ਪੰਪਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਰਾਮ ਆਪਣੇ ਭਰਾ ਲਕਸ਼ਮਣ ਨੂੰ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ—ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਵੇਖੋ, ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਦੇ ਰੇਸ਼ੇ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਮਿਲੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਸੀਤਾ ਦੀ ਹੌਲੀ ਤੇ ਮੋਹਕ ਆਹ ਹੈ। ਪੰਪਾ ਦੇ ਪਹਾੜਾਂ ਦੀ ਦੱਖਣੀ ਢਲਾਣ 'ਤੇ ਕਰਨਿਕਾਰ ਦੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਸੁੰਦਰ ਟਣੀਆਂ ਖਿੜੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹਨ। ਇਹ ਪਹਾੜ, ਜੋ ਖਣਿਜਾਂ ਨਾਲ ਸਜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਹਵਾ ਦੀ ਤਾਕਤ ਨਾਲ ਉਡੀਕ ਰਹੀ ਵਜੀਬ ਧੂੜ ਛੱਡਦਾ ਹੈ। ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਤੇ, ਹਰ ਪਾਸੇ ਖਿੜੇ ਹੋਏ, ਪੱਤਿਆਂ ਤੋਂ ਰਹਿਤ, ਪਰ ਮੋਹਕ ਕਿੰਸ਼ੁਕ ਦੇ ਰੁੱਖ ਲਾਲ ਲਾਲ ਹੋ ਰਹੇ ਹਨ। ਪੰਪਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ, ਜੈਸਮੀਨ, ਮੱਲਿਕਾ, ਕਮਲ ਅਤੇ ਕਰਬੇਰ—all ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਉੱਤੇ ਮਿੱਠੀ ਸੁਗੰਧ ਟਪਕ ਰਹੀ ਹੈ। ਕੇਤਕੀ, ਸਿੰਦੂਵਾਰ, ਮਧਵੀ ਲਤਾ ਅਤੇ ਜੈਸਮੀਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਹਰ ਪਾਸੇ ਖਿੜੇ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਚਿਰਿਬਿਲਵਾ, ਮਧੂਕਾ, ਵੰਜੁਲਾ, ਬਕੁਲਾ, ਚੰਪਕ, ਤਿਲਕ ਅਤੇ ਨਾਗ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਪਦਮਕਾ ਤੇ ਨੀਲੇ ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਅਸ਼ੋਕ ਰੁੱਖ ਚਮਕ ਰਹੇ ਹਨ; ਲੋਧਰ ਦੇ ਰੁੱਖ, ਸਿੰਘ ਦੀ ਜੂ ਦੇ ਪੀਲੇ ਰੰਗ ਵਾਲੇ, ਪਹਾੜਾਂ ਤੇ ਖੜੇ ਹਨ। ਅੰਕੋਲਾ, ਕੁਰੰਟਾ, ਚੂਰਨਕਾ, ਪਾਰਿਭਦ੍ਰ, ਅੰਬ, ਪਾਟਲਾ ਅਤੇ ਕੋਵਿਦਾਰ—all ਰੁੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਮੁਚੁਕੁੰਦਾ ਤੇ ਅਰਜੁਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਪਹਾੜਾਂ ਦੇ ਚੋਟੀ ਉੱਤੇ, ਕੇਤਕੀ, ਉਦਾਲਾ, ਸ਼ੀਰਿਸ਼, ਸ਼ਿੰਸ਼ਪਾ ਤੇ ਧਵਾ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਹਨ। ਸ਼ਾਲਮਲੀ ਤੇ ਕਿੰਸ਼ੁਕ, ਲਾਲ ਕੁਰਾਬਕਾ, ਤਿਨੀਸ਼ਾ, ਨਕਤਮਾਲਾ, ਚੰਦਨ ਤੇ ਸਯੰਦਨ ਦੇ ਰੁੱਖ ਵੀ ਖਿੜੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਹਿੰਤਾਲਾ, ਤਿਲਕ ਤੇ ਨਾਗ ਦੇ ਰੁੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਲਤਾ-ਲਤਾਵਾਂ ਨਾਲ ਲਪਟੇ ਹੋਏ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਆਖਰੀ ਹਿੱਸੇ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹਨ। ਸਉਮਿਤ੍ਰੀ, ਵੇਖੋ, ਪੰਪਾ ਦੇ ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਸੁੰਦਰਤਾ, ਹਵਾ ਨਾਲ ਢਾਲੀ ਹੋਈਆਂ ਡਾਲੀਆਂ, ਰੁੱਖ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਨੇੜੇ-ਨੇੜੇ ਖੜੇ। ਲਤਾਵਾਂ ਮੋਹਿਤ ਨਾਰੀਵਾਂ ਵਾਂਗ, ਇਕ ਰੁੱਖ ਤੋਂ ਦੂਜੇ, ਪਹਾੜ ਤੋਂ ਪਹਾੜ, ਜੰਗਲ ਤੋਂ ਜੰਗਲ, ਹੌਲੇ-ਹੌਲੇ ਚਲ ਰਹੀਆਂ ਹਨ। ਹਵਾ ਜਿਵੇਂ ਸੁਗੰਧਾਂ ਦੇ ਸੁਆਦ ਤੋਂ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋ ਕੇ ਵਗਦੀ ਹੈ; ਕੁਝ ਰੁੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਭਰੇ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਮਹਿਕ ਮਿੱਠੀ ਹੈ। ਕੁਝ ਰੁੱਖ ਕਲੀਆਂ ਨਾਲ ਢੱਕੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਕਾਲੇ-ਕਾਲੇ ਦਿਸਦੇ ਹਨ; “ਇਹ ਨਵਾਂ ਹੈ, ਇਹ ਮਿੱਠਾ ਹੈ, ਇਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਖਿੜਿਆ ਹੈ,” ਕੋਈ ਕਹਿ ਸਕਦਾ ਹੈ। ਮਧੁ-ਮੋਹਿਤ ਮਧੁਮੱਖੀ ਫੁੱਲਾਂ ਵਿੱਚ ਰਮ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਫਿਰ ਲੁਕ ਕੇ, ਇਕ ਥਾਂ ਤੋਂ ਦੂਜੇ ਥਾਂ ਉੱਡ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਪੰਪਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਉੱਤੇ ਰੁੱਖਾਂ ਵਿਚ ਇਹ ਮਧੁ ਲਭਣ ਵਾਲੀ ਮਧੁਮੱਖੀ ਘੁੰਮਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਧਰਤੀ, ਜਿੱਥੇ ਫੁੱਲਾਂ ਦੇ ਗੁੱਛੇ ਆਪ ਹੀ ਝੜ ਗਏ ਹਨ, ਸੁੰਦਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੱਥਰ ਦੇ ਵਿਛੋਣੇ ਬਣੇ ਹੋਏ ਹਨ। ਸਉਮਿਤ੍ਰੀ, ਪਹਾੜਾਂ ਦੀਆਂ ਢਲਾਣਾਂ ਉੱਤੇ ਪੱਥਰ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਖਿਲਾਏ ਹੋਏ, ਚੌੜੇ ਤੇ ਸੁਨਹਿਰੀ-ਲਾਲ ਦਿਸਦੇ ਹਨ। ਠੰਡੀ ਰੁੱਤ ਵਿੱਚ, ਰੁੱਖਾਂ ਦਾ ਖਿੜਨਾ ਵੇਖੋ; ਫੁੱਲਾਂ ਵਾਲੇ ਮਹੀਨੇ ਵਿੱਚ, ਰੁੱਖ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਦੇ ਸੰਪਰਕ ਨਾਲ ਜਿਵੇਂ ਖਿੜਦੇ ਹਨ। ਰੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮਧੁਮੱਖੀਆਂ ਦੀ ਗੂੰਜ, ਜਿਵੇਂ ਰੁੱਖ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਬੁਲਾਉਂਦੇ ਹਨ; ਡਾਲੀਆਂ ਫੁੱਲਾਂ ਨਾਲ ਸਜੀਆਂ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਵੱਡੀ ਚਮਕ ਨਾਲ ਦਿਸਦੀਆਂ ਹਨ। ਇੱਥੇ ਕਾਰੰਡਵ ਪੰਛੀ, ਆਪਣੀ ਸਾਥੀ ਨਾਲ, ਪਵਿੱਤਰ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬੀ ਕਰਕੇ, ਮੋਹ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੰਦਾਕਿਨੀ ਦੀ ਮੋਹਕ ਰੂਪਤਾ, ਯਥਾਰਥ ਹੈ; ਉਸ ਦੀਆਂ ਗੁਣਾਂ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹਨ, ਤੇ ਮੋਹਕ ਹਨ। ਜੇ ਉਹ ਧਰਮਵਤੀ ਸੀਤਾ ਇੱਥੇ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤੇ ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਰਹਿ ਸਕੀਏ, ਰਘੁਵੰਸ਼ ਦੇ ਸ਼੍ਰੇਸ਼ਠ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਇੰਦ੍ਰ ਦੇ ਲੋਕ ਜਾਂ ਅਯੋਧਿਆ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾ ਰਹੇ। ਜੇ ਉਹ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਨ੍ਹਾਂ ਸੁੰਦਰ ਘਾਹੀ ਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਕੋਈ ਚਿੰਤਾ ਨਾ ਆਵੇ, ਨਾ ਹੀ ਹੋਰ ਕੁਝ ਚਾਹਵਾਂ। ਪਰ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਰੁੱਖਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਫੁੱਲਾਂ ਤੇ ਪੱਤਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ ਜੰਗਲ, ਬਿਨਾ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਅ, ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਦੁਖ ਦੀ ਸੋਚ ਹੀ ਜਗਾਉਂਦੀ ਹੈ। ਸਉਮਿਤ੍ਰੀ, ਵੇਖੋ, ਇਹ ਠੰਡੀ ਪੰਪਾ ਦੀਆਂ ਪਾਣੀਆਂ, ਜਿੱਥੇ ਕਮਲ ਹੈ, ਚਕਰਵਾਕ ਪੰਛੀ ਤੇ ਕਾਰੰਡਵ ਪੱਤੀਆਂ ਆਉਂਦੇ ਹਨ। ਪੰਪਾ ਹੋਰ ਵੀ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਪਲਵਾ ਤੇ ਕ੍ਰੌਂਚ ਪੰਛੀਆਂ ਨਾਲ ਭਰੀ, ਵੱਡੇ ਜਾਨਵਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਈ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀਆਂ ਆਵਾਜ਼ਾਂ ਨਾਲ ਗੂੰਜਦੀ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਪੰਛੀਆਂ ਦੀ ਖੁਸ਼ੀ, ਮੇਰੇ ਵਿਚ ਤੜਪ ਵਧਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਜਦ ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਕਾਲੀ, ਕਮਲ-ਨੈਨੀ, ਚੰਨ-ਮੁਖੀ ਪ੍ਰਿਅ ਨੂੰ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ। ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਢਲਾਣਾਂ 'ਤੇ, ਹਿਰਣ ਆਪਣੇ ਸਾਥੀਆਂ ਨਾਲ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ, ਵੈਦੇਹੀ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਨਵੇਂ ਹਿਰਣ ਵਾਂਗ ਹਨ, ਦਰਦ ਨਾਲ, ਇੱਥੇ-ਉੱਥੇ ਭਟਕਦਾ ਹਾਂ। ਇਸ ਸੁੰਦਰ ਪਹਾੜ 'ਤੇ, ਜਿੱਥੇ ਮੋਹਿਤ ਪੰਛੀਆਂ ਦੇ ਝੁੰਡ ਹਨ, ਕਾਸ਼ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਅ ਮਿਲ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਮੇਰਾ ਸਭ ਕੁਝ ਠੀਕ ਹੋ ਜਾਵੇ। ਸਉਮਿਤ੍ਰੀ, ਜੇ ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ ਵੈਦੇਹੀ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਪੰਪਾ ਦੀ ਪਵਿੱਤਰ, ਮੰਗਲਮਈ ਹਵਾ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ ਸਕੇ, ਤਾਂ ਹੀ ਮੈਂ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹਾਂ। ਜਿਹੜੇ ਪੰਪਾ ਦੀ ਜੰਗਲ-ਹਵਾ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈਂਦੇ ਹਨ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਕਮਲ ਤੇ ਨੀਲੇ ਲੀਲੀ ਦੀ ਸੁਗੰਧ ਹੈ, ਉਹ ਧਨਵੰਤ ਹਨ; ਇਹ ਹਵਾ ਮੰਗਲਮਈ ਤੇ ਦੁਖ ਦੂਰ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਲਕਸ਼ਮਣ। ਮੇਰੀ ਕਾਲੀ ਤੇ ਕਮਲ-ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ ਪ੍ਰਿਅ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਗਈ—ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ, ਕਿਵੇਂ, ਨਿਰਸਹਾਇ, ਆਪਣੀ ਜਿੰਦ ਨੂੰ ਢੋ ਰਹੀ ਹੋਵੇਗੀ? ਜੇ ਜਨਕ, ਸੱਚ-ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਧਰਮਵਾਨ ਰਾਜਾ, ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਵਿੱਚ, ਸੀਤਾ ਦੀ ਖੈਰ-ਖ਼ਬਰ ਪੁੱਛੇ, ਤਾਂ ਮੈਂ ਕੀ ਕਹਾਂ? ਉਹ, ਜੋ ਮੈਨੂੰ ਦੇ ਪਿੱਛੇ ਆਈ, ਜਦ ਉਸਦੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਜੰਗਲ ਭੇਜਿਆ, ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਅਟਲ—ਹੁਣ ਮੇਰੀ ਪ੍ਰਿਅ ਸੀਤਾ ਕਿੱਥੇ ਹੈ? ਉਸ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋ ਕੇ, ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਕਿਵੇਂ ਜੀਵਾਂ, ਉਹ ਜੋ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਰਾਜ ਤੋਂ ਵੱਖ ਹੋਈ, ਤੇ ਮੇਰਾ ਮਨ ਦੁਖੀ ਹੈ? ਜਦ ਮੈਂ ਉਸਦਾ ਚਿਹਰਾ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦਾ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਖਿੜੇ ਕਮਲ ਵਾਂਗ, ਸੁਗੰਧਤ, ਸੁੰਦਰ ਤੇ ਨਿਰਮਲ ਹਨ, ਮੇਰਾ ਮਨ ਡੁੱਬ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਕਦੋਂ ਲਕਸ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਵੈਦੇਹੀ ਦੇ ਅਦੁੱਤੀ, ਧਰਮਵਾਨ, ਮਿੱਠੇ ਤੇ ਉਪਕਾਰਕ ਬਚਨ, ਹੌਲੇ ਹੱਸੇ ਤੇ ਮੁਸਕਾਨ ਨਾਲ ਸਜੇ, ਸੁਣਾਂਗਾ? ਜਦ ਉਹ ਕਾਲੀ, ਮੋਹ-ਪ੍ਰੇਸ਼ਤ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮੇਰੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਵੇਖ ਕੇ, ਉਹ ਧਰਮਵਤੀ, ਜਿਵੇਂ ਦੁਖ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ, ਮੈਨੂੰ ਪ੍ਰਸੰਨਤਾ ਨਾਲ ਗੱਲ ਕਰਦੀ ਸੀ।