ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਿਰਲੇ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ, ਸ਼ੇਰਾਂ ਵਰਗੇ ਮੋਹੜੇ ਅਤੇ ਦੂਧੇ ਗੋ-ਬਲਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਤਸ਼ਾਹੀ, ਲੰਬੀਆਂ ਤੇ ਸੁੰਦਰ ਬਾਂਹਾਂ ਰੱਖਦੇ ਹਨ ਜੋ ਲੋਹੇ ਦੀ ਗਦੀਆਂ ਵਾਂਗ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੀ ਹਨ। ਉਹ ਹਰ ਸਿੰਗਾਰ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਸਿੰਗਾਰ ਰਹਿਤ ਹਨ। ਮੈਂ ਸੋਚਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਲਈ ਪੂਰੇ ਯੋਗ ਹਨ। ਸਾਰੀ ਧਰਤੀ, ਜਿਸ 'ਤੇ ਜੰਗਲ, ਸਮੁੰਦਰ, ਵਿਂਧਿਆ ਅਤੇ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਸੋਭਾ ਪਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਹਥਿਆਰ ਵੀ ਬੜੇ ਸੋਹਣੇ, ਚਮਕਦਾਰ ਅਤੇ ਸੁੰਦਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਜਾਏ ਹੋਏ ਹਨ। ਉਹ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸੁਵਰਨ-ਸਜਿਤ ਵਜਰ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤੂਣੀ, ਤੇਜ਼ ਤੇ ਨੁਕਦਾਰ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ, ਦੇਖਣ ਵਾਲੇ ਨੂੰ ਮੋਹ ਲੈਣ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤੂਣੀ ਵਿਚ ਅੱਗ ਵਾਂਗ ਤੇਜ਼, ਜਾਨ ਲੈਣ ਵਾਲੇ, ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਤੀਰ ਹਨ, ਜੋ ਸੁਨਹਿਰੀ ਕਲਾਵਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਹੈ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਦੋ ਤਲਵਾਰਾਂ ਵੀ ਖੁਲ੍ਹੇ ਹੋਏ ਸੱਪਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਮੈਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੱਦਾ ਦੇ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਪਰ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲ ਨਹੀਂ ਕਰ ਰਹੇ। ਇਸ ਸਮੇਂ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ—ਇੱਕ ਧਰਮਵਾਨ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸਗਰੀਵ ਨਾਮ ਦਾ ਵਾਨਰ ਹੈ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਵੱਲੋਂ ਨਿਕਾਲਿਆ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਘੁੰਦਾ ਹੈ। ਉਸ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ 'ਤੇ ਮੈਂ ਆਇਆ ਹਾਂ; ਮੇਰਾ ਨਾਮ ਹਨੁਮਾਨ ਹੈ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਖੀ। ਉਹ ਧਰਮਵਾਨ ਸਗਰੀਵ ਤੁਹਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਹਨੁਮਾਨ ਹਾਂ, ਪਵਨ-ਪੁਤ੍ਰ। ਸਗਰੀਵ ਲਈ ਮੈਂ ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਤੋਂ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਬ੍ਰਹਮਚਾਰੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਕਰਮ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਬਾਅਦ, ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਤੇ ਪ੍ਰਗਟ ਹੈ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਹੀਂ ਕਹਿੰਦਾ। ਰਾਮ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕਦਾ ਚਿਹਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਇਹ ਵਾਨਰ-ਰਾਜਾ ਸਗਰੀਵ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਉਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਗਰੀਵ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਹੈ।” ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ (ਲਕਸ਼ਮਣ) ਵਾਨਰ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਪਿਆਰ ਭਰੇ ਨਰਮ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, “ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਇਹ ਬੋਲ ਅਜਿਹੇ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਜੋ ਰਿਗ-ਵੇਦ ਵਿਚ ਅਭਿਆਸ ਰਹਿਤ ਹੋ, ਜਾਂ ਯਜੁਰ-ਵੇਦ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਜਾਂ ਸਮ-ਵੇਦ ਤੋਂ ਅਗਿਆਨ ਹੋ।" "ਇਹ ਨਿਸਚਿਤ ਹੈ ਕਿ ਉਸ ਨੇ ਵਿਆਕਰਣ ਦੀ ਬਹੁਤ ਰੀਤੀਆਂ ਵਿਚ ਪੜ੍ਹਾਈ ਕੀਤੀ ਹੈ; ਉਹ ਜਿੰਨਾ ਵੀ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਕੋਈ ਗਲਤ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ, ਅੱਖਾਂ, ਮੱਥੇ ਜਾਂ ਭੰਵਾਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਖਾਮੀ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਹੀ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅੰਗ ਵਿਚ। ਉਸ ਦੀ ਬੋਲੀ ਸੰਖੇਪ, ਸਪਸ਼ਟ, ਨਿਡਰ, ਅਟੱਲ, ਛਾਤੀ ਤੇ ਗਲੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਮਧੁਰ ਸੁਰ ਵਿਚ ਉਚਾਰਿਤ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।" "ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਠੀਕ ਕ੍ਰਮ ਵਿਚ, ਚੰਗੀ ਤਰੀਕੇ, ਆਲੋਚਨਾ ਨਾਲ, ਸ਼ੁਭ ਤੇ ਮਨ ਭਾਉਣੇ ਉਚਾਰਦਾ ਹੈ। ਐਸਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਬੋਲ, ਤਿੰਨ ਸਥਾਨਾਂ ਤੋਂ ਉਚਾਰਿਆ, ਕਿਸ ਦਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਜਿੱਤ ਸਕਦਾ—even ਵੈਰੀ ਦਾ ਵੀ ਜੋ ਹਮਲਾ ਕਰਨ ਨੂੰ ਤਿਆਰ ਹੋਵੇ।" "ਜੇ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਐਸਾ ਦੂਤ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤੋਹਰ ਰਹਿਤ, ਉਸ ਦੇ ਉੱਦਮ ਕਿਵੇਂ ਸਫਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ? ਜਿਸ ਦੇ ਦੂਤ ਐਸੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ, ਉਸ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲਕਸ਼ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਨੇ ਵਾਨਰ ਹਨੁਮਾਨ, ਪਵਨ-ਪੁਤ੍ਰ, ਸਗਰੀਵ ਦੇ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। “ਵਿਦਵਾਨ, ਅਸੀਂ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸਗਰੀਵ ਦੇ ਗੁਣ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ; ਅਸੀਂ ਸਗਰੀਵ, ਵਾਨਰ-ਰਾਜ, ਨੂੰ ਹੀ ਲੱਭ ਰਹੇ ਹਾਂ।" "ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ, ਹਨੁਮਾਨ, ਇੱਥੇ ਸਗਰੀਵ ਦੇ ਸ਼ਬਦ ਦੱਸਦੇ ਹੋ, ਅਸੀਂ ਉਹੀ ਕਰਾਂਗੇ, ਧਰਮਵਾਨਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤੇਰੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ।" ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਨਿਪੁੰਨ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਵਨ-ਪੁਤ੍ਰ ਹਨੁਮਾਨ ਅਤਿ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਇਆ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਹਾਸਲ ਕਰਨ 'ਤੇ ਲਗਾ ਕੇ, ਦੋਵਾਂ ਨਾਲ ਮਿਤ੍ਰਤਾ ਬਣਾਉਣ ਦੀ ਚਾਹ ਰੱਖੀ। ਹੁਣ ਸੁਣੋ ਚੌਥਾ ਅਧਿਆਇ। ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਵਿਚ ਚੌਥਾ ਅਧਿਆਇ। ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਪ੍ਰਸੰਨ ਤੇ ਆਪਣੀ ਡਿਊਟੀ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਉਹ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਸਗਰੀਵ ਦੇ ਕੋਲ ਗਿਆ। ਰਾਜ ਮਿਲਣ ਦਾ ਸਮਾਂ ਸਗਰੀਵ ਲਈ ਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸ ਨੂੰ ਯੋਗ ਸਾਥੀ ਮਿਲ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਇਹ ਕਾਰਜ ਉਸ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਆਇਆ ਹੈ। ਫਿਰ ਹਨੁਮਾਨ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿਚ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਬਹੁਤ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ, ਰਾਮ ਨੂੰ, ਜੋ ਬੋਲਣ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹੈ, ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਰਾਮ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ 'ਤੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮ, ਦਸ਼ਰਥ-ਪੁਤ੍ਰ, ਦੀ ਵਿਰਾਟਾ ਦੱਸਦਾ ਹੈ। “ਇੱਕ ਰਾਜਾ ਸੀ, ਦਸ਼ਰਥ ਨਾਮ, ਜੋ ਚਮਕਦਾਰ ਤੇ ਧਰਮ-ਨਿਸ਼ਠ ਸੀ, ਚਾਰ ਵਰਨਾਂ ਦੀ ਸੁਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ, ਹਮੇਸ਼ਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਮਾਂ ਨੂੰ ਨਿਭਾਉਂਦਾ।" "ਉਹ ਕਿਸੇ ਨਾਲ ਵੈਰ ਨਹੀਂ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਨੇ ਉਸ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਿਆ; ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿਚ ਉਹ ਦੂਜੇ ਪਿਤਾਮਹ ਵਾਂਗ ਸੀ।" "ਉਸ ਨੇ ਅਗਨਿਸ਼ਟੋਮ ਆਦਿ ਯਜਨ ਕੀਤੇ, ਬਹੁਤ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ; ਉਸ ਦਾ ਵੱਡਾ ਪੁੱਤਰ ਲੋਕਾਂ ਵਿਚ ਰਾਮ ਨਾਮ ਨਾਲ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦਾ ਆਸਰਾ ਹੈ, ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਵਿਚ ਅਟੱਲ, ਦਸ਼ਰਥ ਦੇ ਪੁੱਤਰਾਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ।" "ਰਾਜ-ਚਿੰਨ੍ਹ ਤੇ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਨਾਲ ਯੁਕਤ, ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆਇਆ ਹੈ।" "ਉਹ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਸੀਤਾ, ਜੋ ਭਾਵੁਕ ਤੇ ਨਿਯੰਤਰਿਤ ਹੈ, ਨਾਲ ਆਇਆ, ਜੋ ਦਿਨ ਦੇ ਅੰਤ ਵਿਚ ਸੂਰਜ ਦੇ ਕਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ।" "ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਛੋਟਾ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਹਾਂ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਗੁਣ ਤੇ ਕ੍ਰਿਤਜਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ, ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਲਈ ਆਇਆ ਹੈ।" "ਉਹ, ਜੋ ਸੁਖ ਤੇ ਮਹਾਨ ਸਨਮਾਨ ਦਾ ਹਕਦਾਰ ਹੈ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਭਲਾਈ 'ਤੇ ਲਗਾ ਹੈ, ਹੁਣ ਰਾਜ-ਭਾਗ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਜੰਗਲ ਜੀਵਨ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੈ।" "ਉਸ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ, ਜੋ ਕਿਸੇ ਵੀ ਰੂਪ ਵਿਚ ਆ ਸਕਦਾ, ਇੱਕ ਰਾਖਸ ਨੇ, ਇਕੱਲੇ ਥਾਂ 'ਤੇ, ਚੁੱਕ ਲਿਆ; ਨਾ ਉਸ ਰਾਖਸ ਦਾ ਪਤਾ ਹੈ, ਨਾ ਪਤਨੀ ਦਾ ਹਾਲ।" ਇਸ ਤਰੀਕੇ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀ ਬਰਤਨ, ਹਨੁਮਾਨ ਦੀ ਮਿਤ੍ਰਤਾ, ਤੇ ਸਗਰੀਵ ਦੇ ਆਦੇਸ਼, ਸਭ ਇਕ ਦਿਲਚਸਪ ਤੇ ਧਰਮ-ਭਰੀ ਕਥਾ ਵਿਚ ਜੁੜਦੇ ਹਨ।