ਜਦੋਂ ਕਾਲੀ ਵਰਣ ਵਾਲੀ ਸੀਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ, ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਪੀੜਤ ਸੀ ਅਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖੀ ਹੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਧਰਮਵਤੀ ਸਤੀਆ—as if she was freed from her own sorrow—ਬਹੁਤ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਆਈ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਆਸ ਦੇਣ ਲੱਗੀ। ਉਹ ਆਖਣ ਲੱਗੀ, "ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕੀ ਆਖਾਂਗੀ, ਹੇ ਰਾਜਕੁਮਾਰ, ਜਦੋਂ ਉਹ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਦੀ ਹੈ, ਪੁੱਛੇਗੀ, 'ਮੇਰੀ ਪੂਤਰੀ-ਵਧੂ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?'" ਰਾਮ ਨੇ ਲਖ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਜਾ, ਲਖ਼ਮਣ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" ਇੰਝ, ਜਿਵੇਂ ਰਾਮ, ਜੋ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਆਸਰਾ ਗੁਆ ਚੁੱਕੇ ਮਨੁੱਖ ਵਾਂਗ ਰੋ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਲਖ਼ਮਣ ਉਸ ਨੂੰ ਢਾਢਸ ਦੇਣ ਵਾਲੇ, ਅਟੱਲ ਤੇ ਯੋਗ ਸ਼ਬਦਾਂ ਵਿੱਚ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ, ਰਾਮ, ਤੇਰਾ ਭਲਾ ਹੋਵੇ; ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰ, ਤੂੰ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਹੈਂ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਦਿਲ ਵਿੱਚ ਨਾ ਆਉਣ ਦੇ, ਕਿਉਂਕਿ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਲ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਲਝਣ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।" "ਜੋ ਵਿਛੋੜੇ ਵਾਲਾ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ ਆਪਣੇ ਪਿਆਰ ਦੀ ਲਗਨ ਛੱਡ ਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਨਮੀ ਵਾਲੀ ਬੱਤੀ ਨੂੰ ਜਵਾਲਾ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਗੇ ਤਾਂ ਉਹ ਸੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਅਤਿ ਲਗਨ ਵੀ ਨਾਸ ਕਰ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" ਲਖ਼ਮਣ ਨੇ ਹੋਰ ਆਖਿਆ, "ਜੇ ਰਾਵਣ ਪਾਤਾਲ ਵਿੱਚ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅਣਜਾਣ ਥਾਂ ਭੀ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਚ ਸਕਦਾ। ਚਲ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਈਏ; ਫਿਰ ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ ਜਾਂ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਵੇਖੇਗਾ। ਜੇ ਰਾਵਣ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਦਿਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਾ ਕਰੇ।" "ਆਪਣੀ ਹੌਂਸਲਾ ਵਾਪਸ ਫੜ, ਹੇ ਉੱਚੀ ਆਤਮਾ, ਤੇ ਇਹ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਛੱਡ ਦੇ। ਜੋ ਆਪਣੇ ਉਦੇਸ਼ ਨੂੰ ਗੁਆ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਮਿਹਨਤ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਮੁੜ ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਲਕੜੇ ਕੰਮ ਨਹੀਂ ਸਧਾ ਸਕਦੇ।" ਲਖ਼ਮਣ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, "ਉਤਸ਼ਾਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਹੈ, ਇਸ ਤੋਂ ਵਧ ਕੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਸ਼ਕਤੀ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਚੀਜ਼ ਮੁਸ਼ਕਿਲ ਨਹੀਂ। ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਡਿਗਦੇ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ਼ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਅਸੀਂ ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲੈ ਆਵਾਂਗੇ।" "ਤੂੰ ਇੱਛਾ ਤੇ ਸੋਗ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਿਆ ਹੈਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਜੋ ਸਵੈ-ਸੰਯਮੀ ਹੈ।" ਲਖ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਇਹ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਸੋਗ ਤੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਦੁਬਾਰਾ ਸੰਭਲ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਅਥਾਹ ਸੀ, ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ, ਸੋਹਣੀ ਪੰਪਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ, ਜਿਸਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਹਰੇ-ਭਰੇ ਦਰੱਖ਼ਤ ਲਹਿਰਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਨੇ, ਇੱਕ ਵਾਰ ਅਚਾਨਕ ਪੂਰੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਛਲਕਦੀਆਂ ਝਰਨੀਆਂ ਤੇ ਗੁਫ਼ਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਵੇਖਿਆ। ਉਸ ਦਾ ਦਿਲ ਭਾਵੇਂ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਪਰ ਉਹ ਲਖ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਸੋਗ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਅੱਗੇ ਵਧ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਚੱਲ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਆਪਣੀ ਚਾਲ ਵਿੱਚ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਵਰਗਾ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਅਡੋਲ, ਲਖ਼ਮਣ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਭਗਤੀ ਕਰਦਾ ਸੀ, ਨੇ ਰਾਘਵ ਦੀ ਰਾਖੀ ਧਰਮ ਤੇ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ Ṛṣyamūka ਪਹਾੜ ਦੇ ਢਲਾਣਾਂ ਕੋਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਅਜੀਬ ਤੇ ਅਲੌਕਿਕ ਵਾਨਰ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ 'ਤੇ ਨਾ ਡਰੇ, ਨਾ ਹੀ ਹਿਲੇ। ਉੱਥੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇਤਾ ਨੇ, ਜੋ ਹੌਲੀ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਚੱਲਦਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਖ਼ਮਣ ਨੂੰ ਤੁਰਦੇ ਹੋਏ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਡਰ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਹਤਾਸ ਹੋ ਗਿਆ। ਜਦੋਂ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਉਹ ਦੋ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਘਵ ਤੇ ਲਖ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਡਰ ਗਏ ਤੇ ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਵਧੇ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ, ਆਨੰਦਮਈ, ਤੇ ਸਦਾ ਵਾਨਰ ਮੁਖੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਸੀ। ਹੁਣ, ਸ਼੍ਰੀਮਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕੰਡ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਰਾਮ ਤੇ ਲਖ਼ਮਣ, ਜੋ ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਦੇ ਭਰਾ, ਸ਼ਸਤ੍ਰਧਾਰੀ ਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਦਿਸਦੇ ਸਨ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਪੁਰਖਿਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਠਹਿਰਾ ਨਾ ਸਕਿਆ; ਡਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਬੜਾ ਬੇਚੈਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨੂੰ ਸੋਚਦਿਆਂ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਸਮੇਤ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਬੜੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਮ ਤੇ ਲਖ਼ਮਣ ਵਲ ਤੱਕਦਿਆਂ, ਸਾਰਾ ਹਾਲ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ, "ਇਹ ਦੋ ਜ਼ਰੂਰ ਵਾਲੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਇਸ ਔਖੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ; ਵੈਰਾਗੀ ਦੇ ਭੇਸ ਵਿੱਚ, ਇਹ ਇੱਥੇ ਕਿਸੇ ਲੁਕਵੇਂ ਮਕਸਦ ਨਾਲ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹਨ।" ਫਿਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਮੰਤਰੀ, ਉਹਨਾਂ ਉੱਚੇ ਧਨੁਧਾਰੀ ਦੋਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਸ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਣ ਤੋਂ ਛਲਾਂਗ ਲਾ ਕੇ, ਦੂਜੇ ਵਧੀਆ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ ਚਲੇ ਗਏ। ਜਦ ਉਹ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਉਥੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਵਾਨਰ ਮੁਖੀਆਂ ਨੇ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਉਹ ਸਾਰੇ ਇਕ ਕਤਾਰ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਪਹਾੜ ਛਲਾਂਗਾਂ ਮਾਰਦੇ, ਆਪਣੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਹਿਲਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਾਨਰ, ਛਲਾਂਗਾਂ ਮਾਰਦੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਥਾਵਾਂ ਦੇ ਫੁੱਲਦਾਰ ਦਰੱਖ਼ਤ ਤੋੜਦੇ ਗਏ, ਜੋ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਔਖੇ ਸਨ। ਉਹ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰ, ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਛਲਾਂਗਾਂ ਮਾਰਦੇ, ਉੱਥੇ ਦੇ ਹਿਰਣਾਂ, ਬਿੱਲੀਆਂ ਤੇ ਬਾਘਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੰਦੇ ਗਏ। ਫਿਰ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਮੰਤਰੀ, ਮੁਖ ਵਾਨਰ ਦੇ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਸ ਮਹਾਨ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ ਖੜੇ ਹੋ ਗਏ। ਫਿਰ ਹਨੂਮਾਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਚਤੁਰ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ, ਜੋ ਵਾਲੀ ਦੀਆਂ ਬੁਰਾਈਆਂ ਤੋਂ ਡਰਿਆ ਤੇ ਸੰਦੇਹੀ ਸੀ, ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ ਆਖਣ ਲੱਗਾ, "ਇਹ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ, ਜੋ ਵਾਲੀ ਬਾਰੇ ਹੈ, ਸਭ ਛੱਡ ਦਿਓ; ਇਹ ਮਲਯਾ ਪਹਾੜ ਬਹੁਤ ਉੱਤਮ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਵਾਲੀ ਦਾ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ।" "ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਡਰ ਕੇ ਭੱਜ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਹੇ ਵਧੀਆ ਵਾਨਰ, ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਉਹ ਕ੍ਰੂਰ ਤੇ ਡਰਾਉਣਾ ਵਾਲੀ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ। ਤੇਰਾ ਇਹ ਡਰ, ਹੇ ਮਿੱਠੇ ਸੁਭਾਵ ਵਾਲੇ, ਤੇਰੇ ਵੱਡੇ ਭਰਾ ਦੀਆਂ ਮਾੜੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਕਰਕੇ ਹੈ, ਪਰ ਉਹ ਦੁਸ਼ਟ ਦਿਲ ਵਾਲਾ ਵਾਲੀ ਇੱਥੇ ਨਹੀਂ ਹੈ; ਮੈਂ ਤੇਰੇ ਲਈ ਕੋਈ ਖ਼ਤਰਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ।" "ਅਹਾ, ਤੇਰੀ ਵਾਨਰ ਸੁਭਾਵਤਾ ਸਾਫ਼ ਦਿਸਦੀ ਹੈ, ਹੇ ਛਲਾਂਗ ਲਾਉਣ ਵਾਲੇ; ਤੇਰੇ ਚੰਚਲ ਮਨ ਕਰਕੇ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਵਿਚਾਰਾਂ ਵਿੱਚ ਠਹਿਰਦਾ ਨਹੀਂ।" "ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਵਿਵੇਕ ਨਾਲ, ਹਰ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਨਿਸ਼ਾਨਿਆਂ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲ। ਜੇ ਰਾਜਾ ਕੋਲ ਗਿਆਨ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਸਾਰੀਆਂ ਪ੍ਰਜਾਵਾਂ ਦਾ ਰਾਜ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।" ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੇ ਹਨੂਮਾਨ ਦੇ ਇਹ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਸ਼ਬਦ ਸੁਣ ਕੇ, ਹੋਰ ਵੀ ਵਧੀਆ ਗੱਲਾਂ ਹਨੂਮਾਨ ਨੂੰ ਆਖੀਆਂ। "ਲੰਮੇ ਬਾਂਹਾਂ, ਵੱਡੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਧਨੁਸ਼, ਤੀਰ ਤੇ ਤਲਵਾਰ ਧਾਰਨ ਕੀਤੇ—ਇਹ ਦੋ, ਜੋ ਦੇਵਪੁਤ੍ਰਾਂ ਵਰਗੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਡਰੇਗਾ?