ਹੇ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਉਸ ਗੁਫਾ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠਿਆ ਰਿਹਾ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਗੁਫਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਲਾਲ ਲਹੂ ਵਗ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਨਜ਼ਾਰਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਗਹਿਰੀ ਪੀੜ੍ਹ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਮੇਰੀਆਂ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਬਹੁਤ ਵਿਗੜ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਹਾੜੀ ਟੁਕੜਾ ਲਿਆ ਕੇ ਗੁਫਾ ਦਾ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉੱਥੋਂ ਹਟ ਕੇ ਜਦ ਮੈਂ ਮੁੜ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਨਗਰ ਵਾਸੀਆਂ ਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹੋਏ। ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਬੈਠਾਇਆ ਗਿਆ, ਪਰ ਇਹ ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਹੋਇਆ। ਹੇ ਭਾਈ, ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰੀਂ, ਰਾਜਾ ਹੋਣ ਦੇ ਯੋਗ ਤੂੰ ਆਪ ਹੀ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹਾਂ। ਇਹ ਰਾਜ ਮੈਨੂੰ ਤੇਰੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ 'ਚ ਮਿਲਿਆ ਸੀ; ਹੁਣ ਮੰਤਰੀ, ਪ੍ਰਜਾ ਤੇ ਨਗਰ ਸਾਰੇ ਤੇਰੇ ਹੀ ਹਨ, ਅਤੇ ਰਾਜ ਦੇ ਸਾਰੇ ਰੁਕਾਵਟਾਂ ਦੂਰ ਹੋ ਚੁੱਕੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਇਹ ਰਾਜ ਤੈਨੂੰ ਸੌਂਪ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਕੇ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰੀਂ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਹੇ ਮ੍ਰਿਦੁਭਾਵੀ। ਮੈਂ ਰਾਜ ਮਿਲਣ 'ਤੇ ਖਾਲੀ ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖੀ, ਪਰ ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਪਿਆਰ ਭਰੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹੀਆਂ, ਤਾਂ ਉਸ ਵਾਨਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਡਾਂਟਿਆ। "ਤੈਨੂੰ ਲਾਜ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ!" ਕਹਿ ਕੇ ਉਹ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਬੋਲਿਆ, ਲੋਕਾਂ ਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਮੇਰੇ ਸੱਜਣਾਂ ਵਿਚ ਮੇਰੀ ਬੇਇੱਜਤੀ ਕਰਦਿਆਂ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਮੈਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮਾਇਆਵੀ, ਉਹ ਮਹਾ ਰਾਕਸ਼ਸ, ਨੂੰ ਲਲਕਾਰਿਆ ਸੀ।" ਕਈ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਗੁੱਸੇ 'ਚ ਸੀ ਤੇ ਯੁੱਧ ਲਈ ਉਤਾਵਲਾ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣਕੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਮੇਰਾ ਭਰਾ, ਜੋ ਬੜਾ ਤੀਬਰ ਤੇ ਭਿਆਨਕ ਸੀ, ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਪਿੱਛੇ ਦੌੜਿਆ। ਪਰ ਜਦ ਮਾਇਆਵੀ ਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਨਾਲ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਡਰ ਗਿਆ ਤੇ ਜਲਦੀ ਨਾਲ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦ ਸਾਨੂੰ ਪਤਾ ਲੱਗਿਆ ਕਿ ਉਹ ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਵਿਸ਼ਾਲ ਗੁਫਾ ਵਿਚ ਚਲਾ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਭਰਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਭੀੜਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰੇ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਮੁੜ ਨਗਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ; ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਗੁਫਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਉਡੀਕ ਕਰੀਂ, ਜਦ ਤਕ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਨਾ ਲਵਾਂ।" ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਇੱਥੇ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਉਸ ਔਖੀ ਥਾਂ ਵਿਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਉਸ ਨੂੰ ਲੱਭਣ ਵਿਚ ਮੈਨੂੰ ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਉਸ ਥਾਂ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਡਰਾਉਣ ਤੇ ਬੜਾ ਭਿਆਨਕ ਸੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਅਤੇ ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਕਿਆਂ ਨੂੰ ਇਕ ਵਾਰੀ 'ਚ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਚੋਂ ਲਹੂ ਦੀ ਧਾਰ ਵਗਣ ਲੱਗੀ, ਜਿਸ ਨੇ ਪੂਰੀ ਗੁਫਾ ਭਰ ਦਿੱਤੀ, ਤੇ ਧਰਤੀ ਵੀ ਗੂੰਜ ਉਠੀ। ਜਦ ਮੈਂ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਗੁਫਾ ਦਾ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਮਿਲਿਆ। ਮੈਂ ਵਾਰ ਵਾਰ "ਸੁਗਰੀਵ!" ਆਖ ਕੇ ਪੁਕਾਰਿਆ, ਪਰ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਕਰ ਕੇ ਮੈਂ ਬੜੀ ਪੀੜ੍ਹ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤੀ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਗੁਫਾ ਦਾ ਮੂੰਹ ਮਾਰਿਆ, ਤੇ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਉੱਥੋਂ ਨਿਕਲ ਕੇ ਵਾਪਸ ਨਗਰ ਆ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵਾਂਧ ਦਿੱਤਾ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਰਾਜ ਲੈਣ ਦੀ ਲਾਲਚ ਵਿਚ, ਭਾਈਚਾਰੇ ਦਾ ਨਾਤਾ ਭੁੱਲ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਭ ਕਹਿ ਕੇ, ਨਿਰਭੈ ਹੋ ਚੁੱਕੇ ਵਾਲੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਕੋ ਇਕ ਵਸਤ੍ਰ ਦੇ ਕੇ ਨਿਕਾਲ ਦਿੱਤਾ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੈਨੂੰ ਘਰੋਂ ਕੱਢ ਕੇ, ਪਤਨੀ ਤੋਂ ਵੀ ਵੰਞਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ, ਜੰਗਲ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿਚ ਭਟਕਦਾ ਫਿਰਿਆ। ਆਪਣੇ ਹਰਨ ਹੋਏ ਘਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰਦਿਆਂ, ਮੈਂ ਵੱਡੀ ਪਹਾੜੀ ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ 'ਚ ਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਵਾਲੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਆ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਸਾਰੀ ਵੈਰ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੱਚ ਸੱਚ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ। ਵੇਖ, ਮੈਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਦੁੱਖ ਸਹਿ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਵੀਰ, ਵਾਲੀ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ, ਤੂੰ ਮਿਹਰ ਕਰ, ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕਣ ਲਈ ਮੇਰੀ ਸਹਾਇਤਾ ਕਰ। ਜਦ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਇਹ ਸਭ ਦੱਸਿਆ, ਤਾਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ, ਚਮਕਦੇ ਤੇ ਨਿਆਂਪ੍ਰੀਤ ਸੀ, ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਧੀਰਜ ਭਰਿਆ ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। "ਮੇਰੇ ਤੀਰ, ਜੋ ਕਦੇ ਵਿਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ, ਤੇਜੀਲੇ, ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਕ੍ਰੋਧੀ ਵਾਲੀ ਉੱਤੇ ਪੈਣਗੇ। ਜਦ ਤਕ ਮੈਂ ਉਸ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਛੀਣ ਲੈ ਗਿਆ, ਉਹ ਪਾਪੀ ਜੀਉਂਦਾ ਰਹੇਗਾ। ਮੇਰੀ ਨਜ਼ਰ ਵਿਚ ਤੂੰ ਦੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਬਚਾਵਾਂਗਾ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲੇਗੀ।" ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਸੁਗਰੀਵ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਸਹਾਸ ਵਧਾਉਂਦੀਆਂ ਸਨ, ਸੁਗਰੀਵ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਤੇ ਚੰਗੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਕਹਿਣ ਲੱਗਿਆ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਲਮੀਕਿ ਰਚਿਤ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਗਿਆਰਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਰਾਮ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਹੌਸਲਾ ਭਰ ਦਿੱਤਾ, ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਰਾਘਵ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਤੌਰ ਤੇ, ਤੇਰੇ ਤੇਜੀਲੇ, ਨੁਕੀਲੇ ਤੀਰ, ਜੋ ਸਿੱਧਾ ਨਬਜ਼ 'ਤੇ ਵੱਜਦੇ ਹਨ, ਤੂੰ ਜੇ ਕ੍ਰੋਧ ਕਰੇਂ ਤਾਂ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਸਾੜ ਸਕਦਾ ਹੈਂ। ਹੁਣ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਵਾਲੀ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਵਿਰਤਾ ਤੇ ਅਡੋਲਤਾ ਬਾਰੇ; ਫਿਰ ਜੋ ਤੈਨੂੰ ਠੀਕ ਲੱਗੇ, ਕਰੀਂ। ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਤੱਕ, ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਤੱਕ, ਵਾਲੀ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਥਕਾਵਟ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ, ਸੂਰਜ ਚੜ੍ਹਣ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ ਇਹ ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀਆਂ ਪਹਾੜੀਆਂ ਤੇ ਚੜ੍ਹ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਲੰਘ ਜਾਂਦਾ ਤੇ ਫੜ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਇਹਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਐਨੀ ਹੈ। ਜੰਗਲਾਂ ਵਿਚ ਕਈ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਵਾਲੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਤੋੜ ਦਿੱਤਾ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਵਿਖਾਈ। ਇੱਕ ਮਹਾਨ ਮਹਿਸ਼ (ਭੈਂਸਾ) ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਨਾਮ ਦੁੰਦੁਭੀ ਸੀ, ਜੋ ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਸੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਜਿਤਨੀ ਤਾਕਤ ਸੀ। ਉਹ ਵੱਡੇ ਸਰੀਰ ਵਾਲਾ, ਆਪਣੀ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ, ਤੇ ਇੱਕ ਵਰਦਾਨ ਦੇ ਘਮੰਡ ਵਿਚ, ਨਦੀਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਸਮੁੰਦਰ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪੂਰੀ ਕਹਾਣੀ ਤੇ ਵਾਲੀ ਦੀ ਤਾਕਤ ਬਿਆਨ ਕਰ ਦਿੱਤੀ।