ਪੰਪਾ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਤਟਾਂ ਉੱਤੇ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਚਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਦੇਹੀ, ਉਸ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀਤਾ, ਦੀ ਯਾਦ ਤੇ ਵਿਰਹ ਦੀ ਤਪش ਸੀ। ਉਹ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਕਹਿੰਦਾ ਹੈ, “ਇਥੇ ਇਹ ਕਾਰੰਡਵ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਜੋੜੇ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਡੁਬਕੀ ਲਾ ਰਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਜਗਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਰੂਪਤਾ ਇਸ ਜਗ੍ਹਾ ਲਈ ਬੜੀ ਸੁਹਾਵਣੀ ਹੈ; ਇਸ ਦੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਭਾਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਨੈਤਿਕਤਾ ਵਾਲੀ ਮਹਿਲਾ (ਸੀਤਾ) ਇੱਥੇ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਅਤੇ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਵੱਸ ਸਕੀਏ, ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇੰਦਰ ਦੇ ਸਵਰਗ ਜਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਰਹੇ। ਜੇਕਰ ਮੈਂ ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਹ ਸੁਹਾਵਣੀਆਂ ਘਾਹੀਆਂ ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਲੈ ਸਕਾਂ, ਤਾਂ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਆਵੇ, ਨਾ ਹੀ ਹੋਰ ਕੁਝ ਚਾਹਵਾਂ। ਪਰ, ਜਦੋਂ ਇਹ ਰੰਗ-ਬਿਰੰਗੇ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਦਾ ਹਾਂ, ਜੰਗਲ ਵਿਚ, ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿਚ ਦੁਖ ਦੀ ਲਹਿਰ ਉਠਦੀ ਹੈ। ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਵੇਖ, ਇਹ ਠੰਡੀ ਪਾਣੀ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਕਮਲ ਖਿੜੇ ਹਨ, ਚਕਰਵਾਕ ਅਤੇ ਕਾਰੰਡਵ ਪੰਛੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਪਾ ਨਦੀ ਹੋਰ ਵੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਪਲਵਾ ਅਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਵੱਡੇ ਜੰਗਲੀ ਜਾਨਵਰਾਂ ਦੀ ਆਵਾਜ਼, ਅਤੇ ਕਈ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਚਿਰਕਣ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਖੁਸ਼ ਪੰਛੀ, ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭੜਕਾਉਂਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਕਾਲੀ, ਕਮਲ-ਨੈਨੀ ਪਿਆਰੀ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਦਰਮਾ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਸੋਹਣੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਹਿਰਣ ਆਪਣੇ ਜੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਹਨ, ਮੈਂ ਵੀ, ਵਿਦੇਹੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਵੇਂ ਹਿਰਣਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਮਨ ਵਿਚ ਪੀੜਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਇੱਧਰ-ਉੱਧਰ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੁਹਾਵਣੇ ਪਹਾੜ ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿਚ ਭਰੇ ਝੁੰਡ ਹਨ, ਕਾਸ਼ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਜੇਕਰ ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਵਿਦੇਹੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪੰਪਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ, ਸ਼ੁਭ ਹਵਾ ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਲੈ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਵਾਹ, ਉਹ ਲੋਕ ਕਿੰਨੇ ਧਨਿਆ ਹਨ, ਜੋ ਪੰਪਾ ਦੀ ਜੰਗਲੀ ਹਵਾ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਲਿਲੀਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ਬੂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ, ਕਾਲੀ ਅਤੇ ਕਮਲ-ਪੱਤੀ ਨੈਨੀ, ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਕਿਵੇਂ ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਚਲਾਉਂਦੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਜੇਕਰ ਸੱਚ-ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਜਨਕ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿਚ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੀ ਕਹਾਂ? ਉਹ ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਆਈ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਮੈਨੂੰ ਨਿਕਲਣ ਦੇ ਬਾਵਜੂਦ, ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਡੋਲ, ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀਤਾ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀਉਂ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਾਜ ਛੱਡਿਆ, ਅਤੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਦੁਖੀ ਹੈ? ਜਦ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਖਿੜੇ ਕਮਲਾਂ ਵਾਂਗ ਅੱਖਾਂ, ਖੁਸ਼ਬੂਦਾਰ, ਸੋਹਣਾ ਅਤੇ ਨਿਖਰਿਆ ਹੋਇਆ, ਮੈਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਵਿਦੇਹੀ ਦੇ ਵਧੀਆ, ਨੈਤਿਕ, ਮਿੱਠੇ, ਲਾਭਦਾਇਕ ਬੋਲ, ਹਲਕੇ ਹਾਸੇ ਅਤੇ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਸੁਣਾਂਗਾ? ਜਦ ਉਹ ਕਾਲੀ ਰੰਗ ਵਾਲੀ, ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਇਸ਼ਕ ਅਤੇ ਦੁਖ ਵਿਚ ਪਾਇਆ, ਉਹ ਨੈਤਿਕ ਮਹਿਲਾ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਬੋਲਦੀ ਸੀ। ਅਯੋਧਿਆ ਵਿਚ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕੀ ਕਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਬੁਧੀਮਾਨ ਅਤੇ ਉੱਚੀ, ਪੁੱਛੇ, “ਮੇਰੀ ਪੂਤ-ਵੁਧੂ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?” ਲਕਸ਼ਮਣ, ਭਰਤ ਕੋਲ ਜਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ, ਵਿਹਾਰ-ਹੀਨ ਹੋ ਕੇ, ਦੁਖ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਢਿੱਠ ਤੇ ਸਹੀ ਬੋਲ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਦਿਲਾਸਾ ਦਿੰਦਾ ਹੈ: “ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਸੰਭਾਲੋ, ਰਾਮ, ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੋਵੇ; ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰੋ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਸਰਵੋਤਮ। ਇਹ ਵਿਚਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਵਿਰਹ ਦੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਨਾਲ ਜੁੜੇ ਲਗਾਵ ਨੂੰ ਛੱਡੋ। ਜਿਵੇਂ ਨਮੀ ਵਾਲਾ ਵੱਟ, ਜਦ ਅੱਗ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਨੇੜੇ ਹੋ ਜਾਂਦਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਵਣ, ਚਾਹੇ ਪਾਤਾਲ ਜਾਂ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਰਾਘਵ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੀ ਥਾਂ ਪਤਾ ਕਰੀਏ; ਫਿਰ ਉਹ ਜਾਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡੇਗਾ ਜਾਂ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਵੇਖੇਗਾ। ਜੇਕਰ ਰਾਵਣ, ਸੀਤਾ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਦਿਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿਚ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਨਾ ਕਰੇ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਸੰਭਾਲੋ, ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲੇ, ਅਤੇ ਇਹ ਦੁਖੀ ਮਨ-ਅਵਸਥਾ ਛੱਡੋ। ਜਿਹੜੇ ਉਪਰਾਲਾ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਲੁੱਟੇ ਮਕਸਦ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ। ਉਤਸ਼ਾਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਹੈ; ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਦੁਨੀਆ ਵਿਚ ਕੁਝ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ। ਉਤਸ਼ਾਹ ਵਾਲੇ ਮਨੁੱਖ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿਚ ਥੱਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ ਉਤਸ਼ਾਹ ਦੇ ਆਸਰੇ, ਅਸੀਂ ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਉਂਗੇ। ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਦੁਖ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣਦਾ, ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ, ਸੰਜਮ ਵਾਲਾ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੀਆਂ ਇਹ ਬਾਤਾਂ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਆਪਣਾ ਦੁਖ ਅਤੇ ਭ੍ਰਮ ਛੱਡ ਕੇ, ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਫਿਰ, ਉਹ ਅਥਾਹ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲਾ ਰਾਮ, ਅਡੋਲ ਹੋ ਕੇ, ਪੰਪਾ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਨਦੀ, ਜਿਸ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਰੁੱਖ ਖੜੇ ਹਨ, ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ, ਜੰਗਲ ਦੇ ਪਾਣੀ-ਝਰਨਿਆਂ ਅਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਮਨ ਵਿਚ ਦੁਖੀ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਦੁਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ, ਚਲ ਪੈਂਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਚਲਦੇ ਹਨ, ਹਾਥੀ ਦੀ ਰਫਤਾਰ ਨਾਲ, ਮਨ ਵਿਚ ਅਡੋਲ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਧਰਮ ਅਤੇ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਰਾਘਵ ਦੀ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਜਦ ਉਹ ਰਿਸ਼ਯਮੂਕ ਦੇ ਢਲਾਨਾਂ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਦੋ ਅਜੀਬ, ਵਿਲੱਖਣ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾ ਵੇਖਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਨਾ ਡਰਦੇ, ਨਾ ਹਿਲਦੇ। ਇੱਥੇ, ਵੱਡੀ ਆਤਮਾ ਵਾਲਾ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦਾ ਨੇਤਾ, ਹੌਲੀ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਚਲਦਾ, ਉਹ ਦੋ ਜਣੇ ਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਘੁੰਮਦੇ ਵੇਖਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਡਰ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ, ਗਹਿਰੀ ਹਤਾਸਤਾ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਉਹ ਦੋ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਘਵ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਬਾਂਦਰ ਡਰ ਕੇ, ਉਸ ਆਸ਼੍ਰਮ ਵੱਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ, ਆਨੰਦਮਈ, ਅਤੇ ਸਦਾ ਬਾਂਦਰਾਂ ਦੇ ਨੇਤਾਵਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਹੈ। ਹੁਣ, ਮਹਾਨ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦੀ ਦੂਜੀ ਸਰਗਾ ਸੁਣੋ। ਜਦ ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਉੱਤਮ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ, ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਸ਼ੌਰਤ ਦਿਖਾਉਂਦੇ, ਦੋ ਮਹਾਨ ਭਰਾ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਸੁਗ੍ਰੀਵ ਚਿੰਤਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।