ਇਹ ਸੁਹਾਵਣੇ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਮਸਤ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਚਹੁੰਓ ਪਾਸੇ ਹਨ, ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਕਿਹਾ, “ਜੇ ਇੱਥੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲਵਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਠੰਡਾ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਹੇ ਸਉਮਿਤ੍ਰਿ, ਜੇਕਰ ਨਾਰੀ-ਸੁੰਦਰ ਵੈਦੇਹੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ ਦੀ ਸੁਚੱਜੀ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹਵਾ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਉਹ ਲੋਕ ਧਨਵੰਤ ਹਨ ਜੋ ਪੰਪਾ ਦੀ ਵਨ-ਹਵਾ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਤੇ ਨੀਲੇ ਕਵਲਾਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਹੈ, ਜੋ ਸੁਭਕਾਮੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।” ਰਾਮ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, “ਮੇਰੀ ਕਾਲੀ ਤੇ ਕਮਲ-ਨੈਨੀ ਪ੍ਰੇਮਿਕਾ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਉਹ ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੋ ਕੇ ਕਿਵੇਂ ਜੀ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਜੇ ਜਨਕ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹੈ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੀ ਕਹਾਂਗਾ? ਉਹ ਸਤੀ ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਤੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਵੀ ਪੀਰ-ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਪਿੱਛੇ ਆਈ, ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀਤਾ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹੋਵੇਗੀ?” ਰਾਮ ਨੇ ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਉਸ ਦੇ ਬਿਨਾ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀਊਂ? ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦੇਣ ਆਈ ਸੀ। ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਜੋ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਸੁਗੰਧਤ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹੈ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਕਦੋਂ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਉਹ ਬੇਮਿਸਾਲ ਬਚਨ ਸੁਣਾਂਗਾ, ਜੋ ਨੇਕ, ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਹਿਤਕਾਰੀ ਹਨ, ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਤੇ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ?” ਰਾਮ ਨੇ ਯਾਦ ਕੀਤਾ, “ਜਦ ਉਹ ਕਾਲੀ-ਸੁੰਦਰ ਸਤੀ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰੇਮ-ਵਿਚਲਿਤ ਤੇ ਦੁਖੀ ਵੇਖਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਭੁਲਾ ਕੇ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਗੱਲਾਂ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੇ ਆਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੇ ਉੱਚੀ ਜਾਤ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛੇ ਕਿ ‘ਮੇਰੀ ਨੂਹ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?’, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੀ ਉੱਤਰ ਦੇਵਾਂਗਾ?” ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਤੂੰ ਭਰਤ ਕੋਲ ਜਾ, ਜੋ ਭਰਾਵਾਂ ਨਾਲ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਮੈਂ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਦੇ ਬਿਨਾ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੱਡੇ ਪ੍ਰਾਣ ਵਾਲੇ ਰਾਮ, ਬਿਲਕੁਲ ਆਸਹਾਰਾ ਹੋਏ, ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਸ ਵੇਲੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਉਚਿਤ, ਅਟੱਲ ਬਚਨ ਆਖੇ, “ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੋ, ਹੇ ਰਾਮ, ਸਭ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ। ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰੋ, ਹੇ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ ਪੁਰਖਾ। ਜਿਸ ਦਾ ਚਿੱਤ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਜਿਹੇ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਸਮਝਾਇਆ, “ਜੋ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੇਮ ਵਿੱਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਜਿਵੇਂ ਗਿੱਲੀ ਬੱਤੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਜਲਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਚਿਤ ਨੂੰ ਸਾੜ ਦਿੰਦਾ ਹੈ। ਹੇ ਰਾਘਵ, ਰਾਵਣ ਜੇ ਨਰਕ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਲੋਕ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਚ ਸਕਦਾ। ਆਓ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਖਸ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਈਏ; ਫਿਰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ ਜਾਂ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਵੇਖੇਗਾ। ਜੇ ਰਾਵਣ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਦਿਤੀ ਦੀ ਕੋਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਮੈਂ ਉੱਥੇ ਵੀ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਾ ਕਰੇ।” ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਰਾਮ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, “ਆਪਣੀ ਹੌਸਲਾ ਵਾਪਸ ਲਵੋ, ਹੇ ਮਹਾਨ, ਤੇ ਇਹ ਦੁਖੀ ਚਿੱਤ ਛੱਡੋ। ਜੋ ਕਦੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਖੋਇਆ ਹਿਤ ਨਹੀਂ ਲੱਭ ਸਕਦੇ। ਉਤਸ਼ਾਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ; ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਜਿਸ ਮਨੁੱਖ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਡਿਗਦੇ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਅਸੀਂ ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਲਿਆਉਣਗੇ। ਤੂੰ ਇੱਛਾ ਤੇ ਸ਼ੋਕ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਅਸਲੀ ਸਵਭਾਵ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਰਿਹਾ।” ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਦੁਖ ਤੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਫੇਰ ਸੰਭਲ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਉਹ ਅਥਾਹ ਬਲ ਵਾਲਾ, ਅਡੋਲ ਰਾਮ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਸੁੰਦਰ ਤਟਾਂ ਤੇ ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਵਾਲੀ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਿਆ। ਵੱਡੇ ਮਨ ਵਾਲਾ ਰਾਮ, ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਚਿੰਤਾ ਲੈ ਕੇ, ਪੂਰੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਝਰਨਾਂ ਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਸਮੇਤ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਤਕਦਾ ਹੋਇਆ, ਅੱਗੇ ਵਧਿਆ। ਜਿਵੇਂ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਚੱਲਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਰਾਮ ਅਡੋਲ ਮਨ ਨਾਲ ਤੁਰਿਆ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਧਰਮ ਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕੀਤੀ। ਜਦੋਂ ਉਹ ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਪਹਾੜ ਦੇ ਢਲਾਣਾਂ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਅਜੀਬ ਤੇ ਅਸਧਾਰਣ ਵਾਨਰ ਮੁਖੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ‘ਤੇ ਨਾ ਡਰੇ, ਨਾ ਹਿਲੇ। ਉਥੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ-ਆਤਮਾ ਮੁਖੀ ਨੇ, ਜੋ ਹੌਲੀ-ਚਾਲ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਤੁਰਦਾ ਸੀ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਤੁਰਦੇ ਵੇਖਿਆ, ਤੇ ਡਰ ਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਉਸ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੱਡਾ ਵਿਛੋੜਾ ਆ ਗਿਆ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਭਰਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਬਾਕੀ ਵਾਨਰ ਡਰ ਕੇ, ਉਸ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਆਨੰਦਮਈ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ, ਜੋ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਨਰ ਮੁਖੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਸੀ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕਿ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਰਗ ਨੂੰ ਸੁਣੋ। ਜਦੋਂ ਸੁਗਰੀਵ ਨੇ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਉੱਤਮ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਸੱਜੇ ਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ ਸਨ, ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਉਹ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਗਿਆ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਿਆ; ਵੱਡੀ ਡਰ ਨਾਲ ਉਸ ਦਾ ਮਨ ਉਲਝ ਗਿਆ। ਹਾਲਾਤ ਦੀ ਗੰਭੀਰਤਾ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਸੁਗਰੀਵ, ਜੋ ਧਰਮਾਤਮਾ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਸਮੇਤ ਘਬਰਾਹਟ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਸੁਗਰੀਵ, ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿੱਚ, ਆਪਣੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵਲ ਤੱਕਦੇ ਹੋਏ ਦੱਸਣ ਲੱਗਾ, “ਇਹ ਦੋਨੋ ਜ਼ਰੂਰ ਵਾਲੀ ਦੇ ਕਹਿਣ ਤੇ ਇਸ ਮੁਸ਼ਕਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ; ਯਤੀ ਵਾਂਗ ਭੇਸ ਬਣਾਕੇ, ਇਹ ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਲੁਕਿਆ ਮਕਸਦ ਲੈ ਕੇ ਆਏ ਹਨ।” ਸੁਗਰੀਵ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ, ਉਹ ਉੱਤਮ ਧਨੁਧਾਰੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਪਹਾੜ ਦੀ ਇਕ ਢਲਾਣ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਉੱਤਮ ਚੋਟੀ ਵੱਲ ਚਲੇ ਗਏ। ਉੱਥੇ ਜਲਦੀ ਪਹੁੰਚ ਕੇ, ਵਾਨਰ ਮੁਖੀ ਸੁਗਰੀਵ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲਿਆ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਉਹ ਸਾਰੇ ਇਕ ਲਾਈਨ ਵਿੱਚ, ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਛਾਲਾਂ ਮਾਰਦੇ, ਆਪਣੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਹਿਲਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਤਦ ਸਾਰੇ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਵਾਨਰ, ਉੱਚਲਦੇ ਹੋਏ, ਉਥੇ ਉੱਗੇ ਹੋਏ, ਦੁੱਧ-ਫੁੱਲੇ ਦਰਖ਼ਤਾਂ ਨੂੰ, ਜੋ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਦੂਰ ਥਾਂ ਸਨ, ਤੋੜ ਦਿੱਤੇ। ਉੱਤਮ ਵਾਨਰ, ਵੱਡੇ ਪਹਾੜ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਉੱਚਲਦੇ ਹੋਏ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਹਿਰਣਾਂ, ਬਿੱਲੀਆਂ ਤੇ ਬਾਘਾਂ ਨੂੰ ਡਰਾ ਦਿੰਦੇ ਗਏ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ, ਅਤੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੀ ਚੋਣ ਅਤੇ ਡਰ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਈ ਇਹ ਘੜੀ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ ਵਿੱਚ ਘਟ ਰਹੀ ਸੀ।