ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਰਾਮ ਜੀ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨਾਲ ਖੜੇ ਹੋ ਕੇ, ਆਸਪਾਸ ਦੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਯ ਨੂੰ ਨਿਹਾਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਉਹ ਦਰੱਖਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਵਿੱਚ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਸੀ, ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਇੱਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੀਆਂ ਜਾਪਦੀਆਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਤੇ ਫੁੱਲ ਲੱਗੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਹੀ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਲਕਸ਼ਮਣ! ਦੇਖੋ, ਇਹ ਦਰੱਖਤ ਕਿੰਨੇ ਸੋਹਣੇ ਲੱਗ ਰਹੇ ਹਨ।" ਫਿਰ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ kāraṇḍava ਪੰਛੀ ਨੂੰ ਵੇਖਿਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀ ਨਾਲ ਸੁੱਚੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਕੀਆਂ ਲਾ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਅਤੇ ਖੁਸ਼ੀ ਮਨਾਂ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਰਾਮ ਦੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਇੱਛਾ ਦਾ ਉਤਪੱਤੀ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਵਾਤਾਵਰਣ ਦੇਖ ਕੇ ਰਾਮ ਨੇ ਕਿਹਾ, "ਇਸ ਨਦੀ ਦੀ ਖੁਬਸੂਰਤੀ ਇਸ ਦੀ ਮਹਾਨਤਾ ਨੂੰ ਯੋਗ ਹੈ। ਇਸ ਦੀਆਂ ਖੁਬੀਆਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ ਅਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਬਹੁਤ ਭਾਂਦੀਆਂ ਹਨ।" ਰਾਮ ਨੇ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, "ਜੇਕਰ ਉਹ ਧਰਮਪਤਨੀ, ਸੀਤਾ, ਇੱਥੇ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਤੇ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਵੱਸ ਸਕੀਏ, ਤਾਂ ਨਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰ ਦਾ ਸਿੰਘਾਸਨ ਚਾਹੀਦਾ, ਨਾਂ ਹੀ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਯਾਦ ਆਉਂਦੀ। ਜੇਕਰ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਘਾਟੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਸਦੇ ਨਾਲ ਵਿਹੜਾ ਕਰਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਜਾਂ ਹੋਰ ਇੱਛਾ ਨਾ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦੀ। ਪਰ, ਜਦ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਨਹੀਂ, ਤਾਂ ਇਹ ਦਰੱਖਤ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲ ਤੇ ਪੱਤੇ ਲੱਗੇ ਹਨ, ਸਿਰਫ਼ ਮੇਰੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ।" ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, "ਦੇਖੋ, ਇਹ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਚਕਰਵਾਕ ਤੇ kāraṇḍava ਪੰਛੀ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ plava ਅਤੇ krauñcha ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਵੱਡੇ-ਵੱਡੇ ਜਾਨਵਰ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਈ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜ ਰਹੀ ਹੈ। ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਪੰਛੀ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਕਾਲੀ, ਕਮਲ-ਨੈਨੀ ਪ੍ਰਿਆ ਦਾ ਚੇਤਾ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਤ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਵਧਾ ਰਹੇ ਹਨ।" "ਉਹ ਸੋਹਣੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਹਰਣ ਆਪਣੇ ਜੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਜਵਾਨ-ਹਰਨ-ਨੈਨੀ ਵੈਦੇਹੀ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਏ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਹਿਰਦਾ ਦੁਖੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਾਸ਼, ਮੈਂ ਇਸ ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜ ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਮਸਤ ਹੋਏ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਆ ਨੂੰ ਵੇਖ ਸਕਾਂ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਵੇ।" "ਸੱਚਮੁੱਚ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੇਕਰ ਕਮਰ-ਪਤਲੀ ਵੈਦੇਹੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪੰਪਾ ਦੀ ਸੁੱਚੀ, ਮੰਗਲਮਈ ਹਵਾ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਧੰਨ ਹਨ ਉਹ ਲੋਕ, ਜੋ ਪੰਪਾ ਦੀ ਇਸ ਹਵਾ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਕਵਲ ਦੀ ਮਹਿਕ ਹੈ, ਜੋ ਮੰਗਲਮਈ ਅਤੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ। ਪਰ, ਮੇਰੀ ਕਾਲੀ, ਕਮਲ-ਨੈਨੀ ਪ੍ਰਿਆ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਦੂਰ ਹੈ, ਜਨਕਾਂ ਦੀ ਧੀ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਜੀ ਰਹੀ ਹੋਏਗੀ? ਜਦ ਜਨਕ, ਜੋ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਧਰਮਪਤੀ ਹਨ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛਣਗੇ—'ਸੀਤਾ ਕਿਵੇਂ ਹੈ?'—ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੀ ਉੱਤਰ ਦਿਆਂਗਾ?" "ਉਹ, ਜਿਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਤੇ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਆਉਂਦੇ ਹੋਏ ਵੀ ਮੇਰਾ ਸਾਥ ਨਹੀਂ ਛੱਡਿਆ, ਆਖਰ ਉਹ ਮੇਰੀ ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਰਾਜ ਤੋਂ ਹਟਣ ਤੇ, ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ, ਮੇਰਾ ਸਾਥ ਦਿੰਦੀ ਰਹੀ—ਹੁਣ ਜਦ ਉਹ ਨਹੀਂ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਾਂ? ਜਦ ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ, ਜੋ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲਾ, ਸੁਗੰਧੀ, ਸੋਹਣਾ ਤੇ ਨਿਰਦੋਸ਼ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਲਕਸ਼ਮਣ! ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਉਹ ਬੇਮਿਸਾਲ, ਧਰਮਮਈ, ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਲਾਭਕਾਰੀ ਬਚਨ, ਹਲਕੇ ਮੁਸਕਾਨ ਤੇ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਸੁਣ ਸਕਾਂਗਾ? ਜਦ ਉਹ ਕਾਲੀ-ਕੰਧੀ, ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਵਿਛੋੜੇ ਤੇ ਦੁਖੀ ਵੇਖਦੀ ਸੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋਈ, ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਸੀ।" "ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਦ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਗਿਆਨੀ ਅਤੇ ਉੱਚੀ ਸੋਚ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਮੈਨੂੰ ਪੁੱਛੇਗੀ, 'ਮੇਰੀ ਪੁੱਤ੍ਰ-ਵਧੂ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?' ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੀ ਉੱਤਰ ਦਿਆਂਗਾ? ਲਕਸ਼ਮਣ, ਤੂੰ ਭਰਤ ਕੋਲ ਜਾ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਜਨਕਾਂ ਦੀ ਧੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਰਾਮ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਆਸਰੇ ਤੋਂ ਵੰਜਿਤ ਹੋਵੇ, ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ। ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸੰਤੁਸ਼ਟ ਤੇ ਦ੍ਰਿੜ਼ ਬਚਨ ਆਖੇ, "ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੋ, ਰਾਮ! ਤੁਹਾਡੇ ਨਾਲ ਸਭ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ। ਦੁਖ ਨਾ ਕਰੋ, ਪੁੱਤਰ! ਇੰਝ ਦੇ ਵਿਚਾਰ ਪਵਿੱਤਰ ਦਿਲ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੇ ਪ੍ਰੀਤਮ ਪ੍ਰਤੀ ਲਗਾਵ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਜਿਵੇਂ ਗਿੱਲੀ ਬੱਤੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਨੇ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਪੇਟ ਲਿਆ ਤਾਂ ਉਹ ਸੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਇੰਝ ਹੀ ਵਿਅਰਥ ਦੁਖ ਮਨ ਨੂੰ ਖਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਰਾਵਣ ਚਾਹੇ ਪਾਤਾਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਰਾਘਵ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਆਓ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਖਸ਼ਸ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਈਏ; ਫਿਰ ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡੇਗਾ ਜਾਂ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਵੇਖੇਗਾ। ਜੇਕਰ ਰਾਵਣ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਲੈ ਕੇ ਦਿਤੀ ਦੇ ਗਰਭ ਵਿਚ ਵੀ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਧੀ ਵਾਪਸ ਨਾ ਕਰੇ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੋ, ਇਹ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਛੱਡ ਦਿਓ। ਜੋ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਖੋਇਆ ਹੋਇਆ ਉਦੇਸ਼ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦੇ।" "ਉਤਸ਼ਾਹ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਹੈ; ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਮੁਸ਼ਕਲ ਨਹੀਂ। ਜੋ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਡਿਗਦੇ ਨਹੀਂ; ਅਸੀਂ ਵੀ ਉਤਸ਼ਾਹ ਨਾਲ ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਵਾਪਸ ਲਿਆਵਾਂਗੇ। ਇੱਛਾ ਅਤੇ ਦੁਖ ਛੱਡ ਕੇ, ਤੁਸੀਂ ਆਪਣੀ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਛਾਣ ਰਹੇ।" ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਇਹ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਰਾਮ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਦੁਖੀ ਸੀ, ਆਪਣੇ ਵਿਛੋੜੇ ਅਤੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ, ਫਿਰ ਸੰਭਲ ਗਏ। ਉਹ ਅਦਭੁਤ ਸ਼ਕਤੀ ਵਾਲੇ, ਅਡੋਲ ਰਹਿ ਕੇ, ਸੋਹਣੇ ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ ਨੂੰ ਪਾਰ ਕਰ ਗਏ, ਜਿਸਦੇ ਕੰਢੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਫਿਰ, ਉਹ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਪੂਰੇ ਜੰਗਲ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਝਰਨੇ ਤੇ ਗੁਫਾਵਾਂ ਸਨ, ਵੇਖਦੇ ਹੋਏ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਨਾਲ, ਦੁਖ ਭਰੇ ਹਿਰਦੇ ਨਾਲ ਅੱਗੇ ਵਧੇ। ਜਿਵੇਂ ਮਸਤ ਹਾਥੀ ਦੀ ਚਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਰਾਮ ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਚਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਨੂੰ ਧਰਮ ਅਤੇ ਬਲ ਨਾਲ ਰੱਖਿਆ ਕਰਦੇ ਸਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਨਾਲ-ਨਾਲ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ। ਜਦ ਉਹ Ṛṣyamūka ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਨੇੜੇ ਪਹੁੰਚੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਦੋ ਅਜੀਬ ਤੇ ਅਨੋਖੇ ਵਾਨਰ ਸੇਨਾ ਦੇ ਨੇਤਾ ਵੇਖੇ, ਜੋ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਉਣ ਤੇ ਨਾਂ ਕੰਬੇ, ਨਾਂ ਹਿਲੇ। ਉਥੇ, ਵਾਨਰਾਂ ਦੇ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇਤਾ, ਜੋ ਹੌਲੀ ਚਾਲ ਵਾਲੇ ਹਾਥੀ ਵਾਂਗ ਚੱਲ ਰਹੇ ਸਨ, ਰਾਮ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਉਂਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਡਰ ਅਤੇ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਘਿਰ ਕੇ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਏ। ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਰਾਘਵ ਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ, ਵਾਨਰ ਡਰਦੇ ਹੋਏ, ਉਸ ਆਸ਼ਰਮ ਵੱਲ ਪਹੁੰਚੇ, ਜੋ ਪਵਿੱਤਰ, ਆਨੰਦਮਈ ਤੇ ਸਦਾ ਵਾਨਰ ਮੁਖੀਆਂ ਦੀ ਸ਼ਰਣ ਸਥਾਨ ਸੀ। ਹੁਣ, ਵੈਭਵਸ਼ਾਲੀ ਵਾਲਮੀਕੀ ਰਾਮਾਇਣ ਦੇ ਕਿਸ਼ਕਿੰਧਾ ਕਾਂਡ ਦਾ ਦੂਜਾ ਸਰਗ ਸੁਣੋ।