ਸੁਗਰੀਵ ਜਿਸ ਦੀ ਆਤਮਾ ਮਹਾਨ ਸੀ, ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨੂੰ ਸਮਝ ਕੇ, ਹਨੂਮਾਨ Ṛṣyamūka ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਛਲਾਂਗ ਲਾ ਕੇ ਦੋ ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜਾਂ—ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ—ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ। ਆਪਣੇ ਮੂਲ ਵਾਨਰ ਰੂਪ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਪਵਨਪੁੱਤਰ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਚਤੁਰਾਈ ਨਾਲ ਇਕ ਤਪਸਵੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਆਦਰ ਅਤੇ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ, ਦੋਵੇਂ ਵੀਰਾਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ ਸਤਿਕਾਰ ਦਿੱਤਾ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ ਅਤੇ ਪਰੰਪਰਾਗਤ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਹਨੂਮਾਨ ਜੋ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਸੀ, ਬੋਲਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋ ਸੁਖੀ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਸੱਚੇ ਵੀਰ, ਦ੍ਰਿੜ੍ਹ ਵ੍ਰਤ ਵਾਲੇ ਤਪਸਵੀਆਂ, ਜੋ ਮਹਾਰਾਜਾ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਅਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੇ ਦਿਸਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ, ‘‘ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ, ਜੋ ਸੁੰਦਰ ਅਕਲ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਇਥੇ ਕਿਵੇਂ ਆਏ ਹੋ, ਜਦ ਕਿ ਤੁਸੀਂ ਹਿਰਣਾਂ ਅਤੇ ਹੋਰ ਜੰਗਲ ਦੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਰਹੇ ਹੋ?’’ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਵੇਖਿਆ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਬਹੁਤ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਹਨ, ਪੰਪਾ ਨਦੀ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਉੱਗੇ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਪਾਸੇ ਤੱਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਨਦੀ ਆਪਣੀ ਸੁੰਦਰਤਾ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਨਿਖਰ ਰਹੀ ਹੈ। ‘‘ਤੁਸੀਂ ਦੋਵੇਂ ਕੌਣ ਹੋ, ਜੋ ਧੀਰਜਵਾਨ ਅਤੇ ਸੋਨੇ ਵਰਗੇ ਚਮਕਦੇ ਹੋ, ਛਾਲਿਆਂ ਵਾਲੇ ਕਪੜੇ ਪਹਿਨੇ ਹੋਏ, ਡੂੰਘੀਆਂ ਸਾਹਾਂ ਲੈਂਦੇ ਹੋ, ਸੁੰਦਰ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ ਹੋ, ਜੋ ਇਥੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ ਪਾ ਰਹੇ ਹੋ?’’ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕੀਤੀ, ‘‘ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਸਿੰਘਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਨਿਗਾਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਬੇਹੱਦ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਅਤੇ ਪਰਾਕ੍ਰਮੀ ਹਨ, ਇੰਦਰ ਦੇ ਧਨੁਸ਼ ਵਰਗਾ ਧਨੁਸ਼ ਚੁੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਹਨ। ਇਹ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ, ਸੁੰਦਰ, ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਵਾਲੇ, ਵਧੀਆ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ, ਬਲਸ਼ਾਲੀ ਬਲਦਾਂ ਵਰਗੇ, ਹਾਥੀਆਂ ਦੀ ਸੁੰਡਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਲੰਬੀਆਂ ਅਤੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬਾਹਾਂ ਵਾਲੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।’’ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਅੱਗੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਤੁਹਾਡੀ ਜੋਤ ਨਾਲ ਤਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵੀ ਰੋਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਤੁਸੀਂ ਰਾਜਾ ਹੋਣ ਦੇ ਯੋਗ ਹੋ, ਅਮਰਾਂ ਵਰਗੇ ਹੋ, ਇਥੇ ਕਿਵੇਂ ਆ ਗਏ ਹੋ?’’ ਦੋਵੇਂ ਵੀਰ, ਕਮਲ ਦੀ ਪੰਖੁੜੀਆਂ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੇ, ਜਟਾਓਂ ਵਾਲੇ, ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਇਕੋ ਜਿਹੇ, ਇੰਝ ਲੱਗਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਲੋਕ ਤੋਂ ਇਥੇ ਆਏ ਹੋਣ। ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਸੋਚਿਆ, ‘‘ਇਹ ਤਾਂ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸੂਰਜ ਇਕੱਠੇ ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆ ਗਏ ਹੋਣ, ਐਸਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਦੋ ਵੀਰ, ਚੌੜੇ ਛਾਤੀ ਵਾਲੇ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਪਰ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਰਗੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ।’’ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿੰਘਾਂ ਵਰਗੇ ਮੋਢੇ, ਮਹਾਂ ਉਰਜਾ, ਜਿਉਂਦੇ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲੇ ਬਲਦਾਂ ਵਰਗੇ, ਲੰਬੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਬਾਹਾਂ ਲੋਹੇ ਦੀ ਗਦਾ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ। ਉਹ ਸੋਚਦਾ ਹੈ, ‘‘ਇਹ ਸਭ ਗਹਣਿਆਂ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਗਹਣਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਿਉਂ ਹਨ? ਦੋਵੇਂ ਧਰਤੀ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਹਨ।’’ ਪੂਰੀ ਧਰਤੀ, ਜਿਸ ‘ਤੇ ਜੰਗਲ, ਸਮੁੰਦਰ, ਵਿਂਧਿਆ ਅਤੇ ਮੇਰੂ ਪਹਾੜ ਸਜਦੇ ਹਨ, ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਹੱਥਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੰਦਰ, ਚਿੱਟੇ, ਸੁਨੇਹਰੇ ਧਨੁਸ਼ ਹਨ। ਇੰਦਰ ਦੇ ਵਜਰ ਵਰਗੇ ਸੁਨੇਹਰੇ ਧਨੁਸ਼, ਤੇਜ਼ ਧਾਰ ਵਾਲੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਤਰਕਸ਼, ਸੋਹਣੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਤਰਕਸ਼, ਭਿਆਨਕ ਤੇ ਜਾਨ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਅੱਗ ਵਰਗੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਸੰਪ ਹਨ, ਸੋਨੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਇਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਤਲਵਾਰਾਂ ਵੀ ਛੁਟੇ ਹੋਏ ਸੰਪਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਚਮਕਦੀਆਂ ਹਨ। ‘‘ਜਦ ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਇੰਝ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹਾਂ, ਤਾਂ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਜਵਾਬ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੰਦੇ?’’ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਦੱਸਦਾ ਹੈ, ‘‘ਇੱਕ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੁਗਰੀਵ ਹੈ, ਜੋ ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਮੁੱਖ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਵੱਲੋਂ ਨਿਕਾਲਿਆ ਗਿਆ, ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਕੇ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਭਟਕ ਰਿਹਾ ਹੈ।’’ ਹਨੂਮਾਨ ਆਖਦਾ ਹੈ, ‘‘ਉਸ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸੁਗਰੀਵ ਵੱਲੋਂ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ ਮੈਂ ਹਨੂਮਾਨ ਹਾਂ, ਵਾਨਰਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਖੀ। ਉਹ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੁਗਰੀਵ ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਉਸ ਦਾ ਮੰਤਰੀ, ਪਵਨਪੁੱਤਰ ਹਨੂਮਾਨ ਜਾਣੋ।’’ ਹਨੂਮਾਨ ਆਖਦਾ ਹੈ, ‘‘ਸੁਗਰੀਵ ਦੀ ਖਾਤਰ ਮੈਂ ਤਪਸਵੀ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰਿਆ ਹੈ, ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਤੋਂ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ, ਜਿੱਥੇ ਚਾਹਿਆ, ਜਿਵੇਂ ਚਾਹਿਆ, ਆ ਗਿਆ।’’ ਇਹ ਸਭ ਬੋਲ ਕੇ, ਸ਼ਬਦਾਂ ਦੇ ਚਤੁਰ, ਮਿੱਠੇ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨੂਮਾਨ ਨੇ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਅੱਗੇ ਹੋਰ ਕੁਝ ਨਾ ਕਿਹਾ। ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਚਮਕ ਉਠਿਆ। ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਕੋਲ ਖੜਾ ਸੀ, ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ‘‘ਇਹ ਵਾਨਰ ਰਾਜਾ ਸੁਗਰੀਵ ਦਾ ਮੰਤਰੀ ਹੈ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਹੈ; ਇਹ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਇਆ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸੁਗਰੀਵ ਲੱਭ ਰਿਹਾ ਸੀ।’’ ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ, ਵਾਨਰ ਅਤੇ ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਮੰਤਰੀ, ਜੋ ਵਚਨ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਭਰੇ, ਕੋਮਲ ਬੋਲ ਕੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਇਹੋ ਜਿਹੀ ਬਾਣੀ ਉਹੀ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੇ ਰਿਗਵੇਦ ਦੀ ਸਿਖਿਆ ਲਈ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜਿਸ ਕੋਲ ਯਜੁਰਵੇਦ ਹੋਵੇ, ਜਾਂ ਜੋ ਸਾਮਵੇਦ ਤੋਂ ਅਗਿਆਨ ਨਾ ਹੋਵੇ।’’ ‘‘ਇਹ ਜ਼ਰੂਰ ਵਿਆਕਰਣ ਨੂੰ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪੜ੍ਹ ਚੁੱਕਾ ਹੈ; ਚਾਹੇ ਇਹ ਬਹੁਤ ਬੋਲਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਇੱਕ ਵੀ ਗਲਤ ਸ਼ਬਦ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦਾ।’’ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਅੱਗੇ ਆਖਿਆ, ‘‘ਇਸ ਦੇ ਮੂੰਹ, ਅੱਖਾਂ, ਮੱਥੇ ਜਾਂ ਭੌਂਹਾਂ ਵਿੱਚ, ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅੰਗ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਦੋਸ਼ ਨਹੀਂ।’’ ‘‘ਇਸ ਦੀ ਬਾਣੀ ਸੰਖੇਪ, ਸਾਫ਼, ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ, ਅਟੱਲ, ਛਾਤੀ ਤੇ ਗਲੇ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੀ ਹੈ, ਮਧੁਰ ਤੇ ਠੀਕ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।’’ ‘‘ਇਹ ਸ਼ਬਦ ਢੰਗ ਨਾਲ, ਸੁੰਦਰ, ਵਿਵਸਥਿਤ, ਸੁਭਾਗੇ, ਸੁਖਦਾਇਕ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਣ ਵਾਲੇ ਹਨ।’’ ‘‘ਇਹ ਤਿੰਨ ਥਾਵਾਂ ਤੋਂ ਉਚਾਰਨ ਵਾਲੀ ਬਹੁ-ਭਿੰਨ ਬਾਣੀ ਨਾਲ, ਕਿਸ ਦਾ ਮਨ ਨਹੀਂ ਜੀਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ—even ਦੁਸ਼ਮਣ ਦਾ ਵੀ?’’ ‘‘ਜੇ ਕਿਸੇ ਰਾਜੇ ਕੋਲ ਐਸਾ ਦੂਤ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਉਸਦੇ ਕੰਮ ਕਿਵੇਂ ਸਫਲ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?’’ ‘‘ਜਿਸਦੇ ਦੂਤ ਐਸੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹਦੇ ਸਾਰੇ ਉਦੇਸ਼ ਦੂਤ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।’’ ਇੰਝ ਆਖ ਕੇ, ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ ਨੇ ਵਾਨਰ, ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਮੰਤਰੀ, ਵਚਨ ਕਲਾ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਪਵਨਪੁੱਤਰ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ, ‘‘ਹੇ ਵਿਦਵਾਨ, ਅਸੀਂ ਸੁਗਰੀਵ ਦੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਜਾਣਦੇ ਹਾਂ; ਅਸੀਂ ਕੇਵਲ ਸੁਗਰੀਵ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਦੀ ਹੀ ਖੋਜ ਕਰ ਰਹੇ ਹਾਂ।’’ ‘‘ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਆਖਦੇ ਹੋ, ਹੇ ਹਨੂਮਾਨ, ਇੱਥੇ ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਬਾਰੇ, ਅਸੀਂ ਓਹੀ ਕਰਾਂਗੇ, ਹੇ ਧਰਮਸ਼ੀਲ, ਤੁਹਾਡੇ ਆਦੇਸ਼ ਅਨੁਸਾਰ।’’ ਇਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਤੁਰ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਵਨਪੁੱਤਰ ਹਨੂਮਾਨ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਗਿਆ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਨ ਉੱਤੇ ਟਿਕਾਇਆ ਅਤੇ ਫਿਰ ਦੋਵੇਂ ਨਾਲ ਮਿੱਤਰਤਾ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਜਤਾਈ। ਫਿਰ, ਚੌਥੇ ਅਧਿਆਇ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੋਈ। ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਚਿਤ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਚੌਥੇ ਅਧਿਆਇ ਵਿੱਚ, ਹਨੂਮਾਨ, ਜੋ ਖੁਸ਼ ਅਤੇ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਸੀ, ਇਹ ਮਿੱਠੇ ਬੋਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਮਨ ਹੀ ਮਨ ਸੁਗਰੀਵ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ।