ਰਾਮ ਜੀ, ਵੈਦੇਹੀ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੇ ਹੋਏ, ਪੰਪਾ ਤਟ ਦੇ ਸੁਹਾਵਨੇ ਪਹਾੜਾਂ ਉੱਤੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਦੇਖਦੇ ਹਨ ਕਿ ਕਿਵੇਂ ਹਰਣ ਆਪਣੇ ਜੋੜਿਆਂ ਸਮੇਤ ਖੇਡ ਰਹੇ ਹਨ ਤੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀਤਾ ਦੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵੀ ਨਵੇਂ ਜੰਮੇ ਹਰਣਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ। ਰਾਮ ਜੀ ਦਾ ਦਿਲ ਦੁਖੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਹ ਵੈਦੇਹੀ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਇਹ ਹਰਣ ਆਪਣੇ ਜੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਦੀ ਯਾਦ ਸਤਾ ਰਹੀ ਹੈ। ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇ ਇਸ ਖੁਸ਼ਨੁਮਾ ਪਹਾੜੀ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚੂੜੀਆਂ ਬਿਰਖਾਂ ਤੇ ਬੈਠੀਆਂ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮੀਕਾ ਦਾ ਦਰਸ਼ਨ ਹੋ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਰਾਮ ਜੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜੇਕਰ ਸੁੰਦਰ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਵੈਦੇਹੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ ਪੰਪਾ ਦੀ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਮੰਗਲਮਈ ਹਵਾ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਜੀ ਸਕਦੇ ਹਨ। ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਪੰਪਾ ਦੀ ਕੰਵਲ ਤੇ ਨੀਲੋਫਰ ਦੀ ਮਹਿਕ ਵਾਲੀ ਹਵਾ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਧੰਨ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਵਾ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਰਾਮ ਜੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ ਕਿ ਉਹਦੀ ਪਿਆਰੀ, ਗੂੜ੍ਹੀ ਰੰਗਤ ਵਾਲੀ, ਕੰਵਲ-ਨੈਨੀ, ਉਹਦੇ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ, ਕਿਵੇਂ ਜੀ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ। ਜਨਕ ਰਾਜਾ, ਜੋ ਸੱਚ-ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਜੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਣ, "ਸੀਤਾ ਕਿਵੇਂ ਹੈ?" ਤਾਂ ਉਹ ਕੀ ਉੱਤਰ ਦੇਣਗੇ? ਉਹ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਆਈ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ 'ਤੇ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਡਿੱਠ ਰਹਿ ਕੇ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀਤਾ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹੋਵੇਗੀ?" ਰਾਮ ਜੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਉਸ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਕੇ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਾਂਗਾ, ਜਦਕਿ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਾਜ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਆਈ ਸੀ?" ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹਦੀ ਸੋਹਣੀ, ਸੁਗੰਧਤ, ਨਿਰਮਲ, ਕੰਵਲ-ਨੈਨੀ ਸੂਰਤ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੇ, ਉਹਦਾ ਮਨ ਡੁੱਬਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ। ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦੇ ਹਨ ਕਿ "ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ ਦੀਆਂ ਉਹ ਮਿੱਠੀਆਂ, ਲਾਭਦਾਇਕ, ਹੱਸਣੀਆਂ ਤੇ ਮੋਹਣੀਆਂ ਗੱਲਾਂ ਸੁਣਾਂਗਾ?" ਉਹ ਯਾਦ ਕਰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਜਦ ਉਹ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ-ਵਿਚਲਿਤ ਹੋਏ, ਤਾਂ ਉਹਨੇ ਕਿਵੇਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ, ਦੁੱਖ-ਰਹਿਤ ਹੋ ਕੇ, ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੱਤਾ ਸੀ। ਰਾਮ ਜੀ ਸੋਚਦੇ ਹਨ, "ਮੈਂ ਅਯੋਧਿਆ ਜਾ ਕੇ, ਜਦ ਮਾਂ ਕੌਸਲਿਆ ਪੁੱਛੇਗੀ, 'ਮੇਰੀ ਪੁੱਤ੍ਰ-ਵਧੂ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?', ਮੈਂ ਕੀ ਕਹਾਂਗਾ?" ਉਹ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਤੂੰ ਭਰਤ ਕੋਲ ਜਾ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਜਨਕ-ਨੰਦਨੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮ ਜੀ ਦੁਖੀ ਹੋਏ, ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਇਹ ਪੀੜਾ ਦੱਸਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸਹਾਰਾ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ ਆਖਿਆ, "ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੋ, ਰਾਮ ਜੀ, ਸਭ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ। ਧੀਰਜ ਰੱਖੋ, ਚੰਗੇ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਨੂੰ ਐਸੇ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਲਗਨ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਜਿਵੇਂ ਗਿੱਲੀ ਬੱਤੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਨੇੜੇ ਲੈ ਜਾਵਾਂ ਤਾਂ ਉਹ ਸੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਰਾਵਣ ਜੇ ਨਰਕ ਜਾਂ ਅਜੇਹੀ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਭੱਜ ਜਾਵੇ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੇ ਤੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਮੰਦ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦਾ ਪਤਾ ਲੱਭੀਏ, ਫਿਰ ਉਹ ਜਾਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਕਰੇਗਾ ਜਾਂ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਵੇਖੇਗਾ। ਜੇ ਰਾਵਣ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਦਿਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿਚ ਵੀ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ, ਜੇਕਰ ਉਹ ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਾ ਕਰੇ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਆਪਣੀ ਹਿੰਮਤ ਵਾਪਸ ਲਵੋ, ਇਹ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਜਿਹੜੇ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਲੱਖੇ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ। ਉਤਸ਼ਾਹ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਕੋਈ ਤਾਕਤ ਨਹੀਂ। ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਥੱਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਅਸੀਂ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲਵਾਂਗੇ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਆਖਦੇ ਹਨ, "ਇਹ ਵਾਸਨਾ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਪਿੱਛੇ ਛੱਡ ਦਿਓ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਭੁੱਲ ਗਏ ਹੋ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਸੰਯਮੀ!" ਐਸਾ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਅਤੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਸੰਤੁਲਨ ਵਿੱਚ ਆ ਗਏ। ਹੁਣ, ਰਾਮ ਜੀ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਅਗਮ ਹੈ, ਨਿਸ਼ਚਲ ਹੋ ਕੇ, ਸੋਹਣੀ ਪੰਪਾ ਨਦੀ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਸਦੇ ਕੰਢੇ ਬਿਰਖਾਂ ਨਾਲ ਲਹਿਰਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਜੰਗਲ ਦੀਆਂ ਝਰਨਾਂ ਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਹੈ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧਦੇ ਹਨ। ਰਾਮ ਜੀ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਮੰਦ-ਮੰਦ ਚਾਲ ਨਾਲ ਚੱਲਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ। ਜਦ ਉਹ ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਤਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਅਜੀਬ ਤੇ ਵੱਡੇ ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਦੋ ਮੁਖੀਏ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਨਾ ਡਰੇ, ਨਾ ਹਿਲੇ। ਉਥੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਮਹਾਨ ਨੇਤਾ, ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਚਾਲ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਜਦ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਡਰ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਉਸਦਾ ਮਨ ਹਲਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਵਾਨਰਾਂ ਨੇ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਉਹ ਡਰ ਗਏ ਤੇ ਇਕ ਪਵਿੱਤਰ, ਆਨੰਦਮਈ, ਸੁਰੱਖਿਅਤ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਦੌੜੇ, ਜਿੱਥੇ ਹਮੇਸ਼ਾ ਵਾਨਰ ਮੁਖੀਏ ਆਉਂਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੇ ਦੂਜੇ ਸਰਗ ਦੀ ਕਥਾ ਆਉਂਦੀ ਹੈ। ਜਦ ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸ਼ਸਤ੍ਰ ਧਾਰੀ ਤੇ ਸ਼ੂਰਵੀਰ, ਆਏ, ਤਾਂ ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਵਾਨਰਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ, ਡਰ ਗਿਆ। ਉਹ ਉਨ੍ਹਾਂ ਮਹਾਨ ਬਲਵਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਥਿਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਿਆ; ਉਸਦਾ ਮਨ ਭਾਰੀ ਡਰ ਨਾਲ ਉਲਝ ਗਿਆ। ਸੁਗ੍ਰੀਵ, ਜੋ ਧਰਮੀ ਸੁਭਾਵ ਦਾ ਹੈ, ਗੰਭੀਰਤਾ ਨਾਲ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸਾਰੇ ਵਾਨਰਾਂ ਸਮੇਤ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਬਹੁਤ ਚਿੰਤਤ ਹੋ ਕੇ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਆਪਣੇ ਸਲਾਹਕਾਰਾਂ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਲ ਤੱਕਦਾ ਹੋਇਆ ਆਖਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਜ਼ਰੂਰ ਵਾਲੀ ਦੇ ਭੇਜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਸੰਨਿਆਸੀ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਆਏ ਹਨ, ਤੇ ਕੋਈ ਛੁਪਿਆ ਹੋਇਆ ਮਕਸਦ ਲੈ ਕੇ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹਨ।" ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਦੇ ਸਲਾਹਕਾਰ, ਉਹ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ ਧਨੁਰਧਾਰੀ ਵੇਖ ਕੇ, ਇਕ ਪਹਾੜੀ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਉੱਤਮ ਚੋਟੀ ਵੱਲ ਚਲੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ, ਵਾਨਰ ਮੁਖੀਏ ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਨੂੰ ਘੇਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਫਿਰ, ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ ਲੰਘਦੇ, ਇੱਕ ਲਾਈਨ ਵਿਚ ਚੱਲਦੇ, ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਤੇਜ਼ੀ ਨਾਲ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ ਹਿਲ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਐਸੇ ਉੱਚਲਦੇ ਹੋਏ, ਉਹ ਸਭ ਵਾਨਰ, ਜੋੜ-ਜੋੜ ਕੇ, ਉਥੇ ਉੱਗੇ ਹੋਏ, ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨੂੰ ਤੋੜ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਔਖੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਸਨ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਤੇ ਵਾਨਰ ਸਮੂਹਾਂ ਦੀ ਮੁਲਾਕਾਤ ਦੀ ਇਹ ਪਵਿੱਤਰ ਕਥਾ ਅੱਗੇ ਵਧਦੀ ਹੈ।