ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਵੱਸਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਪਹੁੰਚੇ। ਉੱਥੇ ਹਿੰਤਾਲ, ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਨਾਗ ਦੇ ਰੁੱਖ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਬੇਲਾਂ ਲਪਟੀ ਹੋਈਆਂ ਸਨ ਅਤੇ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲ ਚਮਕ ਰਹੇ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਸੌਮੀਤ੍ਰਿ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਿਹਾ, “ਇਹ ਪੰਪਾ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਰੁੱਖ ਵੇਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਲਹਿਰਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਇਹ ਰੁੱਖ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜੇ ਹਨ।” ਬੇਲਾਂ, ਜਿਵੇਂ ਮਸਤ ਰਾਣੀਆਂ, ਇੱਕ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਰੁੱਖ, ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਘੁੰਮਦੀਆਂ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਹਵਾ ਅਨੇਕ ਸੁਗੰਧਾਂ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋ ਕੇ ਵਗ ਰਹੀ ਹੈ; ਕੁਝ ਰੁੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਮਧੁ ਸਮਾਨ ਹੈ। ਕੁਝ ਰੁੱਖ ਕਲੀਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਹ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ ਦੇ ਲੱਗਦੇ ਹਨ। ਕੋਈ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, “ਇਹ ਨਵਾਂ ਹੈ, ਇਹ ਮਿੱਠਾ ਹੈ, ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।” ਮਧੁਮੱਖੀ, ਜੋ ਫੁੱਲਾਂ ਦੀ ਪ੍ਰੀਤ ਵਿੱਚ ਮਗਨ ਹੈ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਓਹਲੇ ਹੋ ਕੇ ਅਚਾਨਕ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਉੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਮਧੁ ਲੱਭਣ ਵਾਲੀ ਮੱਖੀ ਪੰਪਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਦੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੀ ਹੈ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਡਿੱਗੇ ਹੋਏ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚਿਆਂ ਨਾਲ ਸੁਸ਼ੋਭਤ ਹੋਈ ਪਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਆਰਾਮ ਲਈ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋਣੇ ਬਣੇ ਹੋਣ। ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, “ਇਹ ਪਹਾੜੀਆਂ ਦੇ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਪੱਥਰ ਫੈਲ ਕੇ ਸੋਨੇ-ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉੱਤੇ ਅਨੇਕ ਫੁੱਲ ਚਾਅ ਕੇ ਪਏ ਹਨ। ਸੌਮੀਤ੍ਰਿ, ਠੰਡੀ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਖਿੜਨ ਦਾ ਇਹ ਦ੍ਰਿਸ਼ ਵੇਖ; ਖਿੜਨ ਵਾਲੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਖਿੜ ਰਹੇ ਹੋਣ।” ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੇ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਰੁੱਖ, ਜਿਵੇਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਰਹੇ ਹੋਣ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਟਹਿਣੀਆਂ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਉੱਥੇ ਕਾਰੰਡਵ ਪੰਛੀ ਆਪਣੇ ਜੋੜੇ ਨਾਲ ਸੁੱਤ ਨਿਰਮਲ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਕੀਆਂ ਲੈ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪ੍ਰੇਮ ਦੀ ਭਾਵਨਾ ਜਗਾ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦਾ ਸੋਹਣਾ ਰੂਪ, ਜਿਸ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਬਹੁਤ ਹੀ ਮਨੋਹਰ ਲੱਗਦਾ ਹੈ। ਰਾਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਜੇ ਉਹ ਧਰਮਣੀ ਸਤੀਆਂ ਇੱਥੇ ਮਿਲ ਜਾਵੇ ਤੇ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਵੱਸ ਸਕੀਏ, ਰਘੁਕੁਲ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਨਾਂ ਇੰਦਰ ਲੋਕ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰਹੇਗੀ, ਨਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ।” ਉਹ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੇਮੀਕਾ ਦੇ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁੰਦਰ ਮੈਦਾਨਾਂ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ ਸਕਾਂ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਰਹੇਗੀ, ਨਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਇੱਛਾ। ਪਰ ਇਹ ਰੁੱਖ, ਜੋ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਮੇਰੇ ਲਈ ਬਿਨਾ ਸੀਤਾ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਵਿਛੋੜੇ ਦਾ ਦੁੱਖ ਹੀ ਵਧਾਉਂਦੇ ਹਨ।” ਰਾਮ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਦੱਸਦੇ ਹਨ, “ਸੌਮੀਤ੍ਰਿ, ਇਹ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਚਕਵਾਕ ਪੰਛੀਆਂ ਅਤੇ ਕਾਰੰਡਵ ਹੰਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਵੇਖ। ਪੰਪਾ ਝੀਲ ਹੋਰ ਵੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਇੱਥੇ ਪਲਵ ਅਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀ, ਵੱਡੇ ਜਾਨਵਰ ਅਤੇ ਅਨੇਕ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।” ਇਹ ਅਨੇਕ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ ਆਨੰਦਤ ਪੰਛੀ, ਜਿਵੇਂ ਮੇਰੀ ਲਾਲਸਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭੜਕਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਕਾਲੀ, ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਚੰਦਨ ਵਰਗੀ ਚਿਹਰੇ ਵਾਲੀ ਪਿਆਰੀ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਸੋਹਣੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ, ਜਿਥੇ ਹਿਰਣ ਆਪਣੇ ਜੋੜਿਆਂ ਦੇ ਨਾਲ ਘੁੰਮ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਰਾਮ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ, “ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜ ਕੇ ਦੁਖੀ ਹਾਂ, ਉਵੇਂ ਇਹ ਹਿਰਣ ਆਪਣੇ ਜੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਰਹੇ ਹਨ।” ਇਸ ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਜਿਥੇ ਮਸਤ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹਨ, ਜੇ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਦਿਸ ਪਵੇ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਵੇ। “ਸੌਮੀਤ੍ਰਿ, ਜੇ ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਵੈਦੇਹੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪੰਪਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ, ਮੰਗਲਮਈ ਹਵਾ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਹੜੇ ਲੋਕ ਪੰਪਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਸੁਗੰਧੀ ਹਵਾ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਧੰਨ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਹਵਾ ਕਮਲ ਅਤੇ ਨੀਲੇ ਕਵਲ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ।” “ਮੇਰੀ ਕਾਲੀ, ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰੇਮੀਕਾ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਵਿਛੁੜ ਗਈ ਹੈ—ਮਿਥਿਲੇਸ਼ ਕੁਮਾਰੀ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ, ਬੇਬਸ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਜਿਉਂਦੀ ਹੋਏਗੀ? ਜੇ ਜਨਕ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲੇ ਰਾਜਾ ਮੈਨੂੰ ਲੋਕ ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਪੁੱਛਣ, ‘ਸੀਤਾ ਕਿਵੇਂ ਹੈ?’ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੀ ਕਹਾਂਗਾ?” “ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਪਿਓ ਦੇ ਆਦੇਸ਼ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਆਉਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਪਿੱਛੇ ਆਈ, ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਡੋਲ—ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸਦੀ ਹੋਏਗੀ? ਉਸ ਤੋਂ ਵਾਂਞਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਾਂ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਾਜ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਕੇ, ਮੇਰੇ ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਆਈ ਸੀ?” “ਜਦ ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਜੋ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਰਗੀਆਂ ਅੱਖਾਂ, ਸੁਗੰਧੀ, ਸੋਹਣਾਪਣ ਅਤੇ ਨਿਰਮਲਤਾ ਵਾਲਾ ਸੀ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਅਦੁੱਤੀਯ, ਧਰਮਮਈ, ਮਿੱਠੇ, ਲਾਭਦਾਇਕ ਬਚਨ ਸੁਣਾਂਗਾ, ਜੋ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਤੇ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਣ?” “ਜਦ ਉਹ ਕਾਲੀ-ਕੰਧੀ, ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਪ੍ਰੇਮ ਅਤੇ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਵਿਆਕੁਲਤਾ ਨਾਲ ਤੜਪਦਾ ਵੇਖਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਧਰਮਣੀ ਸਤੀਆਂ, ਜਿਵੇਂ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਛੁਟਕਾਰਾ ਪਾ ਗਈ ਹੋਵੇ, ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਜਦੋਂ ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਕੌਸਲਿਆ, ਜੋ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ ਉੱਚ ਕੁੱਲ ਦੀ ਹੈ, ਪੁੱਛੇਗੀ, ‘ਮੇਰੀ ਪੁੱਤਰੀ-ਵਧੂ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?’ ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੀ ਉੱਤਰ ਦੇਵਾਂਗਾ?” “ਜਾ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਕੁੜੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।” ਜਦ ਰਾਮ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ, ਇਉਂ ਵਿਛੋੜੇ ਵਿੱਚ ਦੁਖੀ ਹੋ ਕੇ ਵਿਲਾਪ ਕਰ ਰਹੇ ਸਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਢਾੜਸ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਸਹੀ ਅਤੇ ਅਡੋਲ ਬਚਨ ਆਖੇ। “ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੋ, ਰਾਮ, ਸਭ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਸਰਵੋਤਮ ਪੁਰਖ, ਦੁਖ ਨਾ ਕਰੋ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਹਿਰਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਵਿੱਚ ਐਸੇ ਵਿਚਾਰ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ।” “ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਪਿਆਰੀ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਛੱਡ ਦੇਵੋ। ਜਿਵੇਂ ਨਮੀ ਵਾਲੀ ਬੱਤੀ ਜਦ ਅੱਗ ਨਾਲ ਵੱਧ ਲਗਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਸੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।” “ਜੇ ਰਾਵਣ ਪਾਤਾਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਅਣਪਹੁੰਚੇ ਥਾਂ ਵੀ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਰਾਘਵ, ਉਹ ਤੁਹਾਡੀ ਪਹੁੰਚ ਤੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਆਓ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੁਸ਼ਟ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਈਏ; ਫਿਰ ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ ਜਾਂ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਵੇਖੇਗਾ। ਜੇ ਰਾਵਣ ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ ਦਿਤੀ ਦੀ ਕੋਖ ਵਿਚ ਵੀ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਕੁੜੀ ਵਾਪਸ ਨਾ ਕਰੇ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।” “ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੋ, ਮਹਾਨ ਪੁਰਖ, ਤੇ ਇਹ ਦੁਖੀ ਮਨੋਭਾਵ ਛੱਡੋ। ਜਿਹੜੇ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਲੱਖੇ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ। ਯਤਨ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਤਾਕਤ ਹੈ; ਯਤਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੁਝ ਵੀ ਅਸੰਭਵ ਨਹੀਂ। ਜਿਹੜੇ ਯਤਨ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਥੱਕਦੇ ਨਹੀਂ। ਸਿਰਫ਼ ਯਤਨ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਕੇ ਅਸੀਂ ਜਾਨਕੀ ਨੂੰ ਲੱਭ ਲਵਾਂਗੇ।” ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਪੰਪਾ ਦੇ ਸੋਹਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ, ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਸੋਭਾ ਅਤੇ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੋਜ ਦੀ ਪ੍ਰਤੀਗਿਆ ਵਿੱਚ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਥਿਰ ਕੀਤਾ।