ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ ਨੇ ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਜੀਵਨ ਦੀ ਦੁਖਦਾਈ ਘਟਨਾ ਬੜੀ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਈ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਰਾਮ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਮਿੱਤਰਾਂ ਦੇ ਵਿਚਕਾਰ ਮੈਂ ਜੋ ਕੁਝ ਸਹਿਆ, ਉਹ ਸੁਣੋ। ਇੱਕ ਵਾਰ, ਰਾਤ ਦੇ ਸਮੇਂ, ਮਹਾਨ ਦਾਨਵ ਮਾਯਾਵੀ ਨੇ ਸਾਡੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਬੜੀ ਤੋਹੀਨ ਨਾਲ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਉਹ ਲੜਾਈ ਲਈ ਬੜਾ ਉਤਾਵਲਾ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਵੀ ਬੜੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆ ਗਿਆ। ਜਦ ਮਾਯਾਵੀ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਰਾਤ ਵੇਲੇ ਇਕੱਠੇ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਡਰ ਗਿਆ ਤੇ ਭੱਜ ਕੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਸੀ ਕਿ ਉਹ ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਲੁਕ ਗਿਆ ਹੈ। ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘ਉਹਨੂੰ ਮਾਰੇ ਬਿਨਾਂ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਸ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਤੂੰ ਗੁਫਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ‘ਤੇ ਉਡੀਕ ਕਰ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਨਾ ਆਵਾਂ।’ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਉੱਥੇ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਹ ਔਖੀ-ਪਹੁੰਚ ਵਾਲੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਮੈਂ ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ, ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਸਾਲ, ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਭਦਾ ਰਿਹਾ। ਆਖਰਕਾਰ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀ ਮਾਯਾਵੀ ਨੂੰ ਉਸ ਦੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਲਹੂ ਦਾ ਵੱਡਾ ਧਾਰਾ ਨਿਕਲਿਆ, ਜੋ ਸਾਰੀ ਗੁਫਾ ਨੂੰ ਭਰ ਗਿਆ ਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਗੂੰਜਿਆ। ਮੈਂ ਜਦ ਵਾਪਸ ਜਾਣ ਲੱਗਾ, ਤਾਂ ਗੁਫਾ ਦਾ ਮੂੰਹ ਹੀ ਨਹੀਂ ਲੱਭਿਆ। ਮੈਂ ਬਾਰ-ਬਾਰ ‘ਸੁਗਰੀਵ!’ ਚੀਕਿਆ, ਪਰ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਆਇਆ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਗੁਫਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਨੂੰ ਬੜੀ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ, ਤਦ ਜਾ ਕੇ ਮੈਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਿਆ ਤੇ ਵਾਪਸ ਰਾਜਧਾਨੀ ਆ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਜਾ ਕੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਕਰ ਦਿੱਤਾ ਸੀ, ਉਹ ਰਾਜਗੱਦੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰ ਕੇ ਭਰਾਤਾ-ਭਾਵ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਇੱਕ ਕਪੜਾ ਦੇ ਕੇ, ਰਾਜ ਤੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਜੀ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵੰਞਾ ਗਿਆ ਤੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਧਰਤੀ, ਜੰਗਲ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਆਪਣੀ ਅਗਵਾਈ ਹੋਈ ਪਤਨੀ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਮੈਂ ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਵਾਲ਼ੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਆ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਹ ਸਾਰੀ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਦੇਖੋ, ਰਾਮ ਜੀ, ਮੈਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕਿਵੇਂ ਇਸ ਦੁੱਖ-ਦੁਖਾਲੇ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਵਾਲ਼ੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਸ਼ਰਣ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕੋ। ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਚੰਦ੍ਰ ਜੀ ਨੇ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ, ਚਮਕਦੇ ਤੇ ਨਿਆਂ-ਪ੍ਰੇਮੀ ਸਨ, ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਨਿਆਂ ਵਾਲੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਆਖੀਆਂ। ਉਹ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, ‘ਮੇਰੇ ਇਹ ਤੀਰ, ਜੋ ਅਟੱਲ, ਨੁਕਲੇ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਵਾਲ਼ੀ ਤੇ ਵਰ੍ਹਣਗੇ। ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਵਾਲ਼ੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਦਾ ਅਪਹਰਨਹਾਰ ਤੇ ਪਾਪੀ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਦੇਖ ਲੈਂਦਾ, ਉਹ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਮੈਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ; ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ ਤੈਨੂੰ ਬਚਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲੇਗੀ।’ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਸੁਗਰੀਵ ਦਾ ਮਨੋਬਲ ਤੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਧ ਗਿਆ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਤੇ ਉੱਤਮ ਬਚਨ ਆਖਣ ਲੱਗਾ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲ਼ਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਗਿਆਰਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ। ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਉਹ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, ‘ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਰਾਮ ਜੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਅਗਨੀ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਨੁਕਲੇ ਤੇ ਪ੍ਰਚੰਡ ਤੀਰ ਦੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਭਸਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਅੰਤ ‘ਤੇ ਸੂਰਜ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਵਾਲ਼ੀ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਸ਼ੌਰਯ ਤੇ ਢ੍ਰਿੜਤਾ ਸੁਣੋ, ਫਿਰ ਜੋ ਤੁਹਾਨੂੰ ਠੀਕ ਲੱਗੇ, ਉਹ ਕਰੋ। ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਤੱਕ, ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਉੱਤਰੀ ਹੱਦ ਤੱਕ, ਵਾਲ਼ੀ ਬਿਨਾਂ ਥੱਕੇ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਹੀ, ਦੌੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉੱਚਲ ਕੇ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਜੰਗਲਾਂ ਦੇ ਕਈ ਮਜ਼ਬੂਤ ਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਦਰੱਖਤ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਦਰਸ਼ਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਮਹਾਬਲੀ ਰਿੰਛ, ਡੁੰਦੁਭਿ ਨਾਮ ਦਾ, ਸੀ, ਜੋ ਕੈਲਾਸ਼ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਰੱਖਦਾ ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਬਲ ਤੇ ਗਰੂਰ ਕਰਦਿਆਂ, ਇੱਕ ਵਰ ਦੈਣ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਮੁੰਦਰ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਉਹ ਮੋਤੀ-ਨਾਲ ਭਰੇ, ਲਹਿਰਾਂ ਵਾਲੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਕੇ ਆਖਦਾ, ‘ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰ।’ ਤਦ ਸਮੁੰਦਰ, ਜੋ ਧਰਮੀ ਤੇ ਮਹਾਨ ਸੀ, ਕਿਸਮਤ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿੱਚ ਆ ਕੇ, ਉਸ ਅਸੁਰ ਨੂੰ ਆਖਦਾ, ‘ਹਿਮਾਲਾ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਤਪਸਵੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਸਥਾਨ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸਭ ਜਗ੍ਹਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਜੋ ਸ਼ੰਕਰ ਜੀ ਦੇ ਸਸੁਰ ਹਨ, ਉਹ ਤੈਨੂੰ ਅਣਮੁੱਲਾ ਸੰਤੋਸ਼ ਦੇ ਸਕਦੇ ਹਨ।’ ਜਦ ਡੁੰਦੁਭਿ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਸਮੁੰਦਰ ਡਰ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਤੀਰ ਵਾਂਗ ਹਿਮਾਲਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਚਲਾ ਗਿਆ। ਉਥੇ ਡੁੰਦੁਭਿ ਨੇ ਹਿਮਾਲਾ ਦੀਆਂ ਸਫੈਦ, ਹਾਥੀ ਵਰਗੀਆਂ ਚਟਾਨਾਂ ਨੂੰ ਉਖਾੜ ਕੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਸੁੱਟਿਆ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦਾ ਹੋਇਆ ਚੀਕਿਆ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਹਿਮਾਲਾ, ਜੋ ਮਿੱਠਾ ਤੇ ਸੁਹਾਵਣਾਂ ਸੀ ਤੇ ਸਫੈਦ ਬੱਦਲ ਵਾਂਗ ਲੱਗਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਆਖਦਾ, ‘ਡੁੰਦੁਭਿ, ਮੈਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਮੰਨਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਨਾ ਕਰ। ਮੈਂ ਤਪੱਸਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੰਗ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੀ ਨਹੀਂ।