ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਜੀ ਘਨੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਾਥੀ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਕੇ ਕਿਹਾ, “ਉਤਸ਼ਾਹ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ! ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜੇ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ। ਜੇਕਰ ਅਸੀਂ ਸਿਰਫ ਆਪਣੇ ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੇ ਭਰੋਸਾ ਕਰੀਏ, ਤਾਂ ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਲੱਭਣਾ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਡੋਲਦੇ ਨਹੀਂ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਉਸ ਨੇ ਰਾਮ ਜੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ ਉਹ ਆਪਣੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਅਤੇ ਗਮ ਨੂੰ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦੇਣ। “ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਏ ਹੋ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਉੱਤੇ ਸੰਯਮ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ!” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਗਮ ਅਤੇ ਭ੍ਰਮ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਫਿਰ ਤੋਂ ਸਥਿਰ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ, ਉਹ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਥਾਹ ਸੀ ਅਤੇ ਜੋ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ, ਸੁੰਦਰ ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ, ਜਿਸ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਸੁਹਣੇ ਦਰੱਖਤ ਸੀ। ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਪੂਰੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ ਝਰਨਿਆਂ ਅਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਸਮੇਤ ਵੇਖਿਆ, ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਦੁਖੀ ਹੋ ਗਿਆ। ਪਰ ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਲੈ ਕੇ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਰਾਮ ਜੀ, ਗਜ ਦੀ ਚਾਲ ਨਾਲ ਚਲਦੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ ਰਹਿੰਦੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਗਏ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਪ੍ਰਤੀ ਨਿਭਾਉ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਰਾਘਵ ਦੀ ਹਿਫਾਜ਼ਤ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਪਹਾੜ ਦੇ ਢਲਾਨਾਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਬੰਦਰਾਂ ਦੇ ਦੋ ਅਜੀਬ ਤੇ ਅਦਭੁਤ ਨੇਤਾ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਨ ਡਰੇ, ਨਾ ਹੀ ਹਿਲੇ। ਉਥੇ, ਬੰਦਰਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇਤਾ, ਹੌਲੀ ਹੌਲੀ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਚਲਦਾ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਡਰ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਗਿਆ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਦੋ ਤਾਕਤਵਰ ਰਾਘਵ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖੇ, ਬੰਦਰ ਡਰ ਗਏ ਤੇ ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ, ਆਨੰਦਮਈ, ਤੇ ਸਦਾ ਬੰਦਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਭੱਜ ਗਏ। ਹੁਣ, ਸੁਣੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿੱਸਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਰਗਾ ਕਿਵੇਂ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਦੋ ਮਹਾਨ ਭਰਾ, ਉੱਤਮ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਤੇ ਵੀਰਤਾ ਦਿਖਾਉਂਦੇ ਵੇਖੇ, ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਡਰ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਵੱਡੇ ਵਿਅਕਤੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਥਾਂ ਤੇ ਰਹਿ ਨਾ ਸਕਿਆ, ਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਡੋਲ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨੂੰ ਸੋਚ ਕੇ, ਸੁਗਰੀਵ, ਜੋ ਧਰਮੀ ਸੁਭਾਅ ਦਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਸਾਥੀਆਂ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ, ਬੰਦਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਸੁਗਰੀਵ, ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਲ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ, “ਇਹ ਦੋ ਜਣੇ ਜ਼ਰੂਰ ਵਾਲ਼ੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ, ਇਸ ਮੁਸ਼ਕਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ। ਇਹ ਸੰਨਿਆਸੀ ਵਾਂਗ ਭੇਸ ਪਾ ਕੇ, ਕਿਸੇ ਲੁਕਵੇਂ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਆਏ ਹਨ।” ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ, ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਮੰਤਰੀ, ਉਹ ਦੋਨਾਂ ਉੱਤਮ ਧਨੁਰਧਾਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਇਕ ਢਲਾਨ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਉੱਤਮ ਚੋਟੀ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਲਦੀ ਹੀ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਬੰਦਰਾਂ ਦੇ ਮੁਖੀ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਕ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ ਇਕੱਠੇ ਚੱਲਦੇ, ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤੀਬਰਤਾ ਨਾਲ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਹਿਲ ਗਈਆਂ। ਫਿਰ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਤਾਕਤਵਰ ਬੰਦਰ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਥੇ ਉੱਗੇ ਫੁੱਲਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਾਹਰ ਸਨ, ਤੋੜਨ ਲੱਗ ਪਏ। ਵਧੀਆ ਬੰਦਰ, ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦੇ, ਹਿਰਣਾਂ, ਬਿੱਲੀਆਂ ਤੇ ਸ਼ੇਰਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਕੇ ਭਜਾਉਂਦੇ ਗਏ। ਫਿਰ, ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਮੰਤਰੀ, ਆਪਣੇ ਮੁਖੀ ਦੇ ਨਾਲ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਇਕੱਠੇ ਹੋਏ, ਸਾਰੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਉਥੇ, ਹਨੁਮਾਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਚਤੁਰ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਡਰੇ ਹੋਏ ਤੇ ਵਾਲ਼ੀ ਦੀ ਚਾਲਾਕੀ ਉੱਤੇ ਸ਼ੱਕ ਕਰਦੇ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਦਾ ਹੈ, “ਇਹ ਵਾਲ਼ੀ ਵਾਲੀ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਹੁਣ ਸਾਰਿਆਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਲਯ ਪਹਾੜ ਬਹੁਤ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਵਾਲ਼ੀ ਤੋਂ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ। ਹੇ ਉੱਚੇ ਬੰਦਰ, ਤੁਸੀਂ ਡਰ ਕਰਕੇ ਇੱਥੇ ਆ ਗਏ ਹੋ, ਪਰ ਮੈਂ ਇੱਥੇ ਉਸ ਕਰੂੜ, ਡਰਾਉਣੇ ਵਾਲ਼ੀ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਰਿਹਾ। ਤੇਰਾ ਇਹ ਡਰ, ਤੇਰੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀਆਂ ਮੰਦ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕਰਕੇ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਦੁਰਾਚਾਰੀ ਵਾਲ਼ੀ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ, ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ। ਤੇਰੀ ਬੰਦਰਾਂ ਵਾਲੀ ਸੁਭਾਵਿਕ ਚੰਚਲਤਾ ਸਾਫ਼ ਨਜ਼ਰ ਆ ਰਹੀ ਹੈ, ਤੇਰੇ ਮਨ ਦੀ ਅਸਥਿਰਤਾ ਕਰਕੇ ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਟਿਕਦਾ ਨਹੀਂ। ਹੁਨਰ ਤੇ ਵਿਚਾਰ ਨਾਲ, ਹਰੇਕ ਮਾਮਲੇ ਵਿੱਚ ਸੰਕੇਤ ਪਛਾਣ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਜਿਸ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।” ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਹਨੁਮਾਨ ਦੀਆਂ ਇਹ ਮੰਗਲਮਈਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੋਰ ਵੀ ਮੰਗਲਮਈ ਗੱਲਾਂ ਹਨੁਮਾਨ ਨੂੰ ਆਖੀਆਂ, “ਲੰਮੀ ਬਾਂਹਾਂ, ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਧਨੁਸ਼, ਤੀਰ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਇਹ ਦੋ ਜਣੇ, ਜੋ ਦੇਵਪੁੱਤਰਾਂ ਵਰਗੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਡਰੇਗਾ? ਮੈਨੂੰ ਸ਼ੱਕ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਦੋ ਉੱਤਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਲ਼ੀ ਵਲੋਂ ਭੇਜੇ ਗਏ ਹਨ। ਰਾਜਿਆਂ ਦੇ ਕਈ ਸਾਥੀ ਹੋਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ ਵੀ, ਇੱਥੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨਾ ਠੀਕ ਨਹੀਂ। ਦੁਸ਼ਮਣ ਜਿਹੜੇ ਭੇਸ ਬਦਲ ਕੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਪਛਾਣਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ। ਜਿਹੜੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸਯੋਗ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਕਮਜ਼ੋਰੀ ਤੇ ਘਾਤ ਕਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਵਾਲ਼ੀ ਆਪਣੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਚਤੁਰ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਜੇ ਦੂਰ ਦੀ ਸੋਚ ਰੱਖਦੇ ਹਨ। ਤੂੰ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਪਛਾਣ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਆਮ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਲੱਗਣ। ਇਸ ਲਈ, ਤੂੰ ਆਮ ਬੰਦਰ ਵਾਂਗ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਾਵਭਾਵ, ਚਾਲ-ਚਲਣ ਤੇ ਬੋਲੀਆਂ ਤੋਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਪਰਖ ਕਰ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਨੋਵਿਰਤੀ ਵੇਖ, ਜੇਕਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਦਿਲ ਖੁਸ਼ ਹਨ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵਾਰੰਵਾਰ ਸਲਾਹ ਦੇ ਕੇ ਤੇ ਹਾਵਭਾਵ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਜਿੱਤ। ਮੇਰੇ ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ, ਹੇ ਉੱਤਮ ਬੰਦਰ, ਪੁੱਛ ਕਿ ਇਹ ਦੋ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਕਿਹੜੇ ਉਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਆਏ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਇਹ ਦੋ ਦਿਲੋਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ, ਤਾਂ, ਹੇ ਬੰਦਰ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਬੋਲੀ ਜਾਂ ਹਾਵਭਾਵ ਤੋਂ ਇਹ ਪਛਾਣ ਲੈ। ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਮੰਦਤਾ ਪਛਾਣੀ ਜਾ ਸਕਦੀ ਹੈ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬੰਦਰ ਰਾਜਾ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ, ਹਨੁਮਾਨ ਜੀ, ਜੋ ਪਵਨ ਪੁੱਤਰ ਸੀ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਕੋਲ ਜਾਣ ਦਾ ਪ੍ਰਣ ਕਰ ਲਿਆ। “ਜਿਵੇਂ ਆਜ্ঞਾ!” ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਤਾਕਤਵਰ ਬੰਦਰ ਦੇ ਬਚਨਾਂ ਦੀ ਇੱਜ਼ਤ ਕਰਦਾ, ਮਹਾਨ ਹਨੁਮਾਨ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚ ਗਿਆ। ਹੁਣ, ਸੁਣੋ ਕਿ ਵਿਸ਼ਾਲ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿੱਸਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦਾ ਤੀਜਾ ਸਰਗਾ ਕਿਵੇਂ ਆਰੰਭ ਹੁੰਦਾ ਹੈ...