ਪੰਪਾ ਸਰੋਵਰ ਦੇ ਕੰਢੇ, ਰਾਮ ਅਤੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਵੱਲੋਂ ਦਰਸ਼ਨ ਕੀਤੇ ਜਾ ਰਹੇ ਦ੍ਰਿਸ਼ਾਂ ਬੜੀ ਸੋਭਾ ਨਾਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਉਥੇ ਸ਼ਾਲਮਲੀ, ਕਿੰਸ਼ੁਕ, ਤੇ ਲਾਲ ਕੁਰਬਕ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਲਹਿਰਾ ਰਹੇ ਸਨ। ਟਿਨਿਸ਼, ਨਕਤਮਾਲਾ, ਚੰਦਨ ਤੇ ਸਿਆਂਦਨ ਦੇ ਪੇੜ ਵੀ ਉਥੇ ਖੜੇ ਸਨ। ਹਿੰਤਾਲਾ, ਤਿਲਕ ਤੇ ਨਾਗ ਦੇ ਦਰੱਖਤ ਪੂਰੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦ ਗਏ ਸਨ, ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਉੱਤੇ ਲੱਤਾਂ ਲਪਟ ਰਹੀਆਂ ਸਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰਿਆਂ ਉੱਤੇ ਫੁੱਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਸਨ। ਰਾਮ ਨੇ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, "ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਇੱਥੇ ਪੰਪਾ ਦੇ ਕਿਨਾਰੇ ਕਿੰਨੇ ਸੋਹਣੇ ਦਰੱਖਤ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਵਾ ਵਿਚ ਡੋਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਸਾਰੇ ਪੇੜ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜੇ ਹਨ।" ਲੱਤਾਂ, ਮਾਨੋ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਚੂਰ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ ਵਾਂਗ, ਇਕ ਦਰੱਖਤ ਤੋਂ ਦੂਜੇ, ਇਕ ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਦੂਜੇ, ਇਕ ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਜੰਗਲ ਤੱਕ ਲਹਿਰਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਹਵਾ ਵੀ, ਜਿਵੇਂ ਅਨੇਕ ਸੁਗੰਧਾਂ ਦੇ ਰਸ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ ਹੋਵੇ, ਚੱਲ ਰਹੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਦਰੱਖਤ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਦ ਗਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਸ਼ਹਿਦ ਵਾਂਗ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਪੇੜ ਕਲੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਗੂੜ੍ਹੇ ਰੰਗ ਦੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ—ਕੋਈ ਆਖ ਸਕਦਾ ਹੈ: "ਇਹ ਨਵੇਂ ਹਨ, ਇਹ ਮਿੱਠੇ ਹਨ, ਇਹ ਪੂਰੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ।" ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ, ਪ੍ਰੇਮ ਵਿਚ ਡੁੱਬੀਆਂ, ਫੁੱਲਾਂ ਵਿਚ ਰਮ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਫਿਰ ਲੁਕ ਕੇ, ਅਚਾਨਕ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਪੇੜ ਉੱਤੇ ਚਲੀ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਮਧੁ-ਲੋਭੀ ਮੱਖੀਆਂ ਪੰਪਾ ਦੇ ਕੰਢਿਆਂ ਉੱਤੇ ਦਰੱਖਤਾਂ ਵਿੱਚ ਫਿਰਦੀਆਂ ਹਨ। ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਜਿੱਥੇ-ਤਿੱਥੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਝੜ ਕੇ ਪਏ ਹਨ, ਉਹ ਜਗ੍ਹਾ ਮਾਨੋ ਪਥਰਾਂ ਦੇ ਵਿਛੋਣਿਆਂ ਵਾਂਗ ਸੁਖਦਾਇਕ ਬਣ ਗਈ ਹੈ। "ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜੀ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ ਦੇਖ, ਜਿਥੇ ਪੱਥਰ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸੋਨੇ-ਲਾਲ ਰੰਗ ਦੇ ਹੋ ਗਏ ਹਨ। ਠੰਢੀ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਜਦੋਂ ਫੁੱਲਾਂ ਦਾ ਮੌਸਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਇਹ ਪੇੜ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਖਿੜ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਪੇੜ, ਮਾਨੋ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾ ਰਹੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਬਹੁਤ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ।" "ਇੱਥੇ ਕਾਰੰਡਵ ਪੰਛੀ ਸੁੱਚੇ ਜਲ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬਦੇ ਹਨ, ਆਪਣੀ ਸਾਥਣੀ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ, ਮਾਨੋ ਵਾਸਨਾ ਨੂੰ ਉਤੇਜਿਤ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਇਹ ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਨਦੀ ਦਾ ਸੋਹਣਾ ਰੂਪ ਬੜੀ ਚਰਚਿਤ ਤੇ ਮਨੋਹਰ ਹੈ। ਜੇ ਉਹ ਧਰਮਪਤਨੀ ਇੱਥੇ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਵੱਸ ਸਕੀਏ, ਹੇ ਰਘੁਕੁਲ-ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਇੰਦਰਲੋਕ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰਹਿੰਦੀ, ਨਾ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ।" "ਜੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਹੁੰਦੀ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਇਹ ਸੋਹਣੀਆਂ ਘਾਹ ਵਾਲੀਆਂ ਥਾਵਾਂ ਉੱਤੇ ਫਿਰਦੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਰਹਿੰਦੀ, ਨਾ ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਚੀਜ਼ ਦੀ ਲੋੜ। ਪਰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਦਰੱਖਤ, ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਦੇ ਵਿਹੂਣੇ, ਮੈਨੂੰ ਸਿਰਫ ਦੁੱਖ ਦੀ ਯਾਦ ਦਿਲਾਉਂਦੇ ਹਨ।" "ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਦੇਖ, ਇਹ ਠੰਢਾ ਪਾਣੀ, ਜਿੱਥੇ ਕਮਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਚਕ੍ਰਵਾਕ ਪੰਛੀ ਤੇ ਕਾਰੰਡਵ ਹੰਸ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਪਾ ਹੋਰ ਵੀ ਚਮਕ ਰਹੀ ਹੈ, ਜਿੱਥੇ ਪਲਵ ਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀ ਹਨ, ਵੱਡੇ ਜਾਨਵਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਈ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ।" "ਇਹ ਪ੍ਰਸੰਨ ਪੰਛੀ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪ੍ਰਕਾਰ ਦੇ, ਮੈਨੂੰ ਮੇਰੀ ਕਾਲੀ, ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੀ, ਚੰਦਰ-ਚਿਹਰਾ ਪ੍ਰਿਯਾ ਦੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਹੋਰ ਵੀ ਤਪਾ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੋਹਣੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਹਰਣ ਆਪਣੇ ਜੋੜਿਆਂ ਨਾਲ ਫਿਰ ਰਹੇ ਹਨ, ਮੈਂ ਵੀ ਵੈਦੇਹੀ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜਿਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਵੇਂ ਮ੍ਰਿਗ-ਸ਼ਾਵਕਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਦੁਖੀ ਮਨ ਨਾਲ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹਾਂ।" "ਇਸ ਮਨੋਹਰ ਪਹਾੜ ਉੱਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਝੁੰਡ ਹਨ, ਜੇ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਜੇ ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਵੈਦੇਹੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪੰਪਾ ਦੀ ਸੁੱਚੀ, ਮੰਗਲਮਈ ਹਵਾ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਧੰਨ ਹਨ, ਜੋ ਪੰਪਾ ਦੀ ਹਵਾ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜੋ ਕਮਲ ਤੇ ਨੀਲੇ ਲਿਲੇ ਦੀ ਮਹਿਕ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਮੰਗਲਮਈ ਤੇ ਦੁੱਖ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਹੇ ਲਕਸ਼ਮਣ।" "ਮੇਰੀ ਕਾਲੀ, ਕਮਲ-ਨੇਤ੍ਰਾਂ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਿਯਾ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਵਿਛੜੀ ਹੋਈ ਹੈ—ਜਨਕਾਂਦੀ ਧੀ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ, ਲਾਚਾਰ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਜ਼ਿੰਦਗੀ ਨਿਭਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਜੇ ਜਨਕ, ਸੱਚ-ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮਾਤਮਾ ਰਾਜਾ, ਲੋਕ-ਸਭਾ ਵਿੱਚ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੈਰੀਅਤ ਪੁੱਛੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੀ ਉੱਤਰ ਦੇਵਾਂਗਾ? ਉਹ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੇ ਪਿਓ ਵਲੋਂ ਜੰਗਲ ਭੇਜੇ ਜਾਣ ਉੱਤੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਚੱਲੀ, ਧਰਮ ਵਿਚ ਅਡੋਲ, ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀਤਾ ਹੁਣ ਕਿੱਥੇ ਵੱਸ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ?" "ਉਸ ਦੇ ਵਿਹੂਣੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀ ਸਕਾਂਗਾ—ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵਿਛੜੀ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਦੁਖੀ ਹੋਇਆ? ਜਦੋਂ ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਜੋ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ ਸੁਗੰਧੀ, ਸੋਹਣਾ ਤੇ ਨਿਸ਼ਕਲੰਕ ਹੈ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਮਨ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਉਹ ਅਦੁਤੀਯ, ਧਰਮਮਈ, ਮਿੱਠੇ, ਹਿਤਕਾਰੀ ਬੋਲ ਸੁਣਾਂਗਾ, ਜੋ ਹੌਲੀ ਮੁਸਕਾਨ ਤੇ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ?" "ਜਦੋਂ ਉਹ, ਕਾਲੀ-ਕਾਂਤੀ ਵਾਲੀ, ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਤਪਤ ਵੇਖਦੀ ਸੀ, ਉਹ ਧਰਮਣੀ, ਮਾਨੋ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਸੀ। ਲਕਸ਼ਮਣ, ਅਯੋਧਿਆ ਵਿੱਚ ਮੈਂ ਮਾਤਾ ਕੌਸਲਿਆ ਨੂੰ ਕੀ ਉੱਤਰ ਦੇਵਾਂਗਾ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਸਮਝਦਾਰ, ਉੱਚ ਕੁਲ ਦੀ, ਪੁੱਛੇਗੀ, 'ਮੇਰੀ ਪੁੱਤ੍ਰ-ਵਧੂ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?'" "ਚੱਲ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖ ਆ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਜਨਕਾਂਦੀ ਧੀ ਤੋਂ ਵਿਛੜ ਕੇ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦੋਂ ਰਾਮ, ਵੱਡੇ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲਾ, ਵਿਹੂਣੇ ਜਿਹਾ, ਵਿਹਾਰ ਕਰ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਉਸਦਾ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੇ ਢਾਢਸ ਵਾਲੀਆਂ, ਅਟੱਲ ਗੱਲਾਂ ਆਖੀਆਂ। "ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੋ, ਰਾਮ—ਤੇਰਾ ਮੰਗਲ ਹੋਵੇ। ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਸ੍ਰੇਸ਼ਠ। ਐਸੀਆਂ ਸੋਚਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹਿਰਦੇ ਵਾਲਿਆਂ ਵਿੱਚ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀਆਂ। ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰਿਯਾ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਛੱਡ ਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਗਿੱਲੀ ਬੱਤੀ ਨੂੰ ਅੱਗ ਨੇੜ ਆਉਣ ਤੇ ਸਾੜ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਵਿਅਕਤਿ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਪੈ ਕੇ ਸੜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।" "ਚਾਹੇ ਰਾਵਣ ਪਾਤਾਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਹੇ ਰਾਘਵ, ਉਹ ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਨਹੀਂ ਬਚ ਸਕਦਾ। ਆਓ, ਪਹਿਲਾਂ ਉਸ ਦੁਸਟ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੀ ਥਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਈਏ; ਫਿਰ ਉਹ ਜਾਂ ਤਾਂ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗਾ ਜਾਂ ਮਾਰੇਆ ਜਾਵੇਗਾ। ਜੇ ਰਾਵਣ, ਸੀਤਾ ਸਮੇਤ, ਦਿਤੀ ਦੀ ਕੋਖ ਵਿੱਚ ਵੀ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਧੀ ਵਾਪਸ ਨਾ ਕਰੇ, ਮੈਂ ਉਸਨੂੰ ਮਾਰ ਦੇਵਾਂਗਾ।" "ਆਪਣੀ ਹਿੰਮਤ ਵਾਪਸ ਪਾ, ਹੇ ਉੱਚ ਕੁਲ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਇਹ ਦੁਖੀ ਮਨ-ਵਸਤਾ ਛੱਡ ਦੇ। ਜਿਹੜੇ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਖੋਏ ਹੋਏ ਉਦੇਸ਼ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦੇ। ਉਤਸ਼ਾਹ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡੀ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਹੇ ਮਹਾਨ; ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਉਤਸ਼ਾਹੀ ਮਨੁੱਖ ਲਈ ਕੁਝ ਵੀ ਦੁਸ਼ਵਾਰ ਨਹੀਂ।