ਪੰਪਾ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਚੋਟੀਆਂ 'ਤੇ ਮੁਚੁਕੁੰਦ ਅਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਨਾਲ ਹੀ ਕੇਤਕਾ, ਉਦਾਲਾ, ਸ਼ੀਰੀਸ਼, ਸ਼ਿੰਸ਼ਪਾ ਅਤੇ ਧਵਾ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਅਤੇ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਲਾਲ ਕੁਰਬਕਾ, ਤਿਨੀਸ਼ਾ, ਨਕਤਮਾਲਾ, ਚੰਦਨ ਅਤੇ ਸਿਆੰਦਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਖੜੇ ਹਨ। ਹਿੰਤਾਲਾ, ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਨਾਗ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਸਾਰੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ 'ਤੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਲਤਾਵਾਂ ਲਪਟੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਿਰੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢਕੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁੰਦਰ ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਹਵਾ ਨਾਲ ਝੂਮ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਇਹ ਰੁੱਖ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ ਖੜੇ ਹਨ। ਲਤਾਵਾਂ ਇੰਝ ਲਗਦੀਆਂ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਨਸ਼ੇ ਵਿੱਚ ਹੋਈਆਂ ਰਾਜਕੁਮਾਰੀਆਂ, ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਰੁੱਖ, ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਜੰਗਲ ਵੱਲ ਜਾ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਹਵਾ ਇੰਝ ਵਗਦੀ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕਈ ਖੁਸ਼ਬੂਆਂ ਦੇ ਸੁਆਦ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋ ਗਈ ਹੋਵੇ; ਕੁਝ ਰੁੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਸ਼ਹਿਦ ਵਰਗੀ ਲਗਦੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਰੁੱਖ ਕਲੀਆਂ ਨਾਲ ਢਕੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਰੰਗ ਗੂੜ੍ਹਾ ਲਗਦਾ ਹੈ; ਕੋਈ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ, "ਇਹ ਤਾਜ਼ਾ ਹੈ, ਇਹ ਮਿੱਠਾ ਹੈ, ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।" ਭੌਰਾ, ਜੋ ਫੁੱਲਾਂ 'ਚ ਪ੍ਰੇਮ ਨਾਲ ਮਸਤ ਹੋਇਆ ਹੋਇਆ, ਫੁੱਲਾਂ 'ਚ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਫਿਰ ਛੁਪ ਕੇ, ਅਚਾਨਕ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਉੱਡ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸ਼ਹਿਦ-ਚਾਹੁੰਦਾ ਭੌਰਾ ਪੰਪਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਰੁੱਖਾਂ 'ਤੇ ਘੁੰਮਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਚੇ ਆਪਣੇ ਆਪ ਝੜੇ ਹੋਏ ਪਏ ਹਨ, ਸੁਹਾਵਣੀ ਹੋ ਗਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰਾਂ ਦੇ ਬਿਸਤਰੇ ਪਏ ਹੋਣ। ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ 'ਤੇ ਪੱਥਰ ਚੌੜੇ ਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ-ਲਾਲ ਹੋ ਗਏ ਹਨ, ਕਈ ਰੱਖ-ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢਕੇ ਹੋਏ। ਠੰਡੀ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਖਿੜਨ ਨੂੰ ਵੇਖੋ; ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਮਹੀਨੇ 'ਚ, ਇਹ ਰੁੱਖ ਇੰਝ ਲਗਦੇ ਹਨ ਜਿਵੇਂ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸਪਰਸ਼ ਨਾਲ ਖਿੜ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਰੁੱਖ, ਭੌਰਿਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ ਨਾਲ ਭਰੇ ਹੋਏ, ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਜਾਪਦੇ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਟਾਹਣੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਉਹ ਬਹੁਤ ਚਮਕ ਰਹੀਆਂ ਹਨ, ਲਕਸ਼ਮਣ। ਇੱਥੇ ਕਾਰੰਡਵਾ ਪੰਛੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ 'ਚ ਡੁਬਕੀ ਲਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਆਪਣੀ ਸੰਗਤ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਮਾਣ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਭੜਕਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ। ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੀ ਸੋਹਣੀ ਰੂਪ-ਸੁਭਾ ਇੱਥੇ ਬਿਲਕੁਲ ਜਾਇਜ਼ ਹੈ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਖੂਬੀਆਂ ਸੰਸਾਰ 'ਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਅਤੇ ਮਨਮੋਹਣੀਆਂ ਹਨ। ਜੇ ਉਹ ਧਰਮੀ ਨਾਰੀ ਇੱਥੇ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਵੱਸ ਸਕੀਏ, ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਵਧੀਆ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਨਾ ਇੰਦਰ ਦੇ ਲੋਕ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰਹੇਗੀ, ਨਾ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ। ਉਸ ਦੇ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁਹਾਵਣੀਆਂ ਘਾਹ-ਵਾਦੀਆਂ 'ਚ ਖੁਸ਼ੀ ਮਾਣਦਿਆਂ, ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਹੋਵੇਗੀ, ਨਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਇੱਛਾ ਉਤਪੰਨ ਹੋਵੇਗੀ। ਪਰ ਇੱਥੇ, ਰੁੱਖਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਅਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਜੰਗਲ, ਜਦ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਮੇਰੇ ਕੋਲ ਨਹੀਂ, ਮੇਰੇ ਮਨ 'ਚ ਸਿਰਫ ਵਿਛੋੜੇ ਦੀ ਪੀੜਾ ਹੀ ਉਤਪੰਨ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਠੰਡੀ ਪਾਣੀਆਂ ਨੂੰ ਵੇਖ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ 'ਚ ਕਮਲ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਅਤੇ ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀ ਤੇ ਕਾਰੰਡਵਾ ਬਤਖਾਂ ਇੱਥੇ ਆਉਂਦੀਆਂ ਹਨ। ਪੰਪਾ ਹੋਰ ਵੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਇੱਥੇ ਪਲਵਾ ਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀ, ਵੱਡੇ ਜਾਨਵਰ, ਅਤੇ ਕਈ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਗੂੰਜ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ-ਮਾਣਦੇ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਿਸਮਾਂ ਦੇ ਪੰਛੀ, ਮੇਰੀ ਇੱਛਾ ਨੂੰ ਹੋਰ ਭੜਕਾ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਕਾਲੀ, ਕਮਲ-ਆਖਾਂ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਜਿਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਚੰਦ ਵਰਗਾ ਹੈ, ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਨ੍ਹਾਂ ਸੁਹਣੀਆਂ ਢਲਾਨਾਂ 'ਤੇ ਹਿਰਣ ਆਪਣੇ ਸੰਗੀਆਂ ਨਾਲ ਫਿਰਦੇ ਹਨ; ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ, ਵੈਦੇਹੀ ਤੋਂ ਵਿਛੁੜਿਆ ਹੋਇਆ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਵੇਂ ਹਿਰਣਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਮਨ 'ਚ ਪੀੜਾ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਘੁੰਮਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਸੁਹਾਵਣੇ ਪਹਾੜ 'ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਮਸਤ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹਨ, ਜੇ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨੂੰ ਵੇਖ ਲੈਣਾ, ਤਾਂ ਮੇਰੇ ਲਈ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਸੌਮਿਤ੍ਰਿ, ਜੇ ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਵੈਦੇਹੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ, ਪੰਪਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹਵਾ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਪੰਪਾ ਦੇ ਜੰਗਲ ਦੀ ਹਵਾ, ਜੋ ਕਮਲ ਤੇ ਨੀਲੇ ਲਿਲੀ ਦੀ ਮਹਿਕ ਲੈ ਕੇ ਆਉਂਦੀ ਹੈ, ਸ਼ੁਭ ਹੈ ਤੇ ਦੁੱਖ ਦੂਰ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ। ਮੇਰੀ ਕਾਲੀ ਤੇ ਕਮਲ-ਪੱਤੀਆਂ ਜਿਹੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰੀਤਮ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਵਿਛੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ—ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਕਿਵੇਂ, ਬੇਸਹਾਰਾ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣਾ ਜੀਵਨ ਬਿਤਾ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਜੇ ਜਨਕ, ਉਹ ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮੀ ਰਾਜਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਭਾ 'ਚ ਮੈਨੂੰ ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੈਰ-ਮੰਗਣ ਬਾਰੇ ਪੁੱਛੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੀ ਕਹਾਂ? ਉਹ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਜੰਗਲ ਦਾ ਰਾਸ্তা ਲਿਆ, ਆਪਣੇ ਪਿਤਾ ਵੱਲੋਂ ਵਿਦਾ ਹੋ ਕੇ, ਧਰਮ 'ਚ ਅਡੋਲ—ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਪਿਆਰੀ ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੋਵੇਗੀ? ਉਸ ਤੋਂ ਵਾਂਝਾ ਹੋ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਾਂ—ਉਹ, ਜਿਸ ਨੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵਿਛੋੜਾ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋਇਆ ਹੈ? ਜਦ ਮੈਂ ਉਸ ਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖਿੜੇ ਕਮਲਾਂ ਵਰਗੀਆਂ ਹਨ, ਮਹਿਕਦਾਰ, ਸੋਹਣੀਆਂ, ਤੇ ਨਿਸ਼ਚਿੰਤ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਡਿੱਗਦਾ ਜਾਪਦਾ ਹੈ। ਕਦੋਂ ਮੈਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਅਦੁਤੀਆ, ਧਰਮੀ, ਮਿੱਠੇ, ਤੇ ਲਾਭਦਾਇਕ ਬੋਲ ਸੁਣਾਂਗਾ, ਜੋ ਨਰਮ ਮੁਸਕਾਨ ਤੇ ਹਾਸੇ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ? ਜਦ ਉਹ, ਕਾਲੀ-ਸਾਂਵੀ, ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ 'ਚ ਪ੍ਰੇਮ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਵੇਖਦੀ, ਤਾਂ ਉਹ ਧਰਮੀ ਨਾਰੀ, ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਬੋਲਦੀ ਸੀ। ਅਯੋਧਿਆ 'ਚ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਕੌਸ਼ਲਿਆ ਨੂੰ ਕੀ ਕਹਾਂ, ਜਦ ਉਹ, ਸਮਝਦਾਰ ਤੇ ਉੱਤਮ, ਪੁੱਛੇ, "ਮੇਰੀ ਪੂਤਣੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?" ਲਕਸ਼ਮਣ, ਭਰਤ ਨੂੰ ਵੇਖੋ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਭਰਾਵਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਜੀ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਮ, ਵੱਡੇ-ਮਨ ਵਾਲਾ, ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ 'ਚ, ਬਿਨਾ ਆਸਰੇ ਵਾਲੇ ਵਾਂਗ, ਵਿਲਾਪ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਸ ਦਾ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਢਾਂਡਸ ਦੇ, ਅਟੱਲ ਤੇ ਯੋਗ ਬੋਲ ਬੋਲਦਾ ਹੈ। "ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੋ, ਰਾਮ—ਸਭ ਕੁਝ ਚੰਗਾ ਹੋਵੇ। ਦੁੱਖ ਨਾ ਕਰੋ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿਚੋਂ ਵਧੀਆ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਿਚਾਰਾਂ ਨੂੰ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ, ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੇ। ਵਿਛੋੜੇ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਕੇ, ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਨਾਲ ਲਗਾਵ ਨੂੰ ਛੱਡੋ। ਜਿਵੇਂ ਨਮੀ ਵਾਲੀ ਬੱਤੀ, ਜਦ ਅੱਗ ਨਾਲ ਜ਼ਿਆਦਾ ਲਗਦੀ ਹੈ, ਸੜ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਰਾਵਣ, ਚਾਹੇ ਪਾਤਾਲ ਜਾਂ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਥਾਂ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਰਾਘਵ, ਉਹ ਕਿਸੇ ਤਰੀਕੇ escapes ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਪਹਿਲਾਂ ਅਸੀਂ ਉਸ ਮੰਦੇ ਰਾਕਸ਼ਸ ਦੀ ਥਾਂ ਦਾ ਪਤਾ ਲਗਾਈਏ; ਫਿਰ ਉਹ ਸੀਤਾ ਨੂੰ ਛੱਡੇਗਾ ਜਾਂ ਆਪਣਾ ਅੰਤ ਪਾਵੇਗਾ। ਜੇ ਰਾਵਣ, ਸੀਤਾ ਨਾਲ, ਡਿਤੀ ਦੀ ਗਰਭ 'ਚ ਵੀ ਚਲਾ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਵੀ, ਜਦ ਤੱਕ ਉਹ ਮਿਥਿਲਾ ਦੀ ਧੀ ਵਾਪਸ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ, ਮੈਂ ਉਸ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿਆਂਗਾ। ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲੋ, ਉੱਤਮ one, ਤੇ ਇਹ ਦੁਖੀ ਹਾਲਤ ਛੱਡੋ। ਜੋ ਯਤਨ ਨਹੀਂ ਕਰਦੇ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਖੋਇਆ ਮਕਸਦ ਮੁੜ ਨਹੀਂ ਪਾ ਸਕਦੇ।" ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਜੰਗਲਾਂ, ਰੁੱਖਾਂ, ਪੰਛੀਆਂ, ਤੇ ਰਾਮ-ਲਕਸ਼ਮਣ ਦੇ ਮਨ ਦੇ ਵਿਛੋੜੇ-ਭਰੇ ਸੰਵਾਦ, ਅਨੁਕੂਲ ਹਵਾ, ਤੇ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਦੀ ਸੋਭਾ, ਸਾਰੇ ਰਾਮਾਯਣ ਦੇ ਇਸ ਪਵਿੱਤਰ ਪੜਾਅ 'ਚ ਇਕਠੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।