ਚੰਦਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦੀ ਇੱਕ ਡਾਲੀ, ਜੋ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਫੁੱਲੀ ਹੋਈ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜੀ ਸੀ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਜਿਸਦਾ ਮਨ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਰਾਮ ਨੂੰ ਨਰਮ ਤੇ ਮਿੱਠੀ ਬੋਲੀ ਵਿੱਚ ਆਖਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈਆਂ, ਤੇ ਉਹ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਰਾਮ ਜੀ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ। ਮੈਨੂੰ ਅਨ੍ਯਾਯ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਤੇ ਡਰ ਦੇ ਕਾਰਨ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।" "ਮੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਤੇ ਮੈਂ ਡਰ-ਡਰ ਕੇ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਸ਼ਰਾ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ ਬੜੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਹੈ, ਤੇ ਡਰ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਜੀ ਰਹਾ ਹਾਂ। ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਵਾਲੀ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਅਨ੍ਯਾਯ ਕੀਤਾ ਹੈ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਉਸ ਨਾਲ ਵੈਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਰਾਮ ਜੀ, ਮੈਨੂੰ ਵਾਲੀ ਤੋਂ ਬਚਾਓ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਡਰ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਐਸਾ ਕਰੋ ਕਿ ਮੇਰਾ ਡਰ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਵੇ।" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ, ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ, ਧਰਮਕ, ਤੇ ਦਇਆਲੂ ਸੀ, ਉੱਤਰ ਦਿੰਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ, ਕਕੁਤਸਥ ਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਿਰੋਧੀ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਵੱਡੇ ਬਾਂਦਰ, ਦੋਸਤ ਉਹ ਹੁੰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਸਹਾਇਤਾ ਦਾ ਫਲ ਦੇਵੇ।" ਰਾਮ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਉਸ ਵਾਲੀ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਨੇ ਤੇਰੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਲੈ ਗਿਆ। ਮੇਰੇ ਤੇਜ਼ ਤੇ ਚਮਕਦੇ ਤੀਰ, ਸੂਰਜ ਵਾਂਗ, ਕਦੇ ਵਿਫਲ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ।" "ਉਹ ਬੁਰੇ ਮਨ ਵਾਲੀ 'ਤੇ ਇਹ ਤੀਰ, ਚਿੜੀਆਂ ਦੇ ਪੰਖਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਵਜਰ ਵਾਂਗ, ਜਲਦੀ ਪੈਣਗੇ। ਤੇਜ਼ ਨੁਕ ਅਤੇ ਸਿੱਧੇ ਡੰਡੇ ਵਾਲੇ, ਕ੍ਰੋਧ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਅੱਜ ਤੂੰ ਵੇਖੇਂਗਾ ਕਿ ਵਾਲੀ ਜੰਗਲੀ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।" "ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਛੇਦਿਆ ਹੋਇਆ, ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਪਹਾੜ ਵਾਂਗ ਪਿਆ ਹੋਵੇਗਾ।" ਰਾਮ ਦੇ ਇਹ ਹਿਤ-ਭਰਪੂਰ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਬਚਨ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਤੁਹਾਡੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿੰਘ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਤੇ ਰਾਜ ਦੁਬਾਰਾ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲਵਾਂ। ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਐਸਾ ਕਰੋ ਕਿ ਉਹ ਮੁੜ ਮੇਰੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਨੁਕਸਾਨ ਨਾ ਪਹੁੰਚਾਵੇ।" ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਤੇ ਰਾਮ ਦੀ ਦੋਸਤੀ ਦੇ ਵਾਅਦੇ ਵਿੱਚ, ਸੀਤਾ, ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਤੇ ਰਾਤ ਨੂੰ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲੇ ਰਾਖਸ਼—all ਦੇ ਅੱਖਾਂ, ਜੋ ਕਦੇ ਕਵਲ, ਕਦੇ ਸੋਨੇ, ਕਦੇ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਸੁੰਦਰ ਹਨ, ਇਕੱਠੇ ਫੜਕ ਰਹੇ ਹਨ। ਹੁਣ ਤੁਸੀਂ ਸੁਣੋ, ਵਾਅਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੀ ਛੇਵੀਂ ਸਰਗਾ। ਫਿਰ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਹਿਤ-ਮੂਲ ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਮੇਰੇ ਮੁੱਖ ਸਲਾਹਕਾਰ, ਹਨੁਮਾਨ, ਤੁਹਾਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੱਸੇਗਾ, ਰਾਮ ਜੀ।" ਹਨੁਮਾਨ ਜਾਣਦਾ ਹੈ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਇਸ ਸੁਨਸਾਨ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਕਿਉਂ ਆਏ ਹੋ। "ਤੁਹਾਡੀ ਪਤਨੀ, ਮੈਥਿਲੀ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਇੱਕ ਰਾਖਸ਼ ਵਲੋਂ ਲੈ ਜਾਈ ਗਈ। ਤੁਸੀਂ ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਰੋਏ ਹੋ।" "ਉਹ ਰਾਖਸ਼, ਮੌਕਾ ਲੱਭ ਕੇ, ਜਟਾਯੂ ਗਿੱਧ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਅਪਹਰਨ ਕਰਕੇ, ਇਸ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ ਹੋ।" "ਤੁਸੀਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਸ ਵਿਰਹ ਦੇ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਵੋਗੇ। ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਵਾਂਗਾ, ਜਿਵੇਂ ਗੁੰਮ ਹੋਈ ਵਿਦਿਆ ਮੁੜ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" "ਰਾਘਵ ਜੀ, ਮੇਰੇ ਬਚਨ ਸਚ ਹਨ; ਉਹ (ਸੀਤਾ) ਇੰਦਰ, ਦੇਵਤੇ ਜਾਂ ਰਾਖਸ਼—all ਮਿਲ ਕੇ ਵੀ, ਥੱਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ।" "ਤੁਹਾਡੀ ਪਤਨੀ, ਵੱਡੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਜਿਵੇਂ ਜ਼ਹਿਰ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਭੋਜਨ—ਉਹ ਅਸਪ੍ਰਸ਼ਯ ਹੈ; ਆਪਣਾ ਦੁੱਖ ਛੱਡੋ, ਵੱਡੇ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਲਿਆਵਾਂਗਾ।" "ਅਨੁਮਾਨ ਤੋਂ ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਨਿਸ਼ਚਿਤੀ ਨਾਲ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਉਹ ਮੈਥਿਲੀ ਹੈ; ਮੈਂ ਉਸ ਰਾਖਸ਼ ਨੂੰ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਬੁਰਾ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਵੇਖਿਆ।" "ਉਹ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ 'ਰਾਮ! ਰਾਮ!' ਤੇ 'ਲਕਸ਼ਮਣ!' ਪਕਾਰਦੀ ਸੀ, ਰਾਵਣ ਦੀ ਗੋਦ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਸੱਪਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਦੀ ਪਤਨੀ।" "ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਪਹਾੜ ਦੀ ਢਲਾਨ 'ਤੇ ਖੜਾ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣਾ ਉਪਰਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਗਹਣੇ ਥੱਲੇ ਸੁੱਟ ਗਈ।" "ਰਾਘਵ ਜੀ, ਉਹ ਗਹਣੇ ਅਸੀਂ ਲੈ ਕੇ ਰੱਖ ਲਏ ਹਨ; ਮੈਂ ਉਹ ਇੱਥੇ ਲਿਆਵਾਂਗਾ, ਤੁਸੀਂ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ ਲਓ।" ਇਸ ਤੇ, ਰਾਮ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਜਲਦੀ ਲਿਆਓ, ਦੋਸਤ, ਕਿਉਂ ਦੇਰੀ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋ?" ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਜਲਦੀ ਪਹਾੜ ਦੀ ਗਹਿਰੀ ਗੁਫਾ ਵਿੱਚ ਗਿਆ, ਰਾਘਵ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ। ਉਪਰਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਗਹਣੇ ਲੈ ਕੇ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਦਿਖਾਇਆ, "ਇਹ ਵੇਖੋ।" ਰਾਮ ਨੇ ਉਹ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਗਹਣੇ ਲੈ ਕੇ, ਅੰਜੂਆਂ ਨਾਲ ਰੋ ਪਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਚੰਦ ਮੀਂਹ ਵਿੱਚ ਢਕਿਆ ਹੋਵੇ। ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਰਾਮ ਦੇ ਅੰਜੂਆਂ ਰੁਕਦੇ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਉਹ 'ਹਾ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ!' ਆਖ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਹੌਸਲਾ ਗੁਆ ਕੇ, ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਡਿੱਗ ਪਿਆ। ਉਹ ਗਹਣੇ ਬਾਰ-ਬਾਰ ਆਪਣੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਲਗਾ ਕੇ, ਗਹਿਰੀ ਆਹ ਭਰਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ ਸੱਪ ਆਪਣੇ ਬਿਲ ਵਿੱਚ। ਅੰਜੂਆਂ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰ ਧਾਰ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਾਸ ਵੇਖ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ। "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੇਖ, ਇਹ ਉਪਰਲਾ ਵਸਤ੍ਰ ਤੇ ਗਹਣੇ, ਵੈਦੇਹੀ ਨੇ ਲੈ ਜਾਂਦੇ ਹੋਏ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸੁੱਟ ਦਿੱਤੇ।" "ਇਹ ਗਹਣਾ, ਜਦੋਂ ਸੀਤਾ ਲੈ ਜਾਈ ਗਈ, ਘਾਸ ਵਾਲੀ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਸੁੱਟਿਆ ਗਿਆ; ਇਸ ਦੀ ਬਣਾਵਟ ਤੋਂ ਪਤਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ।" ਇਸ 'ਤੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਮੈਂ ਹਥਬੰਦ ਤੇ ਕੰਨਬੰਦ ਪਛਾਣ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ, ਪਰ ਪੈਰਬੰਦ ਪਛਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਸ ਦੇ ਪੈਰਾਂ 'ਤੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਸੀ।" ਫਿਰ, ਰਾਮ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਦੱਸੋ, ਕਿਹੜੇ ਖੇਤਰ ਵਿੱਚ ਤੁਸੀਂ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਭਿਆਨਕ ਰਾਖਸ਼ ਲੈ ਗਿਆ, ਵੇਖਿਆ?" "ਉਹ ਰਾਖਸ਼ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਇਹ ਵੱਡਾ ਦੁੱਖ ਦਿੱਤਾ? ਉਸ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਸਾਰੇ ਰਾਖਸ਼ਾਂ ਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।" "ਮੈਥਿਲੀ ਨੂੰ ਲੈ ਜਾ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਗੁੱਸਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੀ ਮੌਤ ਦਾ ਦਰਵਾਜ਼ਾ ਖੋਲ੍ਹ ਲਿਆ।" "ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਲੈ ਗਿਆ, ਰਾਤ ਨੂੰ ਭਟਕਣ ਵਾਲਾ ਉਹ ਰਾਖਸ਼, ਜਿਸ ਨੇ ਉਸ ਨੂੰ ਤੰਗ ਕੀਤਾ; ਦੱਸੋ, ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਉਹ ਵੈਰੀ ਕੌਣ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਮੈਂ ਯਮ ਦੇ ਦਰਵਾਜ਼ੇ 'ਤੇ ਭੇਜ ਦਵਾਂਗਾ।" ਹੁਣ, ਤੁਸੀਂ ਸੱਤਵੀਂ ਸਰਗਾ ਸੁਣੋ।