ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਅਸੀਂ ਦੋ ਭਰਾ – ਮੈਂ ਸੁਗਰੀਵ ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਵੱਡਾ ਭਰਾ ਵਾਲੀ – ਇਕਠੇ ਖੜੇ ਸੀ, ਇੱਕ ਭਿਆਨਕ ਅਸੁਰ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਭੱਜ ਕੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਅੰਦਰ ਇਕ ਵੱਡੀ, ਘਾਹ ਨਾਲ ਢੱਕੀ ਹੋਈ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਘੁਸ ਗਿਆ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ, ਵਾਲੀ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਕ੍ਰੋਧ ਭਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਿਆ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਸੁਗਰੀਵ, ਤੂੰ ਅੱਜ ਇੱਥੇ ਗੁਫਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੇ ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਖੜਾ ਰਹਿ। ਮੈਂ ਅੰਦਰ ਜਾਂਦਾ ਹਾਂ ਤੇ ਇਸ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਆਉਂਦਾ ਹਾਂ।” ਵਾਲੀ ਦੀ ਇਹ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਯੋਧੇ ਨੂੰ ਬੇਨਤੀ ਕੀਤੀ ਕਿ ਅਜੇ ਨਾ ਜਾਵੇ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਕੁਝ ਕਹਿ ਕੇ, ਪੈਦਲ ਹੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਵਾਲੀ ਗੁਫਾ ਅੰਦਰ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਪੂਰਾ ਇੱਕ ਸਾਲ ਉਸ ਗੁਫਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਖੜਾ ਰਹਿ ਕੇ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਇੰਨਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਪਰ ਜਦੋਂ ਮੈਨੂੰ ਅਹਿਸਾਸ ਹੋਇਆ ਕਿ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਲੱਭ ਨਹੀਂ ਰਿਹਾ, ਤਾਂ ਭਰਾਵਾਂ ਵਾਲੇ ਪਿਆਰ ਕਰਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਤੇ ਡਰ ਆ ਗਿਆ। ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਕੋਈ ਖ਼ਬਰ ਨਹੀਂ ਸੀ ਮਿਲੀ। ਫਿਰ, ਲੰਮਾ ਸਮਾਂ ਲੰਘਣ ਤੋਂ ਬਾਅਦ, ਮੈਨੂੰ ਗੁਫਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਝੱਗ ਵਾਲਾ ਖੂਨ ਨਿਕਲਦਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੱਤਾ। ਇਹ ਦੇਖ ਕੇ ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਹੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਅਸੁਰਾਂ ਦੀਆਂ ਡਰਾਉਣੀਆਂ ਗੂੰਜਾਂ ਮੇਰੇ ਕੰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਪਈਆਂ, ਪਰ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਜੰਗ ਵਿੱਚ ਚੀਕਦਾ ਹੋਵੇ, ਨਹੀਂ ਸੁਣੀ। ਇਹਨਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਤੋਂ ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਇੱਕ ਵੱਡਾ ਪਥਰ ਲਿਆ ਕੇ, ਗੁਫਾ ਦਾ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਗਹਿਰਾ ਦੁੱਖ ਲੈ ਕੇ, ਮੈਂ ਜਲ-ਤਿਲਕ ਕਰਕੇ ਵਾਪਸ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਆ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਲੁਕਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਪਰ ਅੰਤ ਵਿੱਚ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਹ ਪਤਾ ਲੱਗ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਮੈਂ ਨਿਆਂ ਨਾਲ ਰਾਜ ਕੀਤਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਰਾਜ ਮੇਰਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਵਾਲੀ ਨੇ ਉਹ ਅਸੁਰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਾਪਸ ਆਇਆ। ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਤਿਲਕ ਹੋਇਆ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਗਈਆਂ। ਉਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲਿਆ ਤੇ ਮੇਰੇ ਉੱਤੇ ਸਖ਼ਤ ਤੇ ਤਿੱਖੇ ਸ਼ਬਦ ਕਹੇ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਹਾਲਾਂਕਿ ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਰੋਕ ਸਕਦਾ ਸੀ, ਪਰ ਉਸ ਨੇ ਬੁਰਾ ਵਿਹਾਰ ਕੀਤਾ। ਮੇਰਾ ਮਨ ਆਪਣੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਲਈ ਆਦਰ ਕਰਕੇ ਕਿਸੇ ਕਾਰਵਾਈ ਵੱਲ ਨਹੀਂ ਵੱਧਿਆ। ਜਦੋਂ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ ਸ਼ਹਿਰ ਵਿੱਚ ਆ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਦਾ ਆਦਰ ਕੀਤਾ, ਉਸ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਨੂੰ ਸਿਰ ਨਾਲ ਛੂਹਿਆ, ਪਰ ਵਾਲੀ ਨੇ ਆਪਣੇ ਗੁੱਸੇ ਕਰਕੇ ਮੈਨੂੰ ਮਾਫ਼ ਨਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਜਦੋਂ ਦਸਵਾਂ ਅਧਿਆਇ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਵਾਲੀ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ। ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਮਨਾਉਣ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕੀਤੀ, ਉਸ ਦੀ ਭਲਾਈ ਚਾਹੀ। ਮੈਂ ਕਿਹਾ, “ਤੂੰ ਖੈਰ-ਖ਼ੈਰਤ ਨਾਲ ਆ ਗਿਆ, ਤੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਤੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ। ਮੈਂ ਤਾਂ ਬਿਲਕੁਲ ਅਸਹਾਇ ਸੀ, ਤੇਰੇ ਵਰਗਾ ਰੱਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ। ਇਹ ਸੋਨੇ ਦੀ ਛਤਰੀ, ਚੰਨ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਮਕਦੀ, ਤੇ ਯਕ-ਪੂੰਛੀ ਪੱਖਾ ਵੀ, ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਹੀ ਰੱਖਿਆ ਸੀ, ਇਹ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰ।” ਮੈਂ ਆਖਿਆ, “ਮੈਂ ਇੱਕ ਸਾਲ ਤੱਕ ਗੁਫਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਦੁਖੀ ਰਹਿ ਕੇ ਉਡੀਕ ਕਰਦਾ ਰਿਹਾ। ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਖੂਨ ਨਿਕਲਦਾ ਵੇਖਿਆ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਮੈਂ ਪਥਰ ਨਾਲ ਗੁਫਾ ਦਾ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਥੋਂ ਚਲ ਕੇ ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਵਾਪਸ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਆਇਆ, ਤਾਂ ਲੋਕ ਤੇ ਮੰਤਰੀ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਏ। ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਪਰ ਤੇਰੀ ਗੈਰਹਾਜ਼ਰੀ ਵਿੱਚ ਇਹ ਹੋਇਆ। ਤੂੰ ਹੀ ਸੱਚਾ ਰਾਜਾ ਹੈਂ, ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਤੇਰਾ ਭਰਾ ਹਾਂ। ਇਹ ਰਾਜ ਤੇਰੇ ਹਵਾਲੇ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਕ੍ਰਿਪਾ ਕਰਕੇ ਗੁੱਸਾ ਨਾ ਕਰ।” ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਪਿਆਰ ਨਾਲ ਆਖੀ, “ਮੈਨੂੰ ਰਾਜਾ ਇਸ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਗ੍ਹਾ ਖਾਲੀ ਸੀ।” ਪਰ ਉਹ ਮਾਂਕੀ – ਵਾਲੀ – ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਤਾਣ ਦਿੱਤਾ। “ਤੈਨੂੰ ਸ਼ਰਮ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ?” ਕਹਿ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਲੋਕਾਂ ਅਤੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਇਕੱਠਾ ਕੀਤਾ। ਫਿਰ, ਸਭ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ, ਉਹ ਮੈਨੂੰ ਕਹਿਣ ਲੱਗਾ, “ਤੁਸੀਂ ਸਭ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਮੇਰੇ ਹੱਥੋਂ ਰਾਤ ਨੂੰ ਉਸ ਮਹਾਨ ਅਸੁਰ ਮਾਯਾਵੀ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ ਗਿਆ।” ਉਸ ਨੇ ਦੱਸਿਆ ਕਿ ਕਦੇ ਪਹਿਲਾਂ, ਜਦ ਮਾਯਾਵੀ ਨੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਗੁੱਸੇ ਨਾਲ ਉਸਨੂੰ ਲਲਕਾਰਿਆ, ਉਹ ਰਾਜ ਮਹਲ ਛੱਡ ਕੇ ਬਾਹਰ ਗਿਆ। ਮੇਰਾ ਭਰਾ – ਸੁਗਰੀਵ – ਵੀ ਮੇਰੇ ਪਿੱਛੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਆਇਆ। ਪਰ ਜਦ ਮਾਯਾਵੀ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਮੈਂ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ, ਦੋ ਜਣੇ ਆ ਰਹੇ ਹਾਂ, ਉਹ ਡਰ ਗਿਆ ਤੇ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਘੁਸ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਮੇਰਾ ਭਰਾ ਕਹਿੰਦਾ, “ਉਹ ਡਰਾਉਣੀ ਤੇ ਵੱਡੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਆਖਿਆ, 'ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰੇ ਬਿਨਾ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਆ ਸਕਦਾ; ਤੂੰ ਗੁਫਾ ਦੇ ਮੂੰਹ ਉੱਤੇ ਉਡੀਕ ਕਰ।'” ਵਾਲੀ ਕਹਿੰਦਾ, “ਮੈਂ ਸੋਚਿਆ, 'ਸੁਗਰੀਵ ਇੱਥੇ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹੈ,' ਤੇ ਮੈਂ ਉਸ ਔਖੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਦਾਖਲ ਹੋ ਗਿਆ। ਉੱਥੇ ਲੱਭਦੇ ਲੱਭਦੇ ਇੱਕ ਸਾਲ ਲੰਘ ਗਿਆ। ਅਖੀਰਕਾਰ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਭਿਆਨਕ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ, ਜੋ ਬੜਾ ਜ਼ਬਰਦਸਤ ਸੀ, ਉਸਦੇ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਸਮੇਤ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਖੂਨ ਦੀ ਧਾਰ ਨਿਕਲ ਕੇ ਗੁਫਾ ਨੂੰ ਭਰ ਗਈ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਗੂੰਜ ਪਈ। ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦੁਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਮੈਂ ਬਾਹਰ ਆਉਣ ਲੱਗਾ, ਪਰ ਗੁਫਾ ਦਾ ਮੂੰਹ ਬੰਦ ਪਾਇਆ। ਮੈਂ ਵਾਰੀ ਵਾਰੀ 'ਸੁਗਰੀਵ!' ਆਖਿਆ, ਪਰ ਕੋਈ ਜਵਾਬ ਨਾ ਆਇਆ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਪੈਰਾਂ ਨਾਲ ਪਥਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਕੇ, ਮੈਂ ਰਸਤਾ ਖੋਲ੍ਹਿਆ ਤੇ ਵਾਪਸ ਸ਼ਹਿਰ ਆ ਗਿਆ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਗੁਫਾ ਦੇ ਅੰਦਰ ਤੇ ਬਾਹਰ ਹੋਈਆਂ ਘਟਨਾਵਾਂ, ਭਰਾਵਾਂ ਦੀਆਂ ਭਾਵਨਾਵਾਂ, ਦੁੱਖ, ਗੁੱਸਾ ਤੇ ਵਫ਼ਾਦਾਰੀ, ਸਭ ਕੁਝ ਰਾਮ ਜੀ, ਤੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਪੇਸ਼ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।