ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਰਾਮਚੰਦਰ ਜੀ ਅੱਗੇ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਦੀ ਸਾਰੀ ਗਾਥਾ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਈ। ਉਹ ਰਾਜਸੀ ਛਤਰੀ, ਜੋ ਚੰਨ ਦੀ ਪੂਰਨਮਾਸੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀ ਸੀ, ਅਤੇ ਯਕਪੁੱਛੀ ਚਾਮਰ, ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਰਾਮ ਜੀ ਅੱਗੇ ਰੱਖ ਦਿੱਤੇ ਅਤੇ ਆਖਿਆ, "ਇਹ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਲਈ ਸੰਭਾਲੀ ਸੀ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਇਹ ਕਬੂਲ ਕਰੋ।" ਫਿਰ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, "ਹੇ ਰਾਜਨ! ਮੈਂ ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਉਸ ਗੁਫ਼ਾ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਬੈਠਿਆ ਰਿਹਾ। ਇੱਕ ਦਿਨ ਮੈਂ ਗੁਫ਼ਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਖੂਨ ਵਗਦਾ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਅੰਦਰੋਂ ਨਿਕਲ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਨਜ਼ਾਰਾ ਵੇਖ ਕੇ ਮੇਰਾ ਦਿਲ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ, ਮੇਰੀਆਂ ਇੰਦਰੀਆਂ ਵਿਆਕੁਲ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਗੁਫ਼ਾ ਦਾ ਮੂੰਹ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਨਾਲ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ।" "ਉਥੋਂ ਚਲ ਕੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਮੁੜ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਇਥੋਂ ਦੇ ਨਾਗਰਿਕ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀ ਮੈਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਮੈਂ ਰਾਜਸਿੰਘਾਸਨ ਉੱਤੇ ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਨਹੀਂ ਬੈਠਿਆ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ ਕਰ ਦਿਉ। ਹਕੀਕਤ ਵਿੱਚ, ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸੱਚੇ ਰਾਜਾ ਹੋ, ਮੈਂ ਤਾਂ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੀ, ਓਹੀ ਹਾਂ। ਤੁਹਾਡੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰੀਆਂ, ਨਾਗਰਿਕਾਂ ਅਤੇ ਪੂਰੇ ਸ਼ਹਿਰ ਨੇ ਰਾਜ ਮੇਰੇ ਹਵਾਲੇ ਕੀਤਾ। ਹੁਣ ਇਹ ਰਾਜ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰੋ, ਹੇ ਦੁਸ਼ਮਨਾਂ ਦੇ ਸੰਘਾਰਕ!" "ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਕਿ ਮੈਂ ਖਾਲੀ ਹੋਏ ਰਾਜ ਨੂੰ ਫਿਰ ਤੋਂ ਜੀਤ ਸਕਾਂ। ਜਦ ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆਖੀ, ਤਦ ਇੱਕ ਵਾਨਰ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਡਾਂਟਿਆ। ਉਸ ਨੇ 'ਧਿੱਸ ਤੇਰੇ ਤੇ!' ਆਖ ਕੇ ਹੋਰ ਵੀ ਬਹੁਤ ਕੁਝ ਕਿਹਾ, ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕਰ ਲਿਆ। ਫਿਰ ਮੇਰੇ ਮਿੱਤਰਾਂ ਅੱਗੇ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਬਹੁਤ ਤੀਖੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਨਿੰਦਾ ਕਰਦਿਆਂ ਕਿਹਾ, 'ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਜਾਣਦੇ ਹੋ ਕਿ ਮੈਂ, ਮਾਯਾਵੀ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਰਾਕਸ਼ਸ ਸੀ, ਉਸ ਨੂੰ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ।'" "ਕਈ ਸਮਾਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਸੀ ਅਤੇ ਲੜਾਈ ਲਈ ਉਤਸੁਕ ਸੀ, ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਚੁਣੌਤੀ ਦਿੱਤੀ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ ਰਾਜਧਾਨੀ ਛੱਡ ਦਿੱਤੀ। ਮੇਰਾ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ ਭਰਾ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਆਇਆ। ਪਰ ਜਦ ਉਸ ਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਮੈਨੂੰ ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਡਰ ਗਿਆ ਅਤੇ ਭੱਜ ਕੇ ਇੱਕ ਵੱਡੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ।" "ਜਦ ਮੈਂ ਸਮਝ ਲਿਆ ਕਿ ਉਹ ਭਿਆਨਕ ਅਤੇ ਵੱਡੀ ਗੁਫ਼ਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਮੇਰਾ ਭਰਾ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਭਿਆਨਕ ਸੀ, ਮੈਨੂੰ ਆਖਿਆ, 'ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰੇ ਬਿਨਾ ਮੈਂ ਮੁੜ ਸ਼ਹਿਰ ਨਹੀਂ ਜਾ ਸਕਦਾ। ਤੂੰ ਗੁਫ਼ਾ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ ਉੱਤੇ ਉਡੀਕ ਕਰ, ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਨਾ ਆ ਜਾਵਾਂ।'" "ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇਗਾ, ਇਸ ਲਈ ਮੈਂ ਉਸ ਗੁਫ਼ਾ, ਜੋ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਬਹੁਤ ਔਖੀ ਸੀ, ਅੰਦਰ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਓਥੇ ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਬੜਾ ਡਰਾਉਣਾ ਅਤੇ ਬੇਰਹਿਮ ਸੀ, ਵੇਖਿਆ ਤੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤੇ ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿੱਚੋਂ ਖੂਨ ਦੀ ਧਾਰ ਵਗੀ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਗੁਫ਼ਾ ਨੂੰ ਭਰ ਗਈ ਅਤੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਗੂੰਜਣ ਲੱਗੀ।" "ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਂ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਗੁਫ਼ਾ ਦਾ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਮਿਲਿਆ। ਮੈਂ ਵਾਰ ਵਾਰ 'ਸੁਗਰੀਵ!' ਆਖ ਕੇ ਪੂਕਾਰਿਆ, ਪਰ ਕੋਈ ਉੱਤਰ ਨਾ ਆਇਆ, ਜਿਸ ਕਰਕੇ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਵਾਰ ਵੱਜ ਕੇ, ਮੈਂ ਗੁਫ਼ਾ ਦਾ ਮੂੰਹ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਅਤੇ ਬਾਹਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵੱਲ ਵਾਪਸ ਆ ਗਿਆ।" "ਪਰ ਉਥੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਕਰ ਦਿੱਤਾ, ਆਪਣੇ ਲਈ ਰਾਜ ਲੈਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਭਰਾਤੀ ਦੀ ਮਰਿਆਦਾ ਭੁੱਲ ਗਈ। ਐਸਾ ਕਹਿ ਕੇ, ਵਾਲ਼ੀ ਨੇ ਹੁਣ ਨਿਰਭੀਕ ਹੋ ਕੇ ਮੈਨੂੰ ਇੱਕ ਹੀ ਵਸਤ੍ਰ ਨਾਲ ਉਥੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਨੇ ਘਰੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ ਅਤੇ ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਛੀਨ ਲਿਆ। ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ, ਜੰਗਲ ਤੇ ਸਮੁੰਦਰਾਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕਦਾ ਰਿਹਾ। ਆਪਣੀ ਚੁੱਕੀ ਹੋਈ ਪਤਨੀ ਦਾ ਦੁੱਖ ਮਨਾਉਂਦਾ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਪਹਾੜ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਜਿੱਥੇ ਵਾਲ਼ੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਕਾਰਨ ਕਰਕੇ ਆ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ ਸੀ।" "ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਾਰੀ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਦੀ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ। ਵੇਖੋ, ਮੈਂ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਸ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੈ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਵਾਲ਼ੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ, ਹੇ ਵੀਰ, ਤੁਸੀਂ ਮਿਹਰ ਕਰਕੇ ਉਸ ਨੂੰ ਰੋਕੋ।" ਇਹ ਸਭ ਸੁਣ ਕੇ, ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਉਜਲੇ ਤੇ ਨਿਆਈ ਰਾਮ ਜੀ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਰਾ ਕੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਬੋਲ ਬੋਲਣ ਲੱਗੇ, "ਮੇਰੇ ਇਹ ਤੀਰ, ਜੋ ਅਟੱਲ, ਤੇਜ਼ ਤੇ ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਵਾਲ਼ੀ ਉੱਤੇ ਵਰ੍ਹਣਗੇ। ਜਦ ਤੱਕ ਮੈਂ ਉਸ ਵਾਲ਼ੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਛੀਨ ਕੇ ਲੈ ਗਿਆ, ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ, ਉਹ ਪਾਪੀ, ਧਰਮ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਾ, ਜਿਉਂਦਾ ਨਹੀਂ ਰਹੇਗਾ। ਮੈਂ ਦੇਖਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਤੂੰ ਦੁੱਖ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈਂ, ਪਰ ਮੈਂ ਨਿਸ਼ਚਤ ਤੌਰ ਤੇ ਤੈਨੂੰ ਬਚਾਵਾਂਗਾ ਅਤੇ ਤੈਨੂੰ ਵੱਡੀ ਖੁਸ਼ੀ ਮਿਲੇਗੀ।" ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਸੁਗਰੀਵ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ ਤੇ ਹੌਸਲਾ ਵਧਾਉਂਦੇ ਸਨ, ਸੁਗਰੀਵ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਚੰਗੇ ਬਚਨ ਆਖਣ ਲੱਗਾ। "ਸੁਣੋ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਗੌਰਵਮਈ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਗਿਆਰਵੇਂ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ।" ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਨੂੰ ਆਨੰਦ ਅਤੇ ਹੌਸਲਾ ਦਿੰਦੇ ਸਨ, ਰਾਘਵ ਦਾ ਸਤਿਕਾਰ ਕੀਤਾ ਅਤੇ ਉਸ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ। ਉਸ ਨੇ ਆਖਿਆ, "ਨਿਸ਼ਚਿਤ ਹੀ, ਤੁਹਾਡੇ ਜਲਦੇ ਹੋਏ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਨੁਕੀਲੇ ਤੀਰ, ਜੋ ਸਰੀਰ ਦੇ ਮੂਲ ਅੰਗਾਂ ਨੂੰ ਛੀਦ ਸਕਦੇ ਹਨ, ਕ੍ਰੋਧ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਪੂਰੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਸਾੜ ਸਕਦੇ ਹੋ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰਲੈ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸੂਰਜ ਸਾਰਾ ਕੁਝ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।" "ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣੋ ਕਿ ਵਾਲ਼ੀ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਸ਼ੌਰੀਅ ਅਤੇ ਦ੍ਰਿੜਤਾ ਕਿੰਨੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਅਨੁਸਾਰ ਕਾਰਵਾਈ ਕਰੋ। ਪੱਛਮੀ ਸਮੁੰਦਰ ਤੋਂ ਪੂਰਬ ਤੱਕ, ਦੱਖਣ ਤੋਂ ਉੱਤਰ ਤੱਕ, ਵਾਲ਼ੀ ਬਿਨਾ ਥੱਕਾਵਟ ਦੇ, ਜਦ ਤੱਕ ਸੂਰਜ ਨਹੀਂ ਚੜ੍ਹਦਾ, ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਪਾਰ ਕਰ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਉਹ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਚੜ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਚਾਹੇ ਉਹ ਕਿੰਨੇ ਵੀ ਵੱਡੇ ਹੋਣ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਫੜ ਕੇ ਉੱਪਰ ਛੱਡ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਅਨੇਕਾਂ ਮਜ਼ਬੂਤ ਅਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਵਾਲ਼ੀ ਨੇ ਆਪਣੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ ਹਨ, ਇਹ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਦਾ ਪ੍ਰਮਾਣ ਹੈ।" "ਇੱਕ ਮਹਾਂ ਮਹਿਸ਼ (ਭੈਸਾ) ਸੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਨਾਮ ਦੁੰਦੁਭੀ ਸੀ, ਜੋ ਕੈਲਾਸ ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦਾ ਤੇ ਹਜ਼ਾਰ ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਰੱਖਦਾ ਸੀ..." ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਅੱਗੇ ਪੂਰੀ ਗਾਥਾ ਬੜੀ ਨਮਰਤਾ ਅਤੇ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਰੱਖੀ।