ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਭੱਜਦੀਆਂ ਹਨ, ਉਹ ਜਾਨਵਰ ਵੀ ਜੰਗ ਵਿਚ ਹਾਰੇ ਘੋੜਿਆਂ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਦੌੜ ਪਏ; ਪੰਛੀ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਡਿੱਗ ਪਏ, ਜਿਵੇਂ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਪੂੰਜੀ ਮੁੱਕ ਗਈ ਹੋਵੇ। ਫੇਰ, ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਗੂੰਜਦੀਆਂ ਗਰਜਾਂ ਨਾਲ, ਸੂਰਜ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਚਮਕ ਹੋਰ ਵਧਾ ਲਈ, ਤੇ ਜਲ ਦੇ ਰਾਜੇ ਵਾਂਗ, ਜੋ ਹਵਾ ਨਾਲ ਉਤਸ਼ਾਹਿਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੀ ਗੂੰਜ ਛੱਡਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਪੰਦਰਵੇਂ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਵਾਲੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਬਿਲਕੁਲ ਸਹਿਣ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਮਹਲ ਦੇ ਅੰਦਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਉਹ ਡਰਾਉਣੀ ਗਰਜਨਾ ਸੁਣਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਗੂੰਜ, ਜਿਸ ਨੇ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਕੰਬਾ ਦਿੱਤਾ, ਸੁਣ ਕੇ, ਵਾਲੀ ਦਾ ਮਾਣ ਤੁਰੰਤ ਮੁੱਕ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਵਿੱਚ ਭਾਰੀ ਗੁੱਸਾ ਆ ਗਿਆ। ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ, ਜੋ ਸੋਨੇ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਅਚਾਨਕ ਮਲਿਨ ਹੋ ਗਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਸੂਰਜ ਉੱਤੇ ਦਾਗ ਪੈ ਗਿਆ ਹੋਵੇ। ਵਾਲੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਦੰਦ ਤੇ ਹੱਥ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਉਹ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਤੇ ਡੰਡੀਆਂ ਵਾਲੀ ਝੀਲ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਅਸਹਿਣਯ ਸ਼ੋਰ ਸੁਣ ਕੇ, ਵਾਲੀ ਬਾਂਦਰ ਭੂਮੀ ਉੱਤੇ ਛਾਲ ਮਾਰਦਾ ਹੈ, ਤੇਜ਼ ਕਦਮਾਂ ਨਾਲ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਚੀਰਦਾ ਹੋਇਆ। ਤਾਰਾ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਗਲੇ ਲਾਇਆ, ਪਿਆਰ ਤੇ ਮਿਤਰਤਾ ਦਿਖਾਈ, ਕੰਬਦੀ ਤੇ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਭਲਾਈ ਲਈ ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਆਖੇ: ‘‘ਹੇ ਵੀਰ, ਇਹ ਗੁੱਸਾ, ਜੋ ਦਰਿਆ ਦੇ ਉਫਾਨ ਵਾਂਗ ਉਠਿਆ ਹੈ, ਇਸ ਨੂੰ ਰੋਕ ਲੈ; ਸਵੇਰੇ ਆਪਣੇ ਸੇਜ ਤੋਂ ਉੱਠ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਨੀ ਹੋਈ ਮਾਲਾ ਹਟਾ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਗੁੱਸਾ ਵੀ ਛੱਡ ਦੇ।’’ ‘‘ਤੂੰ ਸਵੇਰੇ ਉਸ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰੇਂਗਾ, ਹੇ ਬਾਂਦਰ; ਤੇਰੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਭੀੜ ਹੋਵੇ ਜਾਂ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਮਜ਼ੋਰੀ, ਦੋਵੇਂ ਤੇਰੇ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ।’’ ‘‘ਤੇਰਾ ਅਚਾਨਕ ਅੱਗੇ ਵਧਣਾ ਮੈਨੂੰ ਇਸ ਸਮੇਂ ਚੰਗਾ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ; ਸੁਣ, ਮੈਂ ਦੱਸਦੀ ਹਾਂ ਕਿ ਤੈਨੂੰ ਰੋਕਣ ਦਾ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ।’’ ‘‘ਪਹਿਲਾਂ, ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ, ਉਸ ਨੇ ਤੈਨੂੰ ਯੁੱਧ ਲਈ ਲਲਕਾਰਿਆ ਸੀ; ਪਰ ਜਦ ਤੂੰ ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ, ਉਹ ਹਰ ਪਾਸੇ ਭੱਜਦਾ ਫਿਰਿਆ, ਜਦ ਤੱਕ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਰਿਹਾ ਸੀ।’’ ‘‘ਹੁਣ, ਜਦ ਤੂੰ ਉਸ ਨੂੰ ਹਰਾ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਪੀੜਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਮੁੜ ਆ ਕੇ ਤੈਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦੇਣਾ ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।’’ ‘‘ਉਸ ਦੀ ਜੋ ਹੰਕਾਰ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਹੈ, ਜਦ ਉਹ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਗੂੰਜ ਵਿਚ ਜੋ ਉਤਸ਼ਾਹ ਹੈ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਵੱਡੇ ਕਾਰਨ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਨਹੀਂ।’’ ‘‘ਮੈਨੂੰ ਨਹੀਂ ਲੱਗਦਾ ਕਿ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਇੱਥੇ ਇਕੱਲਾ ਆਇਆ ਹੈ; ਉਹ ਜ਼ਰੂਰ ਕਿਸੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਸਾਥੀ ਦੇ ਭਰੋਸੇ ਉੱਤੇ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਹੁਣ ਉਹ ਐਨੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਹੈ।’’ ‘‘ਕੁਦਰਤ ਤੋਂ ਹੀ, ਬਾਂਦਰ ਚਲਾਕ ਤੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਅਜਿਹੇ ਨਾਲ ਮਿਤਰਤਾ ਨਹੀਂ ਕਰੇਗਾ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨੂੰ ਉਹ ਨਾ ਪਰਖ ਲਏ।’’ ‘‘ਇਹ ਨੌਜਵਾਨ ਅੰਗਦ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਗਹਿਰਾਈਆਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆ ਸੀ; ਜੋ ਜਾਣਕਾਰੀ ਉਸ ਨੇ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕੀਤੀ, ਉਹ ਚਰਸੂਆਂ ਰਾਹੀਂ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਗਈ।’’ ‘‘ਅਯੋਧਿਆ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੇ ਦੋ ਪੁੱਤਰ, ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਇਕਸ਼ਵਾਕੁ ਵੰਸ਼ ਵਿਚੋਂ ਹਨ, ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਹਨ ਤੇ ਯੁੱਧ ਵਿਚ ਅਜੇਤ ਹਨ।’’ ‘‘ਉਹ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚਣਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੀ ਇੱਛਾ ਪੂਰੀ ਕਰਨ ਲਈ; ਉਹ ਤੇਰੇ ਭਰਾ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਵਜੋਂ ਯੁੱਧ ਦੀ ਤਿਆਰੀ ’ਚ ਹਨ।’’ ‘‘ਰਾਮ, ਜੋ ਵੈਰੀਆਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਸਮੇਂ ਦੇ ਅੰਤ ਦੀ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਉੱਠਿਆ ਹੈ; ਉਹ ਧਰਮਵਾਨਾਂ ਲਈ ਛਾਂਦਾਰ ਦਰੱਖਤ ਹੈ ਤੇ ਦੁੱਖੀਆਂ ਲਈ ਸਰਵੋਤਮ ਆਸਰਾ ਹੈ।’’ ‘‘ਉਹ ਪੀੜਤਾਂ ਲਈ ਆਸਰਾ ਹੈ ਤੇ ਮਾਣ ਦਾ ਇਕੋ ਮਾਧਿਅਮ ਹੈ; ਗਿਆਨ ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨੂੰ ਪੂਰਾ ਕਰਨ ਲਈ ਨਿਯਤ ਹੈ।’’ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਤੇ ਵਾਲੀ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਚੁਣੌਤੀ ਤੇ ਸੰਘਰਸ਼ ਦੀ ਇਹ ਕਥਾ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ, ਵਚਨ ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਰੋਸ਼ਨੀ ’ਚ, ਜੰਗਲਾਂ ’ਚ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ।